विजय गायकवाड / कृषी पर्व मुंबई, २६ सप्टेंबर २०२६
बंगालच्या उपसागरातून आलेले अवदाब (Depression) सध्या छत्तीसगडवरून उत्तर-वायव्य दिशेने सरकत आहे आणि त्याच वेळी उत्तर भारतावर पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbance) सक्रिय आहे. या दोन प्रणालींच्या एकत्रित परिणामामुळे उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, छत्तीसगड आणि पूर्व मध्य प्रदेशात अतिमुसळधार पावसाचे इशारे आहेत, तर मान्सूनच्या परतीचा प्रवास उत्तर-पश्चिम भारतातच थबकलेला आहे. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने चित्र वेगळे आहे — विदर्भ वगळता कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात पुढील सात दिवस केवळ तुरळक (ISOL) पावसाचा अंदाज आहे. भारतीय हवामान विभागाचे (IMD) २५ सप्टेंबरचे प्रसिद्धीपत्रक आणि INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन यांच्या आधारे हा सविस्तर आढावा.
१. सद्यस्थिती : गेल्या २४ तासांतील पाऊस
(२५ सप्टेंबर, सकाळी ८.३० वाजता संपलेल्या २४ तासांतील IMD नोंदी)
| पावसाची श्रेणी | उपविभाग |
|---|---|
| अतिमुसळधार (≥ २१ सेमी) | उप-हिमालयी पश्चिम बंगाल व सिक्कीम, छत्तीसगड, ओडिशा |
| अतिजोरदार (१२–२० सेमी) | किनारी आंध्र प्रदेश |
| जोरदार (७–११ सेमी) | पूर्व मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, केरळ, कर्नाटक, तेलंगणा, गंगेच्या खोऱ्यातील पश्चिम बंगाल, झारखंड, बिहार, पूर्व उत्तर प्रदेश, विदर्भ |
देशातील प्रमुख नोंदी (सेमी):
| केंद्र (जिल्हा) | राज्य | पाऊस |
|---|---|---|
| टेंटुलीखुंटी (नवरंगपूर) | ओडिशा | ३९ |
| नंदाहांडी (नवरंगपूर) | ओडिशा | ३४ |
| बोरीगुम्मा (कोरापुट) | ओडिशा | ३१ |
| जगदलपूर (बस्तर) | छत्तीसगड | २५ |
| युकसोम (ग्यालशिंग) | सिक्कीम | २२ |
| चिंतलपुडी (एलुरू) | किनारी आंध्र प्रदेश | १६ |
| ढेंगब्रिज (सीतामढी) | बिहार | १४ |
विदर्भातील नोंदी (सेमी):
| केंद्र | जिल्हा | पाऊस |
|---|---|---|
| धानोरा | गडचिरोली | ७ |
| कोरची | गडचिरोली | ७ |
| कुरखेडा | गडचिरोली | ५ |
| भामरागड | गडचिरोली | ५ |
| एटापल्ली | गडचिरोली | ५ |
| देवरी | गोंदिया | ५ |
महाराष्ट्रात जोरदार पावसाची नोंद केवळ पूर्व विदर्भात — गडचिरोली आणि गोंदिया — झाली आहे. हा भाग छत्तीसगडमधील अवदाबाच्या पश्चिम कडेला येतो. कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यातील एकाही केंद्राची नोंद IMD च्या ७ सेमीवरील यादीत नाही.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली
अवदाब (Depression): दक्षिण ओडिशा व लगतच्या दक्षिण छत्तीसगडवरील अवदाब गेल्या सहा तासांत ताशी १५ किमी वेगाने उत्तर-वायव्येकडे सरकले. २५ सप्टेंबरला सकाळी ८.३० वाजता ते २०.९° उत्तर अक्षांश, ८२.४° पूर्व रेखांशावर — रायपूरच्या सुमारे ८० किमी पूर्व-आग्नेयेस, बिलासपूरच्या १४० किमी दक्षिणेस — होते. पुढील १२ तास अवदाबाची तीव्रता कायम राहून त्यानंतरच्या १२ तासांत ते तीव्र कमी दाबाच्या क्षेत्रात (Well Marked Low Pressure Area) रूपांतरित होईल, असा IMD चा अंदाज आहे.
