राज्यात ५० हून अधिक बळी घेणारा तडाखा ओसरला; ९ जुलैपासून पावसात लक्षणीय घट, पण जुलैअखेर-ऑगस्ट सुरुवातीला पुनरागमनाचे संकेत — कोरडवाहू पट्ट्याने आताच नियोजन करावे
मुंबई, ९ जुलै २०२६ — गेला आठवडाभर महाराष्ट्राला अक्षरशः हादरवून सोडणाऱ्या पावसाचा जोर आता ओसरला आहे. या तडाख्यात राज्यभरात पावसाशी संबंधित घटनांत ५० हून अधिक जणांचा बळी गेल्याचे वृत्त आहे. मुंबई-पुणे रेल्वे मार्ग पुन्हा सुरू झाला असला, तरी पिंपरी-चिंचवडमधील कचरा-ढिगारा कोसळून झालेल्या दुर्घटनेत अद्याप काही जण ढिगाऱ्याखाली अडकले असल्याने बचावकार्य सुरू आहे. शेजारच्या गुजरातेत सुरतमध्ये आलेल्या पुरात १३ जणांचा मृत्यू झाला असून, ६,१०० हून अधिक नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्यात आले.
आता प्रश्न असा — हा पाऊस पुन्हा कधी येणार? भारतीय हवामान विभागाच्या (आयएमडी) पत्रकानुसार ९ जुलैपासून मध्य भारतात पावसाच्या हालचालींत लक्षणीय घट होणार आहे. मात्र याचा अर्थ पावसाळा संपला असा नाही — हा मान्सूनचा ‘खंड’ (break) आहे, आणि जुलैअखेर वा ऑगस्टच्या सुरुवातीला काही भागांत पुन्हा पाऊस सक्रिय होण्याचे संकेत आहेत.
प्रणाली महाराष्ट्रापासून दूर
९ जुलैच्या सकाळच्या उपग्रह बुलेटिननुसार, गेल्या आठवड्याभराच्या पावसामागील चक्राकार प्रणाली (व्हॉर्टेक्स) आता नैऋत्य उत्तर प्रदेश व लगतच्या वायव्य मध्य प्रदेशवर पोहोचली आहे. तिच्याशी संबंधित तीव्र मेघगर्जनेचे ढग आता उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, हरियाणा, दिल्ली व पूर्व राजस्थानवर केंद्रित झाले आहेत — म्हणजेच महाराष्ट्रापासून पूर्णतः दूर.
उपग्रह चित्रात महाराष्ट्र व गोव्यावर आता केवळ विरळ ढग व दुर्बल संवहन (weak convection) दिसत आहे. हेच पावसाची तीव्रता घटण्याचे थेट कारण आहे. दिल्लीत मात्र मुसळधार पाऊस कोसळला असून, तेथे ‘ऑरेंज अलर्ट’ आहे; राजस्थानातही पुढील दोन-तीन दिवस पाऊस राहील, त्यानंतर १० जुलैपासून तेथेही तो कमी होईल.
‘खंड’ म्हणजे काय?
पावसाळ्यात मान्सून सतत बरसत नाही. तो सक्रिय (active) आणि खंडित (break) अशा टप्प्यांत चालतो. खंडाच्या काळात मान्सूनचा कमी दाबाचा आस (monsoon trough) उत्तरेकडे हिमालयाच्या पायथ्याकडे सरकतो, अरबी समुद्रावरील बाष्पवाहक झोतवारा (low-level jet) दुर्बल होतो, आणि मध्य भारत व द्वीपकल्पात पाऊस थांबतो — तर हिमालयीन राज्यांत तो वाढतो. सध्या नेमके हेच घडत आहे.
अशा खंडाचा कालावधी साधारणतः ५ ते १५ दिवसांचा असतो. मात्र एल निनो वर्षात हे खंड अधिक लांबण्याची प्रवृत्ती असते — आणि यंदाच्या हंगामाचे वर्णन हवामानतज्ज्ञ “लवकर सुरुवात, पण दबलेला मान्सून” असे करत आहेत.
पुनरागमन कधी? MJO ठरवेल
पावसाच्या पुनरागमनाची किल्ली मॅडन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO) या घटकाकडे आहे. MJO म्हणजे विषुववृत्ताभोवती पूर्वेकडे सरकणारी ढग व पावसाची लाट, जी साधारण ३० ते ६० दिवसांत एक फेरी पूर्ण करते. ती हिंदी महासागरावर (फेज २-४) आली की भारतात पाऊस बळावतो; ती दूर गेली की खंड पडतो.
आयएमडीच्या विस्तारित-श्रेणी अंदाजानुसार MJO सध्या फेज ७ मध्ये असून, तिची तीव्रता वाढत आहे. या फेजमध्ये MJO बंगालचा उपसागर व अरबी समुद्रावरील संवहनाला (ढगनिर्मितीला) पाठबळ देत नाही. म्हणजेच पुढील काही दिवस पावसाला अनुकूल स्थिती नाही. मात्र MJO चक्राकार असल्याने ती पुढे सरकत पुन्हा हिंदी महासागराकडे परतल्यावर — साधारण जुलैच्या शेवटच्या आठवड्यात किंवा ऑगस्टच्या सुरुवातीला — पाऊस पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता आहे.
