धरणाच्या पाण्यातील अदृश्य जगाचा शोध! विसापूर धरणातील सूक्ष्म जलजीवांच्या संशोधनाने डॉ. भालसिंग यांना पीएच.डी.; जलस्रोत संवर्धनाच्या अभ्यासाला नवी दिशा

संशोधन विशेष | पर्यावरण व जलसंपदा

वार्ताहर, अहिल्यानगर | मार्च, २०२६

अहिल्यानगर, मार्च : डोळ्यांना न दिसणाऱ्या सूक्ष्म जलजीवांचा — झूप्लॅंक्टनचा — तीन वर्षे अथक संशोधन करून अहमदनगर कॉलेजचे प्राणिशास्त्र विभागप्रमुख डॉ. दिलीपकुमार जी. भालसिंग यांनी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाची पीएच.डी. पदवी मिळवली आहे. विसापूर धरणातील पाण्याची जैवगुणवत्ता तपासण्याची ही पहिलीच सखोल शास्त्रीय मोहीम महाराष्ट्रातील जलसंपदा अभ्यासाला नवी दिशा देणारी ठरली आहे.

हे संशोधन New Arts, Commerce and Science College (Autonomous), Ahilyanagar येथे डॉ. सुनील एन. पोकळे यांच्या मार्गदर्शनाखाली पूर्ण झाले. “Limnological Studies of Visapur Dam with Special Emphasis on the Zooplankton Fauna” हा प्रबंधाचा विषय असून पाणी आणि जीव यांच्या परस्परसंबंधाचे हे अत्यंत दुर्मीळ दस्तऐवजीकरण आहे.
झूप्लॅंक्टन म्हणजे नक्की काय?
पाण्यात उघड्या डोळ्यांना न दिसणारे कोट्यवधी सूक्ष्म जीव वास्तव्य करतात. “झूप्लॅंक्टन” हे त्यांपैकीच एक महत्त्वाचे कुटुंब. हे जीव मासे व इतर जलचरांचे मूलभूत अन्न असतात — म्हणजेच हे नसतील तर माशांची संख्याच घटेल. त्याचवेळी ते “जैव-सूचक” (Bioindicator) म्हणून काम करतात — पाण्यात प्रदूषण झाले किंवा पर्यावरण बदलले तर सर्वप्रथम त्यांच्या संख्येत व प्रकारांत बदल दिसतात. म्हणजेच हे सूक्ष्म जीव म्हणजे धरणाच्या आरोग्याचे जिवंत मापक आहेत.
तीन वर्षांचा मोठा शोध
डॉ. भालसिंग यांनी २०२२ ते २०२५ या कालावधीत विसापूर धरणाच्या वेगवेगळ्या भागांतून पाण्याचे नमुने संकलित केले. त्यांनी चार गटांच्या झूप्लॅंक्टनचा अभ्यास केला — Rotifera, Cladocera, Copepoda आणि Ostracoda. यासाठी पाण्याचे pH, तापमान, TDS, क्षारता, कठोरता, गढूळपणा, क्लोराईड आणि विरघळलेला प्राणवायू या नऊ भौतिक-रासायनिक घटकांचा जीवांशी असलेला संबंध तपासला.
संशोधनातील ठळक निष्कर्ष:
Rotifera : २८ प्रकार
Cladocera : ८ प्रकार
Copepoda : ४ प्रकार
Ostracoda : २ प्रकार
एकूण ४२ प्रकार | ५ शोधनिबंध प्रकाशित | ३ राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये सादरीकरण
गोड्या पाण्याच्या धरणासाठी ही विविधता अत्यंत समाधानकारक मानली जाते. विसापूर धरण अद्यापही जैवदृष्ट्या सजीव व सुदृढ असल्याचे या संशोधनाने सिद्ध केले.
हवामान बदलाच्या काळात हे संशोधन का महत्त्वाचे?
आज देशभरातील धरणे, नद्या आणि तलाव हवामान बदल, प्रदूषण व अतिक्रमणाच्या विळख्यात सापडले आहेत. अशा काळात डॉ. भालसिंग यांनी तयार केलेला “मूलभूत डेटा” (Baseline Data) भविष्यातील तुलनात्मक अभ्यासासाठी सोन्यासारखा ठरेल. दहा-वीस वर्षांनी विसापूर धरणाच्या पाण्यात बदल झाला, तर आजचे हे आकडे संदर्भ म्हणून काम करतील. एखाद्या डॉक्टरने रुग्णाची “बेसलाइन रिपोर्ट” काढावी, तसेच हे संशोधन धरणाच्या आरोग्याचा पहिला अधिकृत नकाशा आहे.
★ विशेष महत्त्व
विसापूर धरणावरील हे पहिलेच सखोल लिम्नॉलॉजिकल संशोधन — गोड्या पाण्याच्या शास्त्राचा मैलाचा दगड.
४२ प्रकारचे जलजीव नोंदवणे म्हणजे येथील जलीय परिसंस्थेच्या चांगल्या आरोग्याचे प्रमाणपत्र.
जलस्रोत व्यवस्थापन, मत्स्यशेती आणि पर्यावरण लेखापरीक्षण (eco-audit) यासाठी थेट उपयुक्त.
भविष्यातील दीर्घकालीन बहुधरण अभ्यासाचा भक्कम पाया.
पाच आंतरराष्ट्रीय शोधनिबंध व तीन परिषदांतील सादरीकरण — संशोधनाला जागतिक मान्यता.
आता पुढे काय?
डॉ. भालसिंग यांच्या या संशोधनाचे निष्कर्ष महाराष्ट्राच्या जलसंपदा विभागाला व पर्यावरण तज्ज्ञांना एक महत्त्वाचे संदर्भसाधन बनतील. त्यांच्या प्राध्यापक सहकाऱ्यांनी व विद्यार्थ्यांनी या यशाबद्दल जाहीर अभिनंदन केले. अहमदनगर कॉलेजच्या इतिहासात हे एक उल्लेखनीय पर्यावरण-संशोधन म्हणून नोंदविले जाईल.
“पाण्यातील सूक्ष्म जीव हे धरणाचे मूक पहारेकरी आहेत — त्यांना समजून घेणे म्हणजे भविष्यातील जलसंकटाला तोंड देण्याची तयारी.”
— Dr. Sunil N. Pokale, संशोधन मार्गदर्शक