८ ऑक्टोबरला राज्याच्या उर्वरित भागातूनही माघार; पुढील आठवडा कोरडा आणि उष्ण, लक्ष आता १३ ऑक्टोबरच्या बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाच्या क्षेत्राकडे
विजय गायकवाड / कृषी पर्व मुंबई, ८ ऑक्टोबर २०२६
नैऋत्य मान्सूनने गुरुवारी (८ ऑक्टोबर) महाराष्ट्राचा पूर्ण निरोप घेतला. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) राज्याच्या उर्वरित भागातूनही मान्सून माघारी गेल्याचे जाहीर केले. पण निरोपाचा हा आठवडा राज्यासाठी जवळपास कोरडाच गेला. १ ते ७ ऑक्टोबर या सात दिवसांत मराठवाड्यात ०.० मिमी आणि विदर्भात ०.१ मिमी पाऊस नोंदला गेला. मध्य भारत विभागाची तूट ९७ टक्के आहे.
“परतीचा पाऊस” रब्बीला ओल देईल, या आशेवर असलेल्या कोरडवाहू पट्ट्यासाठी ही आकडेवारी महत्त्वाची आहे. IMD च्या दोन आठवड्यांच्या विस्तारित अंदाजात (८ ते २१ ऑक्टोबर) पहिल्या आठवड्यासाठी महाराष्ट्राच्या एकाही उपविभागाचा पावसाच्या यादीत उल्लेख नाही. दुसऱ्या आठवड्यात मात्र बंगालच्या उपसागरातील एक प्रणाली आणि ईशान्य मान्सूनचे आगमन यांमुळे द्वीपकल्पावर पावसाची शक्यता आहे. IMD च्या बहुप्रारूप नकाशात हा पाऊस दक्षिण कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्रापर्यंत पोहोचताना दिसतो. तो प्रत्यक्षात किती आत येतो, हे पुढील पाच-सहा दिवसांत स्पष्ट होईल.
ठळक मुद्दे
- ८ ऑक्टोबर: महाराष्ट्राच्या उर्वरित भागातून मान्सूनची माघार; माघार रेषा आता पणजी, बेळगाव, हैदराबादमधून जाते
- १ ते ७ ऑक्टोबर: मराठवाडा ०.० मिमी, विदर्भ ०.१ मिमी, मध्य महाराष्ट्र १.५ मिमी, कोकण-गोवा ३.४ मिमी
- देशभरात आठवड्याचा पाऊस सरासरीपेक्षा ७२ टक्के कमी
- ८ ते १४ ऑक्टोबर: राज्यात लक्षणीय पावसाचा अंदाज नाही; “ऑक्टोबर हीट” कायम
- १३ ऑक्टोबरच्या सुमारास आग्नेय बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र; १५ ऑक्टोबरच्या सुमारास देशातून पूर्ण माघारीसाठी आणि ईशान्य मान्सूनच्या आगमनासाठी स्थिती अनुकूल
- १५ ते २१ ऑक्टोबर: IMD च्या नकाशात दक्षिण कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्रावर सरासरीपेक्षा जास्त पावसाचा कल
- प्रशांत महासागरात तीव्र एल निनो; वर्षअखेरपर्यंत आणखी बळकट होण्याचा अंदाज
१. सद्यस्थिती: ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्याचा हिशेब
१ ऑक्टोबरपासून IMD “मान्सूनोत्तर हंगामा”ची स्वतंत्र मोजणी सुरू करते. त्यामुळे खालील आकडे आठवड्याचे आणि नव्या हंगामाचेही आहेत.
महाराष्ट्र: उपविभागनिहाय पाऊस (१ ते ७ ऑक्टोबर २०२६)
| उपविभाग | प्रत्यक्ष (मिमी) | सरासरी (मिमी) | तफावत |
|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | ३.४ | ५०.० | -९३% |
| मध्य महाराष्ट्र | १.५ | २९.५ | -९५% |
| मराठवाडा | ०.० | २७.५ | -१००% |
| विदर्भ | ०.१ | २३.१ | -१००% |
स्रोत: IMD जलहवामान विभाग, उपविभागनिहाय पर्जन्य नकाशा (परिशिष्ट १)
या आठवड्यात मराठवाड्यात साधारणपणे २७.५ मिमी पाऊस पडतो. रब्बी ज्वारी, हरभरा आणि करडईच्या पेरणीला ओल देणारा हाच पाऊस असतो. यंदा तो पूर्णपणे हुकला. शेजारच्या तेलंगणात (-९७%) आणि उत्तर अंतर्गत कर्नाटकात (-९०%) स्थिती वेगळी नाही; म्हणजे संपूर्ण दख्खन पठार या आठवड्यात कोरडे राहिले.
