कोकण-गोवा +१९%, मध्य महाराष्ट्र +१६%, तर मराठवाडा −३१% आणि विदर्भ −१८%; आयएमडीचा इशारा — मध्य व दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात पुढील ६-७ दिवस पाऊस मंदावणार; NOAA नुसार तीव्र + अतितीव्र एल निनोची एकत्रित शक्यता ७३%
विजय गायकवाड | कृषी पर्व | १० जुलै २०२६
राज्याच्या मान्सूनचे चित्र आज, १० जुलै रोजी, एका आकड्यात पाहिले तर समाधानकारक वाटते — १ जून ते १० जुलै या काळात महाराष्ट्रात सरासरीच्या तुलनेत +३% पाऊस झाला आहे (प्रत्यक्ष ३२१.३ मिमी, सरासरी ३१०.७ मिमी). पण हा आकडा फसवा आहे. त्याच्या आत दोन महाराष्ट्र लपले आहेत — एक बुडणारा, एक तहानलेला.
आयएमडीच्या हंगामी पर्जन्यमान नकाशानुसार (१ जून ते १० जुलै) विभागनिहाय चित्र असे:
| उपविभाग | प्रत्यक्ष (मिमी) | सरासरी (मिमी) | तफावत |
|---|---|---|---|
| कोकण-गोवा | १२३७.८ | १०४०.५ | +१९% |
| मध्य महाराष्ट्र | २६६.० | २२९.९ | +१६% |
| मराठवाडा | १२९.४ | १८८.४ | −३१% |
| विदर्भ | २१८.८ | २६६.९ | −१८% |
| महाराष्ट्र (एकूण) | ३२१.३ | ३१०.७ | +३% |
जिल्हानिहाय चित्र: पालघर +९८%, तर नंदुरबार −७२%
हंगामी नकाशातील जिल्हानिहाय तफावत पाहिली तर विषमता आणखी टोकदार दिसते.
मोठ्या अधिक्यात (डार्क ब्लू): पालघर +९८%, पुणे +९१% — या दोन जिल्ह्यांत सरासरीहून खूप जास्त पाऊस झाला आहे.
अधिक्यात (फिक्कट निळा): मुंबई शहर +६८%, मुंबई उपनगर +६८%, नाशिक +५३%, रायगड +५०%, ठाणे +३७%, गोंदिया +३०%.
तुटीत (रेड झोन): मराठवाड्यातील जवळपास प्रत्येक जिल्हा — हिंगोली −५४%, बीड −४६%, सोलापूर −४१%, जालना −३९%, परभणी −३७%, नांदेड −३७%, लातूर −३३%, धाराशिव −३१%. शिवाय विदर्भात गडचिरोली −४६%, चंद्रपूर −२५%, वाशिम −२९%, आणि कोकणात सिंधुदुर्ग −२४%.
सर्वात कमी पाऊस (यलो झोन): नंदुरबार −७२% — राज्यातील एकमेव ‘लार्ज डेफिशियंट’ जिल्हा. खान्देशच्या या आदिवासीबहुल जिल्ह्यात हंगामाच्या पहिल्या चाळीस दिवसांत सरासरीच्या केवळ एक-चतुर्थांश पाऊस झाला आहे.
सिन्नर (नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांच्या निरीक्षणानुसार, “चार-पाच जिल्हे वगळता राज्यात पाऊस असमानच राहिला आहे — काही भागांत अचानक ढगफुटीसदृश पाऊस, तर इतर भाग कोरडे — हीच या वर्षीच्या मान्सूनची परिस्थिती राहणार आहे. हा परिणाम एल निनोचा आहे.”
गेल्या आठवड्यात काय घडले?
आयएमडीच्या साप्ताहिक पर्जन्यमान नकाशानुसार गेल्या आठवड्यात मध्य महाराष्ट्र आणि कोकणात पावसाने अक्षरशः धुमाकूळ घातला — पुणे +४९८%, पालघर +४१३%, नाशिक +३४४%, रायगड +२८८%, ठाणे +२६९%, सातारा +२२५%, सांगली +२०३%. खान्देशातही धुळे +१७१%, जळगाव +११४%.
