विजय गायकवाड / कृषी पर्व
राजस्थान, पंजाब व हरियाणातून मान्सून माघारी फिरत असताना महाराष्ट्रात मात्र पुढचा आठवडा पावसाचा आहे. बंगालच्या उपसागरातील सुस्पष्ट कमी दाबाचे क्षेत्र डिप्रेशन आणि डीप डिप्रेशनकडे वाटचाल करत आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) २१ सप्टेंबरच्या प्रेस रिलीजनुसार आणि IMD पुण्याचे निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे यांच्या जिल्हानिहाय अंदाजानुसार, या प्रणालीचा परिणाम राज्यात २२ ते २८ सप्टेंबर दरम्यान राहील. मात्र हा परिणाम सगळीकडे सारखा नाही. दक्षिण कोकण, सोलापूर, दक्षिण मराठवाडा आणि दक्षिण-पूर्व विदर्भावर पावसाचा जोर राहील. खान्देश, उत्तर महाराष्ट्र व उत्तर विदर्भात या प्रणालीचा परिणाम जाणवणार नाही, असे खुळे यांचे निरीक्षण आहे.
एक गोष्ट सुरुवातीलाच स्पष्ट करायला हवी. ग्रामीण बोलीत सप्टेंबर-ऑक्टोबरमधील पावसाला सरसकट “परतीचा पाऊस” म्हटले जाते. पण या आठवड्यातील पाऊस माघार घेणाऱ्या मान्सूनचा नाही; तो उपसागरात तयार झालेल्या प्रणालीचा आहे. आणि हीच प्रणाली राज्यातून मान्सूनची प्रत्यक्ष माघार काही दिवस पुढे ढकलण्याची शक्यता आहे.
१. सद्यस्थिती : माघार कुठपर्यंत, पाऊस कुठे
मान्सून माघार : IMD नुसार २१ सप्टेंबरला मान्सूनने राजस्थानच्या आणखी काही भागांतून तसेच हरियाणा व पंजाबच्या काही भागांतून माघार घेतली. खुळे यांनीही परतीचा मान्सून राजस्थान, पंजाब व हरियाणापर्यंत पोहोचल्याचे नोंदवले आहे. पुढील २-३ दिवसांत पंजाब, हरियाणा-चंदीगड-दिल्लीचा उर्वरित भाग, राजस्थानचा आणखी भाग, सौराष्ट्र-कच्छचा काही भाग, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड व पश्चिम उत्तर प्रदेशातून माघारीस अनुकूल स्थिती आहे. या यादीत महाराष्ट्राचा कोणताही भाग नाही. IMD च्या माघार नकाशानुसार (Annexure I) महाराष्ट्रातून माघारीच्या सामान्य तारखा ऑक्टोबरच्या पहिल्या-दुसऱ्या आठवड्यात येतात.
गेल्या २४ तासांतील पाऊस (२१ सप्टेंबर सकाळी ८.३० पर्यंत) : IMD च्या ७ सेंमीपेक्षा अधिक पावसाच्या यादीत महाराष्ट्रातील एकही केंद्र नाही. देशात सर्वाधिक पाऊस तमिळनाडू व दक्षिण भारतात नोंदला गेला.
| उपविभाग | ठिकाण | पाऊस (सेंमी) |
|---|---|---|
| तमिळनाडू | कोईम्बतूर | २१ |
| केरळ | उडुंबन्नूर | १३ |
| सौराष्ट्र व कच्छ | महुवा | ११ |
| रायलसीमा | श्री सत्यसाई जिल्हा (अमरापुरम) | ११ |
| उत्तर अंतर्गत कर्नाटक | नरगुंद | ९ |
| किनारी आंध्र प्रदेश व यानम | पार्वतीपुरम मण्यम | ९ |
| तेलंगणा | वरगल | ९ |
| मेघालय | मावकिरवट | ८ |
| छत्तीसगड | सुकमा | ७ |
महाराष्ट्रातील पाऊस अद्याप “येणारा” आहे, “पडलेला” नाही. त्यामुळे पुढील नियोजन अंदाजाच्या आधारे, पण प्रत्यक्ष परिस्थिती पाहून करावे लागेल.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली : महाराष्ट्राशी संबंध काय?