देश: विभागनिहाय पाऊस (१ ते ७ ऑक्टोबर २०२६)
| विभाग | प्रत्यक्ष (मिमी) | सरासरी (मिमी) | तफावत |
|---|---|---|---|
| पूर्व व ईशान्य भारत | २१.० | ४५.९ | -५४% |
| वायव्य भारत | २.१ | ७.२ | -७१% |
| मध्य भारत | ०.८ | २२.४ | -९७% |
| दक्षिण द्वीपकल्प | १४.५ | ४१.२ | -६५% |
| संपूर्ण देश | ७.१ | २५.२ | -७२% |
स्रोत: IMD प्रसिद्धिपत्रक, ८ ऑक्टोबर २०२६, तक्ता १
तापमान: “ऑक्टोबर हीट”
IMD च्या नोंदीनुसार या आठवड्यात पश्चिम भारताच्या काही भागांत आणि पश्चिम किनारपट्टीवर सरासरी कमाल तापमान सामान्यापेक्षा २ ते ४ अंश सेल्सिअसने जास्त राहिले. किमान तापमानही पश्चिम भारताच्या काही भागांत १ ते ३ अंशांनी जास्त होते.
माध्यमांतील वृत्तानुसार ६ ऑक्टोबरच्या सकाळपर्यंतच्या २४ तासांत राज्यातील स्थिती अशी होती:
| ठिकाण | कमाल तापमान |
|---|---|
| मालेगाव | ३८.४ °से (राज्यात सर्वाधिक) |
| जळगाव, सोलापूर, अकोला, छत्रपती संभाजीनगर, वर्धा | ३७ °से पेक्षा जास्त |
| धुळे, बुलडाणा, यवतमाळ, वाशीम | ३६ °से पेक्षा जास्त |
याच काळात राज्यातील नीचांकी किमान तापमान धुळ्याच्या कृषी महाविद्यालयात १७ °से नोंदले गेले. एकाच जिल्ह्यात दिवसा ३६ अंशांच्या वर आणि पहाटे १७ अंश, ही तफावत ऑक्टोबर हीटचे नेमके लक्षण आहे. आकाश निरभ्र आणि हवा कोरडी झाली की दिवसा जमीन झपाट्याने तापते आणि रात्री तितक्याच वेगाने थंड होते.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली
मान्सूनची माघार. ३ ऑक्टोबरनंतर पाच दिवसांनी, ८ ऑक्टोबरला, माघार पुन्हा सुरू झाली. महाराष्ट्राचा उर्वरित भाग, गोवा, कर्नाटक, तेलंगण व ओडिशाचा काही भाग आणि झारखंड व छत्तीसगडचा आणखी काही भाग यातून मान्सून परतला. Businessline ने IMD च्या हवाल्याने दिलेल्या माहितीनुसार माघार रेषा आता सुपौल, रांची, सुंदरगड, बरगड, बिजापूर, हैदराबाद, बेळगाव आणि पणजी या ठिकाणांवरून जाते.
IMD च्या माघार नकाशावरून यंदाचा प्रवास असा दिसतो:
| टप्पा | प्रत्यक्ष तारीख | टिप्पणी |
|---|---|---|
| माघारीची सुरुवात (पश्चिम राजस्थान) | १९-२० सप्टेंबर | सामान्य तारीख १७ सप्टेंबर |
| दुसरा टप्पा | २१-२२ सप्टेंबर | |
| पहिला मोठा खंड | २३ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर | रेषा सुमारे दहा दिवस जागेवरच |
| मोठी झेप | ३ ऑक्टोबर | वायव्य व मध्य भारताचा बहुतांश भाग, महाराष्ट्राचा काही भाग |
| दुसरा विराम | ३ ते ७ ऑक्टोबर | |
| महाराष्ट्राचा उर्वरित भाग | ८ ऑक्टोबर |
सुरुवात उशिरा झाली आणि मध्ये दहा दिवसांचा खंड पडला. तरीही ३ आणि ८ ऑक्टोबरच्या दोन झेपांमुळे राज्यातील माघार सामान्य वेळापत्रकाच्या आसपासच पूर्ण झाली. नकाशात ८ ऑक्टोबरची प्रत्यक्ष रेषा १० ऑक्टोबरच्या सामान्य रेषेच्या जवळ आहे. पूर्व भारतातही प्रत्यक्ष रेषा ५ आणि १० ऑक्टोबरच्या सामान्य रेषांच्या दरम्यान आहे.