पश्चिमी विक्षोभ (WD): मध्य तपांबरातील पश्चिमी वाऱ्यांमध्ये द्रोणीच्या स्वरूपात, साधारण ७२° पूर्व रेखांशावर, २६° उत्तर अक्षांशाच्या उत्तरेकडे पसरलेला आहे.
दोन प्रणालींची सांगड: बंगालच्या उपसागरातून आलेले बाष्प अवदाबासोबत उत्तरेकडे ओढले जात आहे आणि तिथे पश्चिमी विक्षोभाशी त्याची गाठ पडत आहे. म्हणूनच उत्तराखंडमध्ये २६–२७ सप्टेंबर आणि पश्चिम उत्तर प्रदेशात २६ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी अतिमुसळधार पावसाचा इशारा आहे. मान्सूनच्या शेवटच्या टप्प्यात उत्तर भारतात अशी जोरदार वृष्टी होणे हे याच सांगडीचे परिणाम आहेत.
मान्सूनची माघार: नैऋत्य मान्सूनच्या परतीची रेषा ३२.५° उ/७२.५° पू, गुरुदासपूर, चंदीगड, मुझफ्फरनगर, अलीगड, धौलपूर, उदयपूर, डीसा, नलिया आणि २३.०° उ/६७.८° पू मधून जात असून ती पुढे सरकलेली नाही. IMD च्या माघार नकाशानुसार परतीचा प्रवास सुमारे १७ सप्टेंबरला सुरू झाला आणि त्यानंतर काही दिवसांतच ही रेषा सध्याच्या ठिकाणी येऊन स्थिरावली आहे. त्याच नकाशातील सामान्य तारखांनुसार परतीची रेषा ५ ऑक्टोबरच्या सुमारास उत्तर महाराष्ट्रात, १० ऑक्टोबरच्या सुमारास राज्याच्या मध्य भागात आणि १५ ऑक्टोबरपर्यंत दक्षिण महाराष्ट्रापर्यंत पोहोचते.
३. INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन : ढगांचे वाचन
(२५ सप्टेंबर, २१०० UTC = २६ सप्टेंबर पहाटे २.३० IST)
भोवरा (Vortex) उत्तर छत्तीसगडकडे: उपग्रह प्रतिमेत प्रणालीचा भोवरा उत्तर छत्तीसगड व लगतच्या भागावर, २२.९° उ / ८२.०° पू च्या अर्ध्या अंशाच्या परिघात दिसतो. म्हणजे २५ सप्टेंबर सकाळच्या स्थितीपासून सुमारे १८ तासांत केंद्र जवळपास दोन अंश उत्तरेकडे सरकले आहे — IMD ने सांगितलेल्या उत्तर-वायव्य मार्गाशी हे सुसंगत आहे.
ढगमाथ्याचे तापमान (CTT — Cloud Top Temperature) काय सांगते? ढगाचा माथा जितका थंड, तितका तो ढग उंच आणि त्यातील संवहन (convection) तितके तीव्र. उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअसचे माथे म्हणजे तपांबराच्या वरच्या थरापर्यंत पोहोचलेले गर्जनायुक्त (cumulonimbus) ढग — यातून कमी वेळात मुसळधार पाऊस, विजा आणि वादळी वारे संभवतात.