- सुस्पष्ट कमी दाबाचे क्षेत्र : २१ सप्टेंबर सकाळी ते पश्चिम-मध्य व लगतच्या पूर्व-मध्य बंगालच्या उपसागरावर होते. त्याच्याशी संबंधित चक्रीय वाऱ्यांची स्थिती समुद्रसपाटीपासून ७.६ किमीपर्यंत पसरलेली आहे. ते पश्चिम-वायव्येकडे सरकत २४ तासांत डिप्रेशन आणि त्यानंतरच्या २४ तासांत डीप डिप्रेशन होण्याची दाट शक्यता आहे. २३ सप्टेंबर सकाळी ते उत्तर आंध्र प्रदेश – दक्षिण ओडिशा किनाऱ्याजवळ पोहोचेल, असा IMD चा अंदाज आहे. खुळे यांच्या मते ही प्रणाली आंध्र-तेलंगणापर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे.
- अरबी समुद्र ते उपसागर द्रोणीय स्थिती : आग्नेय अरबी समुद्रापासून उपसागरातील प्रणालीपर्यंत, मधल्या थरात. द्वीपकल्पाला आडवा छेदणारा हा पट्टा महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागावरून जातो. सोलापूर, दक्षिण मराठवाडा व दक्षिण कोकणात पावसाचा जोर का आहे, हे यावरून समजते.
- पूर्व-मध्य व ईशान्य अरबी समुद्रावर चक्रीय वाऱ्यांची स्थिती : खालचा ते मधला थर.
- नवा पश्चिमी विक्षोभ : जम्मू व परिसरावर.
प्रणालीचा मार्ग आणि महाराष्ट्रातील भूगोल : प्रणाली आंध्र-तेलंगणाकडे सरकत असल्याने तिच्या जवळचा महाराष्ट्राचा भाग म्हणजे दक्षिण-पूर्व विदर्भ (यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली) आणि दक्षिण मराठवाडा (नांदेड, लातूर, धाराशिव). खान्देश व उत्तर महाराष्ट्र या मार्गापासून सर्वांत दूर आहेत. खुळे यांचा जिल्हानिहाय अंदाज याच भौगोलिक तर्काशी सुसंगत आहे.
३. INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन (२२ सप्टेंबर, सकाळी ५.३० IST)
उपग्रह चित्रात पश्चिम-मध्य व लगतच्या वायव्य बंगालच्या उपसागरावर १७.९° उत्तर / ८६.७° पूर्व येथे केंद्र असलेला व्होर्टेक्स (भोवरा) दिसतो. त्याची तीव्रता T1.5 आहे. उपग्रहाधारित श्रेणीत T1.5 ही डिप्रेशनच्या तीव्रतेशी जुळते. म्हणजे IMD चा “२४ तासांत डिप्रेशन” हा अंदाज उपग्रह निरीक्षणाशी सुसंगत आहे. अधिकृत घोषणा मात्र RSMC नवी दिल्लीच्या बुलेटिनद्वारेच होते.
ओडिशा, किनारी आंध्र व मध्य-उत्तर उपसागरावर ढगांच्या माथ्याचे तापमान (CTT) उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस आहे. उणे ७० पेक्षा कमी CTT म्हणजे अतितीव्र संवहन, जे मुसळधार पावसाचे लक्षण आहे.
महाराष्ट्रावर काय दिसते : मध्य महाराष्ट्रावर विखुरलेले खालचे/मध्यम ढग असून त्यांत कमकुवत ते मध्यम संवहन (CTT उणे २५ ते उणे ४० अंश) आहे. उर्वरित महाराष्ट्रावर तुरळक ते विखुरलेले ढग एवढेच आहेत. २२ तारखेच्या पहाटे राज्यावर तीव्र पावसाचे ढग तयार झालेले नव्हते. प्रणाली किनाऱ्याजवळ पोहोचल्यानंतर, म्हणजे २३ सप्टेंबरपासून, राज्याच्या दक्षिण व पूर्व भागावर तिचा परिणाम वाढेल, असे अंदाज दर्शवतात.