पण त्याच आठवड्यात मराठवाडा कोरडाच राहिला — हिंगोली −४२%, सोलापूर −४१%, परभणी −४०%, लातूर −३२%, बीड −३१%, धाराशिव −३०%, नांदेड −२०%. म्हणजे राज्याच्या पश्चिम भागात महापुराची स्थिती असताना मराठवाड्यातील खरीप पेरण्या पावसाअभावी अडकून पडल्या आहेत.
आता पुढे काय? आयएमडीचा इशारा — पाऊस मंदावणार
आजच्या (१० जुलै) आयएमडी पत्रकातील सर्वात महत्त्वाची ओळ महाराष्ट्रासाठी हीच आहे: “मध्य आणि दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात पुढील ६-७ दिवस पावसाची क्रिया मंदावलेली (subdued) राहण्याची शक्यता.”
उत्तर-मध्य उत्तर प्रदेशावरील कमी दाबाचे क्षेत्र पुढील २४ तासांत हळूहळू कमकुवत होत आहे. मान्सून आसाचे (trough) पूर्व टोक सरासरी स्थानाच्या उत्तरेस सरकले आहे — याचा अर्थ पावसाचा जोर हिमालयाच्या पायथ्याकडे व उत्तर भारताकडे झुकला असून द्वीपकल्पीय भारत तुलनेने कोरडा राहील.
राज्यासाठी १०-१६ जुलैचा विभागनिहाय अंदाज:
- कोकण-गोवा: १०-१६ जुलै या काळात बऱ्याच ते बहुतांश ठिकाणी पाऊस सुरूच राहील. राज्यात पावसाचा जोर फक्त इथेच टिकेल.
- मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा: १०-१६ जुलै — तुरळक ते काही ठिकाणीच (Isolated to Scattered) पाऊस. म्हणजे तुटीत असलेल्या मराठवाड्याला पुढील आठवडाभरही दिलासा नाही.
- विदर्भ: १०-१३ जुलै तुरळक ते काही ठिकाणी; १४-१६ जुलैपासून मात्र बऱ्याच ठिकाणी पाऊस वाढण्याची शक्यता — विदर्भासाठी हा एकमेव आशेचा किरण.
उपग्रह चित्र काय सांगते?
आयएमडीच्या INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिननुसार (१० जुलै) कमी पातळीवरील चक्राकार वारे (LLC) उत्तर उत्तर प्रदेशावर केंद्रित आहेत. तीव्र ते अतितीव्र गडगडाटी ढगांची क्रिया उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, छत्तीसगड, उत्तर मध्य प्रदेश, उत्तर राजस्थान या पट्ट्यात आहे. महाराष्ट्र-गोवा-गुजरात पट्ट्यावर मात्र केवळ तुरळक कमकुवत ते मध्यम ढगनिर्मिती (isolated weak to moderate convection) नोंदली गेली — पावसाची यंत्रणा राज्यापासून उत्तरेकडे सरकल्याचे हे स्पष्ट चित्र आहे.
वादळी वाऱ्यांच्या नोंदी — काढणीच्या मालाची काळजी घ्या
गेल्या २४ तासांत राज्यात अनेक ठिकाणी सोसाट्याचे वारे नोंदले गेले:
- मध्य महाराष्ट्र: कळवण (नाशिक) ५६ किमी/तास, विल्होळी (नाशिक) ५२, महाबळेश्वर (सातारा) ५०
- मराठवाडा: वैजनाथ (बीड) ४४, केव्हीके नांदेड ४३, चाकूर (लातूर) ४३
- कोकण: पालघर ३०, दापोली (रत्नागिरी) २४
आयएमडीने मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा, कोकणात गडगडाट व सोसाट्याच्या वाऱ्यांसह विजांचा इशाराही दिला आहे.