बिहार ते तेलंगण द्रोणीय पट्टा. Businessline च्या वृत्तानुसार ईशान्य बिहारवर वरच्या थरात चक्राकार वारे आहेत. तेथून झारखंड, ओडिशा आणि छत्तीसगडमार्गे तेलंगणापर्यंत कमी दाबाचा पट्टा पसरला आहे. महाराष्ट्राला सर्वांत जवळची प्रणाली हीच आहे; उपग्रह बुलेटिनमध्ये तिच्याशी संबंधित तुरळक संवहन बिहार, झारखंड, उत्तर छत्तीसगड आणि उत्तर ओडिशावर दिसते.
पश्चिमी विक्षोभ. IMD नुसार एक पश्चिमी विक्षोभ (WD) वायव्य भारतावर प्रभाव टाकत आहे आणि आठवड्यात आणखी एक अपेक्षित आहे. Businessline च्या वृत्तानुसार हा विक्षोभ उत्तर पाकिस्तानवर चक्राकार वाऱ्यांच्या स्वरूपात आहे आणि हरियाणावरही वरच्या थरात चक्राकार वारे आहेत. यांचा परिणाम वायव्य आणि पूर्व भारतापुरता आहे.
दक्षिणेकडील प्रणाली. Businessline च्या वृत्तानुसार दक्षिण केरळ किनाऱ्यालगत चक्राकार वारे आणि तेथून दक्षिण अंतर्गत कर्नाटकापर्यंत द्रोणीय पट्टा आहे. केरळ, तमिळनाडू आणि दक्षिण कर्नाटकातील जोरदार पावसामागे हीच प्रणाली आहे.
येऊ घातलेली प्रणाली. ११ ऑक्टोबरच्या सुमारास अंदमान समुद्रावर वरच्या थरात चक्राकार वारे तयार होण्याची शक्यता IMD ने वर्तवली आहे. त्याच्या प्रभावाने १३ ऑक्टोबरच्या सुमारास आग्नेय बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण होईल. ते अधिक ठळक होत पुढील चार दिवसांत वायव्येकडे, म्हणजे उत्तर तमिळनाडू आणि दक्षिण आंध्र किनाऱ्याकडे सरकेल.
महासागरीय घटक
| घटक | सद्यस्थिती | अंदाज |
|---|---|---|
| एल निनो | तीव्र; महासागर-वातावरण जोडणी मजबूत | वर्षअखेरपर्यंत आणखी बळकट (MMCFS) |
| IOD | तटस्थ | तटस्थ स्थिती कायम (MMCFS); काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रांच्या मते धन IOD कडे झुकण्याची शक्यता |
| MJO | टप्पा १, तीव्रता १ पेक्षा जास्त | पहिल्या आठवड्याअखेर टप्पा २ मध्ये; दुसऱ्या आठवड्यात तीव्रता वाढती |
MJO टप्पा २ मध्ये, म्हणजे हिंदी महासागरावर, वाढत्या तीव्रतेने येणे हे ईशान्य मान्सूनच्या आगमनाला पोषक मानले जाते.
३. INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन: महाराष्ट्रावर आकाश मोकळे
८ ऑक्टोबरला रात्री ८:३० वाजताच्या (१५०० UTC) INSAT-3DS छायाचित्रावर आधारित बुलेटिनचा सारांश:
| क्षेत्र | ढगांची स्थिती | ढगमाथा तापमान (CTT) | अर्थ |
|---|---|---|---|
| मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, गोवा | तुरळक (ISOL) कमी/मध्यम उंचीचे ढग; संवहनाचा उल्लेख नाही | नोंद नाही | पावसाचे ढग नाहीत |
| दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक, लगतचा किनारी कर्नाटक, केरळ, तमिळनाडू | विखुरलेले ते दाट ढग; तीव्र ते अतितीव्र संवहन | उणे ७० ते उणे ९० °से | जोरदार गडगडाटी पाऊस |
| जम्मू-काश्मीर, लडाख, पश्चिम हिमाचल | बहुस्तरीय ढग; तीव्र ते अतितीव्र संवहन | उणे ७० ते उणे ९० °से | पश्चिमी विक्षोभाचा प्रभाव |
| पूर्व हिमाचल, उत्तर पंजाब, किनारी ओडिशा, गंगेय व उप-हिमालयीन प. बंगाल, पूर्व बिहार, सिक्कीम, ईशान्य राज्ये | मध्यम ते तीव्र संवहन | उणे ४० ते उणे ७० °से | गडगडाटी पाऊस |
| उर्वरित कर्नाटक | तुरळक; कमकुवत ते मध्यम संवहन | हलक्या स्थानिक सरी | |
| किनारी आंध्र, लक्षद्वीप | मध्यम ते तीव्र संवहन | ||
| तेलंगण, रायलसीमा | विखुरलेले कमी/मध्यम ढग; संवहन नाही | ||
| पूर्व-मध्य अरबी समुद्र (कर्नाटक किनाऱ्यालगत), दक्षिण अरबी समुद्र | मध्यम ते तीव्र संवहन |
ढगमाथा जितका थंड, तितका ढग उंच आणि पाऊस जोरदार. उणे ७० अंशांपेक्षा थंड माथा म्हणजे १४-१६ किलोमीटर उंचीपर्यंत वाढलेले क्युम्युलोनिम्बस ढग. असे ढग सध्या दक्षिण कर्नाटक, केरळ आणि तमिळनाडूवर आहेत.
महाराष्ट्रासाठी बुलेटिनमध्ये एकच ओळ आहे: तुरळक कमी/मध्यम उंचीचे ढग. संवहनाचा उल्लेखही नाही. राज्याला सर्वांत जवळचे संवहनी ढग कर्नाटकात आणि कर्नाटक किनाऱ्यालगतच्या अरबी समुद्रावर आहेत; त्यांतील तीव्र ढग दक्षिण कर्नाटकापुरते आहेत. मोकळ्या आकाशामुळेच दिवसाचे तापमान चढे आहे.
४. सात दिवसांचा उपविभागनिहाय अंदाज (८ ते १४ ऑक्टोबर)
IMD च्या विस्तारित अंदाजातील पहिल्या आठवड्याचा पावसाचा तपशील:
| उपविभाग | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | — | — | — | — | — | — | — |
| मध्य महाराष्ट्र | — | — | — | — | — | — | — |
| मराठवाडा | — | — | — | — | — | — | — |
| विदर्भ | — | — | — | — | — | — | — |
| तेलंगण | — | — | — | — | — | — | — |
| उत्तर अंतर्गत कर्नाटक | — | — | — | — | — | — | — |
| छत्तीसगड | I-S | I-S | — | — | — | — | I-S |
| पूर्व मध्य प्रदेश | I-S | I-S | I-S | I-S | — | — | — |
| किनारी कर्नाटक | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S |
| दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक | I-S | I-S ● | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S |
| रायलसीमा | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S |
| किनारी आंध्र | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S | I-S |
| तमिळनाडू | I-S ● | I-S ● | I-S ● | I-S | I-S | I-S | I-S |
| केरळ | F-W ● | F-W ● | F-W ● | I-S | I-S | I-S | F-W |
संकेत: I-S = ISOL ते SCT (तुरळक ते विखुरलेला; ५० टक्क्यांपर्यंत केंद्रांवर) | F-W = FWS ते WS (बऱ्याच ते बहुतांश ठिकाणी; ५१ टक्क्यांपेक्षा जास्त केंद्रांवर) | ● = तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस | — = IMD च्या अंदाजात उल्लेख नाही, म्हणजे लक्षणीय पावसाचा अंदाज नाही
तक्ता स्पष्ट आहे. पावसाचा पट्टा कर्नाटकाच्या दक्षिण भागापासून खाली आहे आणि पूर्वेला छत्तीसगडपर्यंत येऊन थांबतो. महाराष्ट्र, तेलंगण आणि उत्तर कर्नाटक हा सलग पट्टा कोरडा आहे. देशपातळीवरही या आठवड्यात पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहील, असे IMD ने म्हटले आहे.
दुसरा आठवडा (१५ ते २१ ऑक्टोबर)
- आठवड्याच्या सुरुवातीला संपूर्ण देशातून नैऋत्य मान्सूनच्या माघारीसाठी स्थिती अनुकूल होईल. त्याच वेळी दक्षिण द्वीपकल्पावर ईशान्य मान्सूनचे आगमन अपेक्षित आहे.