४. सात दिवसांचा अंदाज : IMD उपविभाग आणि खुळे यांचे जिल्हे
IMD : पावसाचा विस्तार (२१ ते २७ सप्टेंबर)
| उपविभाग | २१ | २२ | २३ | २४ | २५ | २६ | २७ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | SCT | FWS | WS | FWS | ISOL | ISOL | SCT |
| मध्य महाराष्ट्र | SCT | FWS | FWS | SCT | ISOL | ISOL | ISOL |
| मराठवाडा | ISOL | SCT | FWS | SCT | ISOL | ISOL | ISOL |
| विदर्भ | SCT | FWS | FWS | WS | WS | WS | FWS |
ISOL = तुरळक (१-२५% केंद्रांवर), SCT = विखुरलेला (२६-५०%), FWS = बऱ्याच ठिकाणी (५१-७५%), WS = बहुतेक ठिकाणी (७६-१००%). हे संकेत पावसाचा विस्तार सांगतात, प्रमाण नव्हे.
IMD : धोक्याचे इशारे
| उपविभाग | मुसळधार पाऊस (तुरळक ठिकाणी) | मेघगर्जना / वीज / वारे |
|---|---|---|
| कोकण व गोवा | २२-२३ सप्टेंबर | २१-२४ (ताशी ४०-५० किमी, झोत ६०) |
| मध्य महाराष्ट्र | २१-२३ सप्टेंबर | २१-२४ (ताशी ४०-५० किमी, झोत ६०) |
| मराठवाडा | २३ सप्टेंबर | २१-२३ (ताशी ४०-५० किमी, झोत ६०) |
| विदर्भ | २३-२६ सप्टेंबर | २३ : वादळी वारे (ताशी ५०-६० किमी, झोत ७०); २४ : मेघगर्जना व वारे |
मुसळधार = ६४.५ ते ११५.५ मिमी; अतिवृष्टी = ११५.६ ते २०४.४ मिमी.
माणिकराव खुळे : मध्यम ते मुसळधार पावसाचे जिल्हे
| दिनांक | जिल्हे |
|---|---|
| २२ सप्टेंबर | रायगड, सातारा, सोलापूर |
| २३ सप्टेंबर | सिंधुदुर्ग, सोलापूर, धाराशिव, लातूर, नांदेड, चंद्रपूर |
| २४ ते २८ सप्टेंबर | यवतमाळ, चंद्रपूर, गोंदिया, गडचिरोली |
| परिणाम जाणवणार नाही | खान्देशसह उत्तर महाराष्ट्र, उत्तर विदर्भ |
| प्रणाली ओसरणार | २९ सप्टेंबरपासून |
खुळे यांच्या अंदाजानुसार २२ ते २८ सप्टेंबर या आठवड्यात संपूर्ण महाराष्ट्रात विजा व गडगडाटासह पावसाळी वातावरण राहील, पण मध्यम ते मुसळधार पाऊस केवळ वरील ठराविक जिल्ह्यांत अपेक्षित आहे.
५. विश्लेषण : स्रोतांची तुलना
IMD आणि खुळे : कुठे एकमत
तारखांवर एकमत : मराठवाड्यासाठी IMD चा एकमेव व्यापक पावसाचा दिवस (FWS) २३ सप्टेंबर आहे आणि खुळे यांनीही धाराशिव, लातूर व नांदेडसाठी २३ सप्टेंबरच दिला आहे. विदर्भासाठी IMD चा बहुतेक ठिकाणी पावसाचा टप्पा (WS) २४-२६ आहे आणि खुळे यांचा दक्षिण-पूर्व विदर्भासाठीचा टप्पा २४ ते २८ आहे. कोकणात IMD चा सर्वाधिक विस्ताराचा दिवस २३ सप्टेंबर आहे; खुळे यांनी सिंधुदुर्गसाठी २३ सप्टेंबर दिला आहे.
कालावधीवर एकमत : IMD च्या तक्त्यात २७ सप्टेंबरला विदर्भात FWS पाऊस आहे आणि खुळे यांच्या मते प्रणालीचा परिणाम २८ सप्टेंबरपर्यंत राहून २९ पासून ओसरेल. दोन्ही अंदाज एकमेकांना पूरक आहेत.
IMD आणि खुळे : कुठे फरक — आणि का
हा फरक चूक-बरोबरचा नाही, तर पद्धतीचा आहे. IMD चा सात दिवसांचा अंदाज उपविभाग पातळीवर असतो. “मध्य महाराष्ट्र” या एका उपविभागात नंदुरबारपासून कोल्हापूरपर्यंतचे दहा जिल्हे येतात, तर “विदर्भ”मध्ये बुलढाण्यापासून गडचिरोलीपर्यंतचे अकरा जिल्हे. खुळे यांचा अंदाज जिल्हा पातळीवर आहे.