| संवहनाची तीव्रता | CTT | प्रदेश |
|---|---|---|
| तीव्र ते अतितीव्र | उणे ७० ते उणे ९० °C | उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, पूर्व मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा, विदर्भ, तेलंगणा, किनारी आंध्र, रायलसीमा, तामिळनाडू, दक्षिण गंगेचा पश्चिम बंगाल |
| मध्यम ते तीव्र | उणे ४० ते उणे ७० °C | लडाख, उत्तराखंड, उर्वरित महाराष्ट्र, पश्चिम मध्य प्रदेश, कर्नाटक, केरळ, ईशान्य भारत, लक्षद्वीप, अंदमान-निकोबार |
महाराष्ट्रासाठी अर्थ: विदर्भावर विखुरलेल्या ते दाट (SCT to BKN) खालच्या व मधल्या थरातील ढगांमध्ये तीव्र ते अतितीव्र संवहन आहे. कोकण-गोव्यासह उर्वरित महाराष्ट्रावर विखुरलेले ढग असून त्यात मध्यम ते तीव्र संवहन आहे. म्हणजे विदर्भाबाहेर पाऊस सर्वत्र नसला तरी जिथे गर्जनायुक्त ढग तयार होतील तिथे दुपार-संध्याकाळी स्थानिक पातळीवर जोरदार सरी आणि विजांचा धोका नाकारता येत नाही. उत्तर पाकिस्तान, जम्मू-काश्मीर, लडाख, तिबेटवरील बहुस्तरीय ढग पश्चिमी विक्षोभाची उपस्थिती दर्शवतात.
४. सात दिवसांचा उपविभागनिहाय अंदाज (२५ सप्टेंबर – १ ऑक्टोबर)
(IMD Annexure II; संज्ञा — WS : सर्वत्र, ७६–१००% केंद्रे | FWS : बहुतेक ठिकाणी, ५१–७५% | SCT : काही ठिकाणी, २६–५०% | ISOL : तुरळक, १–२५% | DRY : कोरडे)
| उपविभाग | २५ सप्टें | २६ सप्टें | २७ सप्टें | २८ सप्टें | २९ सप्टें | ३० सप्टें | १ ऑक्टो |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| मध्य महाराष्ट्र | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| मराठवाडा | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| विदर्भ | WS | FWS | FWS | SCT | ISOL | ISOL | ISOL |
| गुजरात प्रदेश | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| पूर्व मध्य प्रदेश | WS | WS | FWS | SCT | ISOL | ISOL | ISOL |
| छत्तीसगड | WS | WS | FWS | FWS | SCT | SCT | SCT |
| तेलंगणा | SCT | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
महाराष्ट्रासाठीचे इशारे (IMD प्रसिद्धीपत्रक, २५ सप्टेंबर):
- विदर्भ : २५–२७ सप्टेंबर बहुतेक ठिकाणी ते सर्वत्र पाऊस; २५–२६ सप्टेंबर तुरळक ठिकाणी मेघगर्जना व विजा; २५ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस. २८ सप्टेंबर ते १ ऑक्टोबर पाऊस तुरळक ते काही ठिकाणी.
- मध्य महाराष्ट्र : २८–३० सप्टेंबर तुरळक ठिकाणी मेघगर्जना, विजा आणि ताशी ४०–५० किमी (झोत ६० किमीपर्यंत) वेगाचे वारे.
- मराठवाडा : २५ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी मेघगर्जना, विजा, वादळी वारे आणि जोरदार पृष्ठभागीय वारे. त्यानंतर संपूर्ण आठवडा तुरळक पाऊस.
- कोकण व गोवा : संपूर्ण आठवडा तुरळक पाऊस; कोणताही विशेष इशारा नाही.
IMD च्या उपविभागीय इशारा नकाशांमध्ये (Annexure III) २६ आणि २७ सप्टेंबरला संपूर्ण महाराष्ट्र हिरव्या रंगात (कोणताही इशारा नाही) आहे. २८ ते ३० सप्टेंबरच्या नकाशांत मध्य महाराष्ट्र पिवळ्या रंगात दिसतो. पिवळा इशारा म्हणजे ‘सतर्क राहा’ (Watch) — तो कृती-पातळीचा नारंगी किंवा लाल इशारा नाही. IMD ने स्वतःच नमूद केले आहे की कृती नारंगी व लाल इशाऱ्यांवर आधारित असावी, आणि अंदाजाचा कालावधी जसा वाढतो तशी अचूकता कमी होते.