- द्वीपकल्पाच्या बहुतांश भागात आणि पूर्व किनारपट्टीवर विखुरलेल्या ते बऱ्याच ठिकाणी पावसाची शक्यता.
- किनारी आंध्र, किनारी ओडिशा, तमिळनाडू, दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक आणि केरळमध्ये काही दिवस तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस.
- दक्षिण द्वीपकल्पावर पाऊस सरासरीपेक्षा जास्त; वायव्य, पूर्व आणि ईशान्य भारतात सरासरीपेक्षा कमी.
महाराष्ट्रासाठी याचा अर्थ. IMD च्या मजकुरात दुसऱ्या आठवड्यासाठी महाराष्ट्राच्या उपविभागांचा नावाने उल्लेख नाही. पण प्रसिद्धिपत्रकातील बहुप्रारूप (MME) नकाशात (परिशिष्ट ३) दोन गोष्टी दिसतात. पहिली, १५ ते २१ ऑक्टोबरमध्ये खानदेश आणि वायव्य विदर्भ वगळता राज्याच्या बहुतांश भागावर दररोज सरासरी १ ते ५ मिमी पावसाची छटा आहे; कोल्हापूर-सातारा बाजूला ती ५ ते १० मिमीपर्यंत गडद होते. दुसरी, सरासरीपेक्षा जास्त पावसाची छटा दक्षिण कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या घाटालगतच्या पट्ट्यावर (सुमारे पुणे-सातारा-कोल्हापूर बाजू) आहे; ती कर्नाटक, रायलसीमा आणि आंध्र-तमिळनाडू किनाऱ्यापर्यंत पसरते. मराठवाडा आणि विदर्भावर ही छटा नाही, म्हणजे तेथे पाऊस झालाच तर तो सरासरीच्या आसपास आणि हलका राहण्याचा कल आहे. हा अंदाज आठ ते चौदा दिवस पुढचा आहे आणि नकाशा लहान प्रमाणातील आहे, त्यामुळे तो कल म्हणूनच वाचावा.
तापमान. पहिल्या आठवड्यात किमान तापमान देशाच्या बहुतांश भागात सामान्य राहील. दुसऱ्या आठवड्यात ते बहुतांश भागात सामान्यापेक्षा जास्त राहण्याचा अंदाज आहे. थंडीच्या लाटेची शक्यता दोन्ही आठवड्यांत नाही.
५. विश्लेषण: स्रोतांमधील एकमत आणि तफावत
| मुद्दा | IMD प्राथमिक दस्तऐवज | इतर स्रोत | निष्कर्ष |
|---|---|---|---|
| महाराष्ट्रातून माघार | ३ ऑक्टोबर: राज्याचा काही भाग; ८ ऑक्टोबर: उर्वरित भाग | Businessline (८ ऑक्टो.): तेच. India.com (७ ऑक्टो.): “मान्सून राज्यातून परतला आहे” | Businessline शी एकमत. India.com चे विधान एक दिवस आधीचे आणि सरसकट |
| पावसाचा इशारा | पहिल्या आठवड्यात राज्याच्या एकाही उपविभागाचा उल्लेख नाही | India.com: “पावसाचा मोठा इशारा” | प्रत्यक्षात गडचिरोलीसाठी एक यलो अलर्ट |
| उष्णता | आठवड्याचे सरासरी कमाल तापमान सामान्यापेक्षा २-४ °से जास्त; उष्णतेच्या लाटेचा इशारा नाही | India.com: “Heatwave in Maharashtra” | ही ऑक्टोबर हीट आहे, उष्णतेची लाट नाही |
| बंगालच्या उपसागरातील प्रणाली | १३ ऑक्टोबरच्या सुमारास कमी दाबाचे क्षेत्र; “अधिक ठळक” होईल | Businessline: ECMWF नुसार पुढील आठवड्याच्या मध्यात पावसाची लाट; “कमी दाबाचे क्षेत्र किंवा डिप्रेशन” | दिशा आणि वेळेवर एकमत. “डिप्रेशन” हा शब्द IMD ने वापरलेला नाही |
| देशातून पूर्ण माघार | दुसऱ्या आठवड्याच्या सुरुवातीला (१५ ऑक्टोबरच्या सुमारास) | Businessline: पुढील ३-४ दिवसांत आणखी भागांतून माघार | सुसंगत |
