कोकण-मध्य महाराष्ट्रात शेवटचा जोरदार टप्पा, मराठवाड्यालाही अखेर दिलासा; मान्सूनने जवळपास संपूर्ण देश व्यापला — ‘असमान वितरणा’चा ३१ मार्चचा अंदाज तंतोतंत खरा
मुंबई, ८ जुलै २०२६ — गेला आठवडाभर मुंबई, कोकण व पश्चिम महाराष्ट्राला झोडपून काढणाऱ्या पावसाचा जोर आता ओसरण्याच्या मार्गावर आहे. बंगालच्या उपसागरातून आलेले ‘डिप्रेशन’ मध्य भारतात पोहोचून कमकुवत झाले असून, ते आता वायव्य मध्य प्रदेश व लगतच्या नैऋत्य उत्तर प्रदेशवर सुस्पष्ट कमी दाबाचे क्षेत्र (Well-Marked Low) म्हणून स्थिरावले आहे. याच पार्श्वभूमीवर भारतीय हवामान विभागाने (आयएमडी) ९ जुलैपासून मध्य भारतात पावसाच्या हालचालींत लक्षणीय घट होण्याची शक्यता वर्तवली आहे. दरम्यान, नैऋत्य मान्सूनने आता जवळपास संपूर्ण देश व्यापला असून, पुढील दोन-तीन दिवसांत उर्वरित भागही व्यापला जाईल.
आजचा शेवटचा जोरदार टप्पा
पावसाचा जोर ओसरण्यापूर्वी ८ जुलै रोजी कोकण, मध्य महाराष्ट्र व दक्षिण आंतरिक कर्नाटकात तुरळक ठिकाणी अतिमुसळधार पावसाची शक्यता आहे. गेल्या २४ तासांत (८ जुलै सकाळपर्यंत) रायगड जिल्ह्यातील माथेरान येथे ३६ सेंमी, तर पुणे जिल्ह्यातील लोणावळा येथे ३५ सेंमी पावसाची नोंद झाली. दक्षिण कर्नाटकातील कोट्टिगेहरा येथे तब्बल २८ सेंमी पाऊस कोसळला.
आयएमडीच्या फ्लॅश फ्लड मार्गदर्शनानुसार, ९ जुलैपर्यंत मुंबई शहर व उपनगरे, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग व गोवा; मध्य महाराष्ट्रात नाशिक, पुणे, नगर, सातारा, सोलापूर, कोल्हापूर व जळगाव; तसेच मराठवाड्यात छत्रपती संभाजीनगर, जालना व परभणी या जिल्ह्यांत आकस्मिक पुराचा (flash flood) मध्यम धोका आहे.
मराठवाड्यालाही अखेर पाऊस
महिनाभराच्या भीषण तुटीनंतर मराठवाड्यालाही आता पावसाने दिलासा दिला आहे. गेल्या २४ तासांत मराठवाड्यात अनेक ठिकाणी अतिवृष्टीची नोंद झाली — छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील सोयगाव येथे १२ सेंमी पाऊस झाला, तर बीड जिल्ह्यातील वैजनाथ येथे ताशी ७० किमी वेगाने वारे वाहिले. हा पाऊस कोरडवाहू पट्ट्यातील पेरण्यांना काहीसा दिलासा देणारा आहे; मात्र आधीची मोठी तूट भरून निघण्यासाठी अद्याप सातत्यपूर्ण पावसाची गरज आहे.
प्रणाली कमकुवत — पुढे काय?
गेल्या काही दिवसांतील तीव्र पावसामागील हवामानशास्त्रीय कारण स्पष्ट आहे. मध्य भारतात सरकलेल्या डिप्रेशनपासून नैऋत्य राजस्थानपर्यंत एक द्रोणिका (trough) निर्माण झाली होती. या द्रोणिकेच्या उत्तरेकडून डिप्रेशनमधील वारे, तर दक्षिणेकडून अरबी समुद्रातील बाष्पयुक्त वारे एकत्र येत होते. या संगमामुळे मुंबई, पुणे, नाशिक, पालघर, ठाणे, नगर व सातारा या पट्ट्यात तीव्र पाऊस झाला.
आता ही द्रोणिका हळूहळू पूर्वेकडे सरकत कमकुवत होत असल्याने, राज्यात सर्वत्र पावसाचे प्रमाण घटण्याची शक्यता आहे. ८ जुलैच्या उपग्रह बुलेटिननुसार ही चक्राकार प्रणाली (व्हॉर्टेक्स) वायव्य मध्य प्रदेशवर पोहोचली असून, ती उत्तर प्रदेशकडे वळण्याची शक्यता आहे. प्रादेशिक हवामान केंद्रानेही ९ जुलैपासून मध्य भारतात पाऊस लक्षणीय कमी होईल, असे स्पष्ट केले आहे.