५. विश्लेषण : स्रोतांमधील सुसंगती आणि विसंगती
(अ) प्रसिद्धीपत्रक आणि उपग्रह बुलेटिन — सुसंगती. IMD ने अवदाब उत्तर-वायव्येकडे सरकून कमकुवत होईल असे सांगितले होते; उपग्रह बुलेटिनमध्ये प्रणाली ‘भोवरा’ म्हणून उत्तर छत्तीसगडमध्ये दिसते. मार्ग आणि वेग दोन्ही अंदाजाशी जुळतात. विदर्भावरील तीव्र संवहन आणि विदर्भासाठीचा FWS/WS अंदाज एकमेकांना पूरक आहेत.
(आ) ‘तुरळक’ अंदाज आणि ‘मध्यम ते तीव्र संवहन’ — विरोधाभास नव्हे. उर्वरित महाराष्ट्रासाठी सात दिवसांचा अंदाज ISOL आहे, तर उपग्रह तिथे मध्यम ते तीव्र संवहन दाखवतो. हे दोन्ही एकाच वेळी खरे असू शकतात. ISOL म्हणजे उपविभागातील २५% पेक्षा कमी केंद्रांवर पाऊस — बहुतेक शेतांवर पाऊस पडणार नाही. पण जिथे गर्जनायुक्त ढग तयार होतील तिथे अल्पावधीत जोरदार सर आणि विजा येऊ शकतात. म्हणून शेतकऱ्यांनी ‘पाऊस नाही’ असे गृहीत न धरता कापणी आणि वाळवणी करताना तात्पुरते आच्छादन तयार ठेवावे.
(इ) माध्यमांतील वृत्त आणि IMD प्रसिद्धीपत्रक — विसंगती. २५ सप्टेंबरच्या संध्याकाळी प्रसिद्ध झालेल्या एका राष्ट्रीय वृत्तात, पुणे, नाशिक, अहिल्यानगर, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, सोलापूरसह मराठवाड्यातील जिल्ह्यांमध्ये २६ सप्टेंबरला मेघगर्जना, विजा आणि ताशी ४०–५० किमी वेगाच्या वाऱ्यांचा अंदाज असल्याचे म्हटले आहे. मात्र IMD च्या २५ सप्टेंबरच्या राष्ट्रीय प्रसिद्धीपत्रकात हा इशारा मराठवाड्यासाठी २५ सप्टेंबर आणि मध्य महाराष्ट्रासाठी २८–३० सप्टेंबर असा आहे; २६ सप्टेंबरच्या उपविभागीय नकाशात महाराष्ट्र हिरव्या रंगात आहे. तारखांमधील हा फरक शेतकऱ्यांच्या कापणी नियोजनावर थेट परिणाम करतो. जिल्हास्तरावरील अद्ययावत इशाऱ्यांसाठी IMD चे जिल्हानिहाय इशारा पोर्टल किंवा प्रादेशिक हवामान केंद्र, मुंबई यांचे बुलेटिन पाहणे हाच योग्य मार्ग आहे.
(ई) माघारीचे चित्र. छत्तीसगडमधील प्रणाली आणि उत्तरेतील पश्चिमी विक्षोभ ओसरल्याशिवाय उत्तर-पश्चिम भारतात कोरडे वारे पुन्हा प्रस्थापित होणार नाहीत, आणि तोपर्यंत परतीची रेषा पुढे सरकणे कठीण आहे. महाराष्ट्रातून मान्सूनच्या परतीच्या तारखांबाबत IMD चे अधिकृत विधान आल्यावरच त्यावर भाष्य करणे योग्य ठरेल; सध्या केवळ सामान्य तारखा (५ ते १५ ऑक्टोबर) संदर्भासाठी उपलब्ध आहेत.
६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला
कोकण : संपूर्ण आठवडा तुरळक पावसाचा अंदाज असल्याने हळव्या भाताची कापणी कोरड्या उघडिपीत करावी. कापलेले पीक शेतात पसरून ठेवू नये; ताडपत्री जवळ ठेवावी. दुपारनंतर गर्जनायुक्त ढग दिसल्यास शेतातील कामे थांबवून सुरक्षित निवारा घ्यावा — झाडाखाली आश्रय घेऊ नये.