| ऑक्टोबरचे पहिले दहा दिवस | १ ते ७ ऑक्टोबर प्रत्यक्ष: कोकण ३.४, मध्य महाराष्ट्र १.५, मराठवाडा ०.०, विदर्भ ०.१ मिमी | विजय जायभावे (सिन्नर): पाऊस फक्त पश्चिम महाराष्ट्रात, तोही स्थानिक | दिशा जुळली. पश्चिमेतही पाऊस नगण्य |
“माघारीनंतरही पाऊस कसा?” याचे उत्तर नकाशात आहे. India.com च्या ७ ऑक्टोबरच्या वृत्तात म्हटले आहे की IMD ने मान्सून राज्यातून परतल्याचे सांगूनही अनेक भागांत पाऊस सुरू आहे. हा विरोधाभास नाही. IMD ने ३ ऑक्टोबरला राज्याच्या “काही भागांतून” माघार जाहीर केली होती. माघार नकाशातील ३ ते ७ ऑक्टोबरची रेषा राज्याच्या मधून नैऋत्य-ईशान्य दिशेने जाते. म्हणजे दक्षिण कोकण, दक्षिण महाराष्ट्राचा काही भाग आणि आग्नेय विदर्भ ७ ऑक्टोबरपर्यंत मान्सूनच्या कक्षेतच होते. त्या वृत्तात पावसासाठी नमूद केलेले बहुतांश जिल्हे (कोल्हापूर, सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, साताऱ्याचा घाटमाथा, गडचिरोली, चंद्रपूर, गोंदिया) याच पट्ट्यात किंवा त्याच्या काठावर आहेत.
“मोठा इशारा” नव्हे, यलो अलर्ट. त्याच वृत्तात एका ठिकाणी “पावसाचा मोठा इशारा” असे म्हटले आहे आणि दुसऱ्या ठिकाणी तो गडचिरोलीसाठीचा यलो अलर्ट असल्याचे नमूद आहे. यलो अलर्ट म्हणजे “लक्ष ठेवा”; तो प्रामुख्याने विजा आणि सोसाट्याच्या वाऱ्यासाठी असतो. कृतीची गरज दर्शवणारे ऑरेंज आणि रेड अलर्ट वेगळे. शीर्षकात मुंबई, पुणे, नागपूर, नाशिक, सांगली ही नावे आहेत, पण मजकुरात या शहरांसाठी पावसाचा अंदाज नाही.
३८.४ अंश म्हणजे उष्णतेची लाट नाही. IMD च्या निकषानुसार मैदानी भागात कमाल तापमान किमान ४० °से आणि ते सामान्यापेक्षा ४.५ अंश किंवा अधिक असेल तरच उष्णतेची लाट जाहीर होते. मालेगावचे ३८.४ °से त्रासदायक आहे, पण ते या व्याख्येत बसत नाही. मान्सून परतल्यानंतर आकाश मोकळे होते आणि सूर्याची उष्णता थेट जमिनीवर पडते; किनारपट्टीवर त्यात दमटपणाची भर पडते. त्यातून येणारी ही दरवर्षीची ऑक्टोबर हीट आहे.
मराठवाड्याला “दिलासा” मिळाला का? नांदेड, हिंगोलीत पावसाची शक्यता आणि त्यातून दुष्काळग्रस्त मराठवाड्याला दिलासा, असे त्या वृत्तात आहे. IMD च्या आकडेवारीत मात्र १ ते ७ ऑक्टोबरचा मराठवाडा उपविभागाचा पाऊस ०.० मिमी आहे. दोन जिल्ह्यांतील तुरळक सरी दुष्काळाचे चित्र बदलत नाहीत. राज्य सरकारने २६ सप्टेंबरला २६५ तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर केला आहे; त्या पार्श्वभूमीवर “दिलासा” हा शब्द जपून वापरायला हवा.
बंगालच्या उपसागरातील प्रणाली: डिप्रेशन की कमी दाबाचे क्षेत्र? Businessline ने ही प्रणाली “कमी दाबाचे क्षेत्र किंवा डिप्रेशन” असू शकते असे म्हटले आहे. IMD चे शब्द अधिक सावध आहेत: कमी दाबाचे क्षेत्र “अधिक ठळक” होईल. मार्ग मात्र दोन्हीकडे एकच आहे: उत्तर तमिळनाडू आणि दक्षिण आंध्र किनारा. किनारा ओलांडल्यानंतर प्रणाली किती आत आणि कोणत्या दिशेने सरकते, यावर महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागाचा पाऊस अवलंबून आहे. IMD चा नकाशा सध्या दक्षिण कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्राकडे कल दाखवतो; नेमकी तीव्रता आणि व्याप्ती आज सांगता येत नाही.