(अ) खान्देश व उत्तर महाराष्ट्र : IMD ने मध्य महाराष्ट्र उपविभागासाठी २२-२३ सप्टेंबरला बऱ्याच ठिकाणी पाऊस (FWS) दिला आहे. खुळे यांच्या मते खान्देश व उत्तर महाराष्ट्रात प्रणालीचा परिणाम जाणवणार नाही. प्रणालीचा मार्ग दक्षिणेकडून (आंध्र-तेलंगणा) असल्याने उत्तरेकडील जिल्हे तिच्यापासून दूर आहेत; त्यामुळे उपविभागातील पाऊस प्रामुख्याने दक्षिण व घाट भागात केंद्रित राहील, हा खुळे यांचा तर्क भौतिकदृष्ट्या सुसंगत आहे.
(आ) उत्तर विदर्भ : IMD ने संपूर्ण विदर्भ उपविभागासाठी २४-२६ ला बहुतेक ठिकाणी पाऊस दिला आहे. खुळे यांनी उत्तर विदर्भ वगळून यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली व गोंदिया यांवर भर दिला आहे. अमरावती, अकोला, बुलढाणा, वाशिम या पट्ट्यातील शेतकऱ्यांनी दोन्ही अंदाज लक्षात घेऊन स्थानिक परिस्थितीकडे लक्ष ठेवावे.
(इ) सोलापूर : पूर्व मध्य महाराष्ट्रातील अवर्षणप्रवण भागाला घाटमाथ्याचे इशारे सहसा लागू होत नाहीत. मात्र या वेळी खुळे यांनी सोलापूरचा २२ व २३ असा सलग दोन दिवस उल्लेख केला आहे. अरबी समुद्र ते उपसागर द्रोणीय स्थिती दक्षिण महाराष्ट्रावरून जात असल्याने हा अपवाद समजण्यासारखा आहे.
माध्यमांतील दाव्यांची तपासणी
“महाराष्ट्रात मान्सून तीव्र होणार” : काही माध्यमांनी महाराष्ट्रात नैऋत्य मान्सूनची सक्रियता वाढत असल्याचे म्हटले आहे. प्रत्यक्षात हा माघारीचा काळ आहे आणि राज्यातील पाऊस उपसागरी प्रणालीमुळे आहे. मान्सून “तीव्र” होत नसून, एक प्रणाली माघारीचा प्रवास तात्पुरता थांबवते आहे.
“विदर्भात २४ सप्टेंबरला अतिवृष्टीचा इशारा” : समाजमाध्यमांवरील काही पोस्ट्समध्ये विदर्भासाठी २४ सप्टेंबरला अतिवृष्टीचा (very heavy) इशारा असल्याचा दावा आहे. IMD च्या २१ सप्टेंबरच्या प्रेस रिलीजमध्ये विदर्भासाठी २३ ते २६ सप्टेंबर तुरळक ठिकाणी मुसळधार पावसाचा इशारा आहे, अतिवृष्टीचा नाही. अतिवृष्टीचा इशारा पूर्व व पश्चिम मध्य प्रदेश (२५-२६) आणि छत्तीसगडसाठी (२३, २५-२६) आहे, तर छत्तीसगडमध्ये २४ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी अतिअतिवृष्टीचा इशारा आहे. विदर्भाची सीमा छत्तीसगडला लागून असल्याने हा गोंधळ झाला असावा. तसेच “हाय अलर्ट” हा शब्द IMD च्या रंगसंकेत प्रणालीत नाही.
यलो अलर्ट म्हणजे कृती नव्हे : मिड-डेच्या बातमीत पुणे, नाशिक, कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सोलापूर, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, अहिल्यानगर, परभणी, बीड, हिंगोली, नांदेड, लातूर, धाराशिव, अमरावती, चंद्रपूर, गडचिरोली व यवतमाळ या जिल्ह्यांना यलो अलर्ट असल्याचे म्हटले आहे. यलो अलर्ट म्हणजे “सतर्क राहा”. IMD स्वतः स्पष्ट करते की कृती ऑरेंज व रेड इशाऱ्यांवर आधारित घ्यावी. नाशिकचा यलो अलर्ट आणि “उत्तर महाराष्ट्रात प्रणालीचा परिणाम नाही” हा खुळे यांचा अंदाज परस्परविरोधी वाटू शकतो; पण यलो अलर्ट अनेकदा केवळ विजा व मेघगर्जनेसाठी असतो, मोठ्या पावसासाठी नव्हे. जिल्ह्याचा नेमका रंग व कारण IMD च्या जिल्हानिहाय इशारा नकाशावर दररोज तपासावे.