घाटमाथा परिसर : या आठवड्यात घाट भागासाठी जोरदार पावसाचा कोणताही इशारा नाही. नाचणी, वरई आणि भाताच्या काढणीचे नियोजन उघडिपीनुसार करावे. मध्य महाराष्ट्रासाठीचा २८–३० सप्टेंबरचा पिवळा इशारा लक्षात घेऊन त्या दिवसांत कापणी केलेले धान्य झाकून ठेवावे.
पूर्व मध्य महाराष्ट्र (अहिल्यानगर, सोलापूर, पूर्व पुणे, पूर्व सातारा, पूर्व सांगली, नाशिकचा पूर्व भाग) : २६–२७ सप्टेंबर ही सोयाबीन व बाजरी काढणीसाठी तुलनेने सुरक्षित उघडीप आहे. २८–३० सप्टेंबरला मेघगर्जना, विजा आणि ताशी ६० किमीपर्यंतच्या झोतांचा इशारा असल्याने त्याआधी काढलेले पीक सुरक्षित जागी हलवावे किंवा घट्ट बांधून झाकावे. फळबागा, भाजीपाला आणि कोवळ्या रोपांना आधार द्यावा. रब्बी ज्वारीच्या पेरणीचा निर्णय पावसाच्या अंदाजावरून नव्हे, तर ३० सेमी खोलीवरील प्रत्यक्ष ओलीवरून घ्यावा.
मराठवाडा : २५ सप्टेंबरचा वादळी वाऱ्यांचा इशारा संपला असून पुढील आठवडाभर केवळ तुरळक पाऊस अपेक्षित आहे. त्यामुळे सोयाबीन काढणी आणि कापसाच्या वेचणीसाठी हा काळ अनुकूल आहे. ओल्या शेंगांचे ढीग लावू नयेत; मळणीपूर्वी पीक पुरेसे वाळवावे. माध्यमांतील ‘२६ सप्टेंबरला वादळ’ या वृत्ताऐवजी IMD च्या अधिकृत जिल्हास्तरीय इशाऱ्यांवर विश्वास ठेवावा. रब्बी पेरणीसाठी जमिनीतील ओल तपासल्याशिवाय घाई करू नये.
विदर्भ : २७ सप्टेंबरपर्यंत बहुतेक ठिकाणी पाऊस आणि २५–२६ सप्टेंबरला विजांचा धोका असल्याने सोयाबीन काढणी २८ सप्टेंबरनंतर करावी. पूर्व विदर्भात (गडचिरोली, गोंदिया, भंडारा, चंद्रपूर) भातशेतीचे बांध मजबूत करावेत आणि अतिरिक्त पाणी बाहेर काढावे. कापूस, तूर आणि इतर उभ्या पिकांतील साचलेले पाणी चर काढून निचरा करावे. ओलसर परिस्थितीत खत आणि कीडनाशक फवारणी पुढे ढकलावी. २८ सप्टेंबरपासून पाऊस ओसरत असल्याने तो काळ काढणी व वाळवणीसाठी वापरावा.
पशुधन व मत्स्यपालन (सर्व विभाग) : मुसळधार पावसाच्या वेळी जनावरे गोठ्यात ठेवून संतुलित आहार द्यावा. चारा आणि पशुखाद्य ओलावा लागणार नाही अशा जागी साठवावे. मत्स्यतलावांना जाळी लावलेली निचरा व्यवस्था ठेवावी, जेणेकरून पाणी ओसंडल्यास मासे बाहेर जाणार नाहीत.
विजांपासून सुरक्षितता : मेघगर्जना सुरू झाल्यास पाण्यापासून, विजेच्या खांबांपासून आणि धातूच्या वस्तूंपासून दूर राहावे; घरातील विद्युत उपकरणे बंद करावीत. मोकळ्या शेतात उंच उभे राहू नये.
स्रोत : भारतीय हवामान विभाग, राष्ट्रीय हवामान अंदाज केंद्र — प्रसिद्धीपत्रक (२५ सप्टेंबर २०२६, दुपारी १.२० IST) व परिशिष्टे I–IV; INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन (२५ सप्टेंबर २०२६, २१०० UTC).
विजय गायकवाड / कृषी पर्व