जायभावे यांचा अंदाज आणि प्रत्यक्ष. सिन्नरचे हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी ऑक्टोबरच्या पहिल्या दहा दिवसांत पाऊस फक्त पश्चिम महाराष्ट्रापुरता आणि स्थानिक स्वरूपाचा राहील, असे सांगितले होते (कृषी पर्व, १ ऑक्टोबर). पहिल्या सात दिवसांची IMD आकडेवारी याच दिशेची आहे: जो काही पाऊस झाला तो कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात, मराठवाडा आणि विदर्भ कोरडे. माघार लांबेल, हा त्यांचा दुसरा अंदाज अंशतः खरा ठरला. सुरुवात उशिरा झाली आणि रेषा दहा दिवस अडकली; पण शेवटच्या दोन झेपांमुळे राज्यातील माघार सामान्य तारखेच्या आसपासच पूर्ण झाली. हा फरक चुकीचा नसून मोजमापाचा आहे: माघारीचा “वेग” आणि माघारीची “अंतिम तारीख” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
एल निनो आणि पुढचे तीन महिने. तीव्र एल निनो वर्षअखेरपर्यंत आणखी बळकट होणार आहे. एल निनोच्या वर्षांत ईशान्य मान्सून तमिळनाडू आणि दक्षिण द्वीपकल्पावर सहसा चांगला बरसतो; IMD चा दुसऱ्या आठवड्याचा अंदाज त्याच्याशी जुळतो. महाराष्ट्राच्या वाट्याला मात्र ईशान्य मान्सूनचा पाऊस फारसा येत नाही; जो येतो तो प्रामुख्याने राज्याच्या दक्षिण भागात. त्यामुळे ऑक्टोबर ते डिसेंबरच्या पावसावर रब्बीचे गणित मांडणे धोक्याचे आहे.
६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला
सर्व विभागांसाठी
- पुढील सहा दिवस कोरडे आहेत. सोयाबीन, मूग, उडीद, बाजरी यांची काढणी-मळणी आणि कापसाची वेचणी या काळात उरकून घ्या.
- काढलेला माल १४ ऑक्टोबरपर्यंत सुरक्षित, कोरड्या जागी हलवा किंवा ताडपत्रीने झाका. १५ ते २१ ऑक्टोबरमध्ये राज्याच्या दक्षिण भागात, विशेषतः दक्षिण कोकण, कोल्हापूर, सांगली आणि लगतच्या भागात, पावसाचा कल IMD च्या नकाशात दिसतो.
- रब्बी पेरणीचा निर्णय अंदाजातील तारखांवर किंवा बातम्यांच्या मथळ्यांवर घेऊ नका. शेतात ३० सेंमी खोलीवरची ओल तपासा आणि त्यावरच निर्णय घ्या.
- जनावरांना दिवसातून तीन-चार वेळा स्वच्छ पाणी द्या. दुपारी ११ ते ४ या वेळेत त्यांना सावलीत ठेवा.
- दुपारनंतर अचानक गडगडाट झाल्यास झाडाखाली थांबू नका. पाण्यातून बाहेर या आणि वीजवाहक वस्तूंपासून दूर राहा.
कोकण
- IMD चा कोकण-गोव्यासाठीचा कृषी सल्ला उष्णतेवर केंद्रित आहे: उभ्या पिकात पुरेशी ओल टिकवा, शेडनेट-पॉलिहाऊस आणि गोठ्यांत हवा खेळती ठेवा, दिवसाच्या सर्वांत उष्ण वेळेत अनावश्यक शेतीकामे टाळा.
- हळव्या भाताची कापणी कोरड्या हवेत करून घ्या. कापलेले भात शेतात जास्त दिवस ठेवू नका; सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत कापणी-मळणी १४ ऑक्टोबरपूर्वी उरकण्याचा प्रयत्न करा.
- दाणे भरण्याच्या अवस्थेतील निमगरव्या आणि गरव्या भातात शक्य तेथे पाण्याची पातळी टिकवा.