एल निनोची तीव्रता वाढतेय — ७३% शक्यता
अमेरिकेच्या NOAA क्लायमेट प्रेडिक्शन सेंटरच्या (CPC) जुलै २०२६ च्या ताज्या अंदाजानुसार एल निनो आणखी तीव्र होत आहे. तीव्र एल निनोची शक्यता ५७% आणि अतितीव्र (Very Strong) एल निनोची शक्यता १६% — दोन्हींची एकत्रित शक्यता ७३%.
CPC च्या आलेखानुसार एल निनोचा उच्चांक ऑक्टोबर-नोव्हेंबर-डिसेंबर ते नोव्हेंबर-डिसेंबर-जानेवारी या काळात अपेक्षित असून, त्या काळात अतितीव्र श्रेणीची (निनो निर्देशांक २.०°C पेक्षा जास्त) शक्यता सर्वाधिक आहे. याचा अर्थ ऑगस्ट-सप्टेंबर — म्हणजे खरिपाच्या दृष्टीने सर्वात संवेदनशील काळ — एल निनोच्या वाढत्या दबावाखाली जाणार आहे.
‘कृषी पर्व’ने मार्चपासून मांडलेल्या ‘तीन आघाड्यांवरील लढाई’ या विश्लेषणाशी हे चित्र तंतोतंत जुळते — एल निनो आता शक्यता नसून वास्तव आहे, आणि हंगामाच्या उर्वरित भागावर त्याचा प्रतिकूल परिणाम होण्याची शक्यता वाढली आहे. असमान पाऊस — काही भागांत ढगफुटीसदृश, इतर भाग कोरडे — हेच याचे वैशिष्ट्य राहील.
शेतकऱ्यांसाठी कृती-सूचना
मराठवाडा व तुटीच्या पट्ट्यासाठी (हिंगोली, बीड, लातूर, धाराशिव, परभणी, नांदेड, जालना, सोलापूर, नंदुरबार):
- पुढील आठवडाभर मोठ्या पावसाची शक्यता कमी — पेरणी अजून बाकी असल्यास पुरेशी जमीन-ओल असल्याशिवाय पेरणीची घाई करू नका.
- उगवलेल्या पिकांना (सोयाबीन, कापूस, तूर) शक्य असेल तिथे संरक्षक सिंचन (protective irrigation) द्या; ठिबक/तुषार उपलब्ध असल्यास प्राधान्याने वापरा.
- जुलैअखेरपर्यंत पाऊस लांबल्यास कमी कालावधीच्या वाणांचा पर्याय तयार ठेवा; कृषी विभाग/केव्हीकेच्या संपर्कात राहा.
अधिक्याच्या पट्ट्यासाठी (कोकण, नाशिक, पुणे, सातारा, कोल्हापूर, खान्देश):
- कोकणात १६ जुलैपर्यंत पाऊस सुरूच राहणार — भात रोपवाटिका व भाजीपाला क्षेत्रातून अतिरिक्त पाण्याचा निचरा ठेवा.
- फळबागा व केळीला आधार (staking) द्या; सखल भागातील शेतात पाणी साचू देऊ नका.
वादळी वाऱ्यांसाठी (सर्व विभाग):
- काढणी झालेला माल सुरक्षित ठिकाणी हलवा किंवा ताडपत्रीने झाकून घट्ट बांधा.
- भाजीपाला व फळझाडांना आधार द्या, जेणेकरून सोसाट्याच्या वाऱ्याने पीक लोळणार नाही.
पशुधन: जोरदार पावसाच्या काळात जनावरे गोठ्यातच ठेवा; चारा-खाद्य कोरड्या जागी साठवा; तलावांना जाळीसह निचरा-मार्ग ठेवा म्हणजे पाणी वाहून गेल्यास मासे निसटणार नाहीत.
(स्रोत: भारतीय हवामान विभाग — प्रेस रिलीज १० जुलै २०२६; INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन; आयएमडी साप्ताहिक व हंगामी पर्जन्यमान नकाशे; NOAA-CPC ENSO अंदाज, जुलै २०२६; हवामान अभ्यासक विजय जायभावे, सिन्नर यांची निरीक्षणे)
— विजय गायकवाड | कृषी पर्व