आयएमडीच्या मॉडेल मार्गदर्शनानुसार, पुढील आठवड्यात मध्य व लगतच्या वायव्य भारतावर नवीन कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होण्यास अनुकूल वातावरण आहे. बंगालच्या उपसागरात अशी प्रणाली तयार होऊन ती पश्चिम-वायव्येकडे सरकली, तर महाराष्ट्रातही पुन्हा पाऊस येऊ शकतो.
थोडक्यात: पुढील १०-१२ दिवस पावसाचा जोर कमी; जुलैअखेर वा ऑगस्ट सुरुवातीला पुनरागमनाची शक्यता — मात्र हा अंदाज विस्तारित-श्रेणीचा असल्याने त्यातील अनिश्चितता मोठी आहे.
पण खरी चिंता ऑगस्ट-सप्टेंबरची
पुनरागमन झाले तरी हंगामाचे मोठे चित्र बदलत नाही. आयएमडीने जुलै २०२६ साठी देशभरात सरासरीच्या ९४% पेक्षा कमी पावसाचा अंदाज वर्तवला आहे, तर संपूर्ण हंगामासाठी सुमारे ९०-९२% (below normal). हिंदी महासागरातील द्विध्रुव (IOD) सध्या तटस्थ असून, तो सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये सकारात्मक होण्याची शक्यता आहे — पण तोपर्यंत एल निनोचा फटका बसून गेलेला असेल.
आणि नेमकी हीच बाब आपण एप्रिलमध्ये ‘खरीप २०२६: तीन आघाड्यांवरील लढाई’ या विश्लेषणात मांडली होती — एल निनोचा सर्वाधिक प्रभाव ऑगस्ट-सप्टेंबर या काळात, म्हणजे सोयाबीन, कापूस व तूर फुलोरा आणि दाणे भरण्याच्या नाजूक अवस्थेत असताना. मराठवाडा-विदर्भासारख्या कोरडवाहू पट्ट्यासाठी हा सर्वाधिक जोखमीचा टप्पा ठरेल.
यंदाच्या हंगामाचा निकाल एकूण पावसाच्या आकड्यावर नव्हे, तर पावसाच्या वेळेवर आणि वितरणावर ठरणार आहे.
शेतकऱ्यांसाठी: खंडाचा फायदा घ्या
पावसाच्या या उघडिपीचा शेतकऱ्यांनी सकारात्मक उपयोग करावा:
- पेरणी व आंतरमशागत: अतिवृष्टीमुळे रखडलेली पेरणी, लावणी व आंतरमशागतीची कामे या उघडिपीत पूर्ण करावीत. कोकण व घाटमाथ्यावर भात लावणीस गती द्यावी.
- निचरा व दुरुस्ती: शेतातील साचलेल्या पाण्याचा निचरा करावा; बांध, वाफे व चर दुरुस्त करावेत.
- ओलावा टिकवा: पुढील खंड लांबण्याची शक्यता गृहीत धरून मल्चिंग (आच्छादन) करावे, जेणेकरून जमिनीतील ओलावा टिकेल. वरवरची कोळपणी करून बाष्पीभवन कमी करावे.
- वाणांची निवड: ज्या भागांत अद्याप पुरेसा पाऊस नाही, तेथे लांब कालावधीच्या पिकांऐवजी कमी कालावधीच्या व दुष्काळसहनशील वाणांना (बाजरी, मूग, उडीद, तूर, तीळ) प्राधान्य द्यावे.
- पाण्याचे नियोजन: शेततळी, विहिरी व पाझर तलावांतील पाणी ऑगस्ट-सप्टेंबरच्या नाजूक टप्प्यासाठी राखून ठेवावे. ठिबक व तुषार सिंचनाचा वापर करावा.
- पीक विमा: पीक विम्याची नोंदणी वेळेत पूर्ण करावी.
पशुधन: पूर व साचलेल्या पाण्यानंतर जनावरांमध्ये साथीचे आजार पसरण्याचा धोका असतो. गोठे स्वच्छ व कोरडे ठेवावेत आणि पशुवैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
शेवटी
निसर्गाशी लढता येत नाही — त्याला समजून घेऊन नियोजन करता येते. आठवडाभराचा तडाखा ओसरला असला, तरी तो शेतकऱ्याच्या पदरात केवळ काही दिवसांची उसंत टाकून गेला आहे. या उसंतीचा उपयोग पुढच्या कसोटीच्या तयारीसाठी करणे, हेच खरे शहाणपण ठरेल.
(टीप: विस्तारित-श्रेणीचे अंदाज हे संभाव्यता दर्शवतात, निश्चिती नव्हे. शेतकऱ्यांनी आयएमडीच्या दैनंदिन व साप्ताहिक अंदाजांचा नियमित मागोवा घ्यावा.)
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (आयएमडी) — ८ व ९ जुलै २०२६ चे हवामान पत्रक व उपग्रह बुलेटिन (इन्सॅट-3DS), विस्तारित-श्रेणी अंदाज (MJO व मॉडेल मार्गदर्शन); हंगामी दीर्घ-श्रेणी अंदाज; वृत्तसंस्थांचे अहवाल.
— विजय गायकवाड