“मध्यम पाऊस” : इंडिया डॉट कॉमच्या २२ सप्टेंबरच्या हिंदी बातमीत महाराष्ट्रात “मध्यम पाऊस” असा उल्लेख आहे. IMD चा सात दिवसांचा अंदाज पावसाचा विस्तार (ISOL/SCT/FWS/WS) सांगतो; राज्यभरासाठी “मध्यम” असे एकच विशेषण लावल्यास विदर्भातील सलग पाऊस आणि खान्देशातील कोरडे हवामान यांतील फरक झाकला जातो.
६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला
दक्षिण कोकण (रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग)
- रायगडमध्ये २२ व सिंधुदुर्गमध्ये २३ सप्टेंबरला मध्यम ते मुसळधार पावसाचा अंदाज आहे. IMD च्या सल्ल्यानुसार पोटरी/फुलोऱ्यातील भात खाचरांत ५ ते १० सेंमी पाणी राखा; जास्तीचे पाणी बांधातून काढा.
- भाजीपाला व फळबागांतील पाणी निचऱ्याची व्यवस्था २२ तारखेपूर्वी करून ठेवा.
- २१ ते २४ सप्टेंबर वीज व वाऱ्यांचा धोका आहे. उघड्या शेतात किंवा झाडाखाली थांबू नका.
- मच्छीमारांसाठी : IMD प्रेस रिलीजमधील मासेमारी बंदी बंगालच्या उपसागरापुरती आहे. अरबी समुद्रासाठी स्थानिक मत्स्य विभाग व INCOIS चे इशारे स्वतंत्रपणे तपासा.
घाटमाथा आणि सातारा-सोलापूर पट्टा
- साताऱ्यात २२ सप्टेंबरला मध्यम ते मुसळधार पावसाचा अंदाज आहे. घाट भागात उताराच्या शेतांतील चर मोकळे ठेवा; डोंगरउतारावरील वस्त्यांनी स्थानिक प्रशासनाच्या सूचनांकडे लक्ष ठेवा.
- सोलापूरसाठी २२ व २३ असे दोन दिवस पावसाचे आहेत. या दोन दिवसांत फवारणी, खते व पाणी देणे पुढे ढकला (IMD चा मध्य महाराष्ट्रासाठीचा सल्ला). काढलेला माल ताडपत्रीने झाकून घट्ट बांधा.
- रब्बी पेरणीसाठी या पावसाचा फायदा घ्यायचा असल्यास, पावसानंतर जमिनीतील ओलावा प्रत्यक्ष तपासूनच निर्णय घ्या.
खान्देश व उत्तर महाराष्ट्र (नाशिक, जळगाव, धुळे, नंदुरबार)
- खुळे यांच्या अंदाजानुसार या भागात प्रणालीचा परिणाम जाणवणार नाही. काढणी व शेतमाल वाळवण्याची कामे या आठवड्यात करता येतील.
- मात्र IMD ने मध्य महाराष्ट्र उपविभागासाठी २१ ते २४ सप्टेंबर मेघगर्जना व वाऱ्यांचा इशारा दिला आहे. दुपारनंतर ढग जमल्यास काढलेला माल झाकण्याची तयारी ठेवा; विजेच्या वेळी उघड्यावर थांबू नका.
मराठवाडा
- दक्षिण मराठवाडा (धाराशिव, लातूर, नांदेड) : २३ सप्टेंबर हा मुख्य पावसाचा दिवस आहे. २२-२३ ला सोयाबीन कापणी शक्यतो टाळा; कापलेले सोयाबीन उघड्यावर ठेवू नका, ढीग झाकून ठेवा.