विभागनिहाय अंदाज
कोकण व गोवा: ८ ते १४ जुलै या काळात बऱ्यापैकी व्यापक पाऊस कायम राहील; ८ जुलै रोजी तुरळक ठिकाणी अतिमुसळधार, त्यानंतर जोर काहीसा कमी.
मध्य महाराष्ट्र: ८ जुलै व्यापक पाऊस (तुरळक ठिकाणी अतिमुसळधार), त्यानंतर ९ जुलैपासून तुरळक ते विखुरलेल्या सरींवर.
मराठवाडा: ८ व ९ जुलै बऱ्यापैकी व्यापक, नंतर तुरळक सरी.
विदर्भ: ८ व ९ जुलै बऱ्यापैकी व्यापक पाऊस; पूर्व विदर्भात यापूर्वीच चांगला पाऊस झाला आहे.
‘असमान वितरण’ — एल निनोचे वास्तव
यंदाच्या हंगामाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे पावसाचे अत्यंत असमान वितरण. एल निनोमुळे यंदाचा पावसाळा दुष्काळी राहील अशी भीती व्यक्त झाली होती; मात्र प्रत्यक्षात पाऊस पूर्ण थांबलेला नसून, तो काही भागांत अतिवृष्टीच्या रूपात, तर काही भागांत तुटीच्या रूपात कोसळत आहे. कोकण, मध्य महाराष्ट्र व पूर्व विदर्भात चांगला पाऊस झाला, तर मराठवाडा-पश्चिम विदर्भात तूट राहिली. हेच चित्र आपण ३१ मार्चच्या मान्सून अंदाजात मांडले होते — एल निनो वर्षात पाऊस पूर्ण अपयशी न ठरता त्याचे वितरण विषम राहील.
पुढील काळाबाबत — सध्याच्या खंडानंतर जुलैच्या शेवटी व ऑगस्टच्या सुरुवातीला राज्यात काही भागांत पुन्हा पाऊस सक्रिय होण्याची शक्यता आहे. मात्र एल निनोचा सर्वाधिक प्रभाव ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये अपेक्षित असल्याने, कोरडवाहू पट्ट्यातील शेतकऱ्यांनी सतर्क राहणे आवश्यक आहे.
खरीप हंगाम: शेतकऱ्यांसाठी कृषी सल्ला
- कोकण: भात, नाचणी व भाजीपाला रोपवाटिकांची पेरणी, तसेच आंबा, नारळ, काजू, सुपारीच्या नव्या लागवडी अतिवृष्टी ओसरेपर्यंत पुढे ढकलाव्यात; साचलेल्या पाण्याचा निचरा करावा.
- मध्य महाराष्ट्रातील घाटमाथा: भात व नाचणी रोपवाटिकांमधील अतिरिक्त पाणी काढून टाकावे.
- मराठवाडा: पावसाने उघडीप दिल्यास पेरणी/लावणीस गती द्यावी; उपलब्ध ओलाव्याचा पुरेपूर उपयोग करावा आणि कमी कालावधीच्या पिकांना प्राधान्य द्यावे.
- सर्वसाधारण: काढणी झालेला माल सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा; फळझाडे व भाजीपाला पिकांना आधार द्यावा.
पशुधन व मत्स्यपालन: जनावरे गोठ्यात ठेवून संतुलित आहार द्यावा; तलावांभोवती जाळीसह पाण्याचा निचरा करणारा मार्ग करावा.
सावधानतेच्या सूचना
पाऊस ओसरत असला, तरी घाट व डोंगराळ भागांत दरडी व आकस्मिक पुराचा धोका पुढील एक-दोन दिवस कायम आहे. नागरिकांनी सखल भाग व पूरप्रवण रस्ते टाळावेत आणि नद्या-ओढ्यांपासून दूर राहावे. मासेमारांना १३ जुलैपर्यंत अरबी समुद्राच्या अनेक भागांत, तसेच कोकण, कर्नाटक व केरळ किनारपट्टीजवळ न जाण्याचा इशारा देण्यात आला आहे.
जिल्हानिहाय सविस्तर इशाऱ्यांसाठी शेतकरी व नागरिकांनी आयएमडीच्या अधिकृत संकेतस्थळाचा (mausam.imd.gov.in) संदर्भ घ्यावा.
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (आयएमडी) — ८ जुलै २०२६ चे राष्ट्रीय हवामान पत्रक व उपग्रह बुलेटिन (इन्सॅट-3DS); प्रादेशिक हवामान केंद्र, मुंबई.
— विजय गायकवाड