घाटमाथा आणि पश्चिम घाटालगतचा पट्टा
- भात कापणी आणि मळणीसाठी हा आठवडा योग्य आहे. कोल्हापूर, सांगली, साताऱ्याच्या पश्चिम भागात पुढील आठवड्यात पावसाचा कल असल्याने काम लांबवू नका.
- ओढे-नाल्यांचे पाणी झपाट्याने कमी होईल. रब्बीसाठी वनराई बंधारे आताच घाला.
- भाजीपाला रोपवाटिकेला दुपारच्या उन्हापासून सावली द्या.
पूर्व मध्य महाराष्ट्र (अहिल्यानगर, सोलापूर, पुणे-सातारा-सांगलीचा पूर्व भाग)
- आठवड्याचा पाऊस १.५ मिमी. जमिनीतील ओल झपाट्याने कमी होत आहे.
- रब्बी ज्वारीचा शिफारशीत पेरणीकाळ संपत आला आहे. ३० सेंमीवर पुरेशी ओल असेल तरच पेरणी करा. ओल नसेल तर बियाणे आणि खत वाया घालवू नका.
- संरक्षित पाण्याची एक-दोन पाळ्यांची सोय असेल तर हरभरा किंवा करडई यांसारख्या कमी पाण्याच्या पिकांचा विचार करा.
- १५ ते २१ ऑक्टोबरच्या पावसाची वाट पाहून पेरणी लांबवायची की नाही, हा निर्णय १२-१३ ऑक्टोबरला बंगालच्या उपसागरातील प्रणालीची स्थिती पाहून घ्या.
मराठवाडा
- आठवड्याचा पाऊस ०.० मिमी. पुढील आठवड्यातही पावसाचा अंदाज नाही.
- सोयाबीन काढणी आणि मळणीसाठी कोरडे हवामान अनुकूल आहे. सोयाबीनचे कुटार आणि बाजरी-ज्वारीचा कडबा नीट साठवा; येत्या महिन्यांत चाऱ्याची किंमत वाढणार आहे.
- फुटलेल्या बोंडांतील कापूस सकाळी दव ओसरल्यानंतर वेचा.
- कोरडवाहू रब्बी पेरणी फक्त ओल असेल तरच. उपलब्ध पाण्यात पिण्याचे पाणी आणि चारा यांना प्राधान्य द्या.
- लातूर, धाराशिव, नांदेडचा दक्षिण भाग येथील शेतकऱ्यांनी दुसऱ्या आठवड्यातील अंदाजावर लक्ष ठेवावे. पाऊस झालाच तर तो हरभरा पेरणीला उपयोगी पडू शकतो, पण त्याच्या भरवशावर आधीच पेरणी करू नका.
विदर्भ
- आठवड्याचा पाऊस ०.१ मिमी.
- IMD च्या आठवड्याच्या अंदाजात विदर्भाचा उल्लेख नाही. तरीही शेजारच्या छत्तीसगडमध्ये ८, ९ आणि १४ ऑक्टोबरला तुरळक पावसाचा अंदाज असल्याने पूर्व विदर्भात (गडचिरोली, चंद्रपूर, गोंदिया, भंडारा) दुपारनंतर एखाद्या ठिकाणी गडगडाट होऊ शकतो. विजांपासून सावध राहा.
- पूर्व विदर्भातील धान लोंबी भरण्याच्या अवस्थेत आहे. शक्य तेथे बांधीत पाणी टिकवा.
- पश्चिम विदर्भात सोयाबीन काढणी आणि कापूस वेचणी सुरू ठेवा. ३६-३७ अंश तापमानात मजुरांनी दुपारी १२ ते ३ या वेळेत काम टाळावे.
- हरभरा पेरणी ओल पाहूनच करा.
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD) प्रसिद्धिपत्रक, ८ ऑक्टोबर २०२६ (सद्यस्थिती आणि ८ ते २१ ऑक्टोबरचा विस्तारित अंदाज, परिशिष्टांसह); IMD नैऋत्य मान्सून माघार नकाशा, ८ ऑक्टोबर २०२६; INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, ८ ऑक्टोबर २०२६, १५०० UTC; The Hindu Businessline (विन्सन कुरियन), ८ ऑक्टोबर २०२६; India.com, ७ ऑक्टोबर २०२६.
यापूर्वी कृषी पर्ववर: १ ऑक्टोबरचा हंगामअखेर आढावा आणि ऑक्टोबरचा अंदाज