- उर्वरित मराठवाडा (छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, परभणी, हिंगोली) : खुळे यांनी या जिल्ह्यांचा मुसळधार पावसासाठी उल्लेख केलेला नाही, पण IMD ने मराठवाडा उपविभागासाठी २३ ला FWS आणि २१-२३ मेघगर्जनेचा इशारा दिला आहे. त्यामुळे २१-२३ दरम्यान फवारणी व खते टाळा.
- रब्बी पेरणी : एका दिवसाच्या पावसावरून ज्वारी-हरभरा पेरणीची घाई करू नका. पावसानंतर ३० सेंमी खोलीपर्यंत माती ओलसर आहे का, हे खड्डा घेऊन प्रत्यक्ष तपासा. बातम्यांतील मथळे किंवा अंदाजाच्या तारखा हा पेरणीचा आधार नाही.
- २५ सप्टेंबरपासून IMD ने पुन्हा तुरळक पाऊस दिला आहे; त्यानंतरचे दिवस काढणी व वाळवणीसाठी वापरता येतील.
विदर्भ
- दक्षिण-पूर्व विदर्भ (यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली, गोंदिया) : २४ ते २८ सप्टेंबर हा राज्यातील सर्वांत लांब पावसाचा टप्पा आहे. या काळात फवारणी, युरिया किंवा इतर खते देण्याचे नियोजन करू नका.
- काळ्या जमिनीत कापूस व तूर पिकांत पाणी साचल्यास मुळे गुदमरतात. शेतातील चर आत्ताच मोकळे करा.
- २३ सप्टेंबरला विदर्भात ताशी ५०-६० किमी (झोत ७०) वादळी वाऱ्यांचा इशारा आहे. केळी, पपई व भाजीपाल्याला आधार द्या; कापलेले सोयाबीन झाकून बांधून ठेवा.
- भातपट्ट्यात (गोंदिया, भंडारा, चंद्रपूर, गडचिरोली) बांध मजबूत ठेवा आणि जास्तीचे पाणी काढण्याची वाट मोकळी ठेवा.
- उत्तर विदर्भ (अमरावती, अकोला, बुलढाणा, वाशिम) : खुळे यांच्या मते येथे प्रणालीचा परिणाम कमी राहील, पण IMD चा उपविभागीय अंदाज संपूर्ण विदर्भासाठी आहे. काढणीचे नियोजन रोजच्या स्थानिक हवामानानुसार करा.
- IMD प्रेस रिलीजमध्ये विदर्भ व मराठवाड्यासाठी स्वतंत्र कृषी-हवामान सल्ला नाही. आपल्या जिल्ह्याचे ग्रामीण कृषी मौसम सेवेचे (GKMS) बुलेटिन आणि कृषी विज्ञान केंद्रांचे सल्ले जरूर पाहा.
सर्व विभागांसाठी
- मुसळधार पावसात जनावरे गोठ्यात ठेवा, संतुलित आहार द्या आणि चारा-वैरण कोरड्या जागी साठवा.
- वीज पडण्याची शक्यता असताना झाडाखाली आसरा घेऊ नका, विद्युत उपकरणे बंद करा, पाण्यातून बाहेर या. आयआयटीएम पुण्याचे ‘दामिनी’ ॲप वीज पडण्याच्या संभाव्य ठिकाणांची पूर्वसूचना देते.
- माघारीचा पुढचा टप्पा : २९ सप्टेंबरनंतर प्रणालीचा परिणाम ओसरल्यावरच महाराष्ट्रातून मान्सूनच्या माघारीची चर्चा प्रत्यक्षात सुरू होईल. सलग कोरडे दिवस आणि हवेतील बाष्प घटणे हे माघारीचे मुख्य निकष आहेत; त्यामुळे राज्यातील माघारीचा प्रत्यक्ष अंदाज IMD च्या पुढील आठवड्यांतील बुलेटिन्सवरूनच स्पष्ट होईल.
स्रोत : भारतीय हवामान विभाग, प्रेस रिलीज (२१ सप्टेंबर २०२६, दुपारी २ वाजता); IMD INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन (२२ सप्टेंबर २०२६, ०००० UTC); माणिकराव खुळे, हवामानशास्त्रज्ञ (निवृत्त), IMD पुणे (२१ सप्टेंबर २०२६); मिड-डे; इंडिया डॉट कॉम (२२ सप्टेंबर २०२६). जिल्हानिहाय इशारे : mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php
विजय गायकवाड / कृषी पर्व