विजय गायकवाड
काही प्रवास ठरवून होतात, काही आपोआप घडतात. फोफसंडीचा प्रवास दुसऱ्या प्रकारातला होता. बरेच दिवस मनात होतं, पण योग येत नव्हता. आणि एका सकाळी, गरम न्याहारीच्या ताटावर, तो योग आपणहून समोर येऊन बसला.
उद्यम परिषदेसाठी छत्रपती संभाजीनगरला गेलो होतो. परिषद आटोपली, भाषणं, ओळखी, कार्डांची देवाणघेवाण संपली, आणि गाडी आपोआप गावाच्या दिशेने वळली. दोन दिवस टाकळी ढोकेश्वरला, आपल्या मातीत गेले. मुंबईला परतताना संगमनेरला नारायण घुलेकडे मुक्काम केला. नारायणचं घर शेतातच. भोवती उभी पिकं, अंधार पडला की रातकिड्यांची अखंड किरकिर, आणि वर चांदण्यांनी गच्च भरलेलं आभाळ.
जेवताना सुरू झालेल्या गप्पा मध्यरात्रीपर्यंत रंगल्या. विषय होता अन्नद्रव्य व्यवस्थापन. नत्र, स्फुरद, पालाश, कुठल्या पिकाला कधी काय द्यायचं, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता पानांवर कशी दिसते. आम्ही दोघेही शेतीतले, त्यामुळे असा विषय निघाला की संपतच नाही. तेव्हा कल्पनाही नव्हती की दुसऱ्या दिवशी याच प्रश्नाचं उत्तर एक डोंगर मला न बोलता देणार आहे.
सकाळी न्याहारी झाली आणि ठरलं, आज फोफसंडी. गाडी काढली.
दरीत उतरणारा रस्ता
संगमनेर मागे पडलं आणि अकोले तालुका सुरू झाला. रस्ता जसा पुढे सरकत गेला, तसा तो हळूहळू डोंगरांच्या कुशीत शिरू लागला. एका वळणावर अचानक खाली खोल घळ उघडली. दोन्ही बाजूंनी पोपटी हिरवे उतार, मधून दगडगोट्यांवरून खळाळत धावणारा ओढा, आणि वर राखाडी ढगांचं जड छत. जणू कुणीतरी हिरव्या मखमलीवर चांदीची एक रेघ ओढली होती.
गाडीची काच खाली केली. ओलसर, थंड हवा झपकन आत शिरली आणि अंगाला बिलगली. त्या हवेत पावसानंतरच्या मातीचा आणि ओल्या गवताचा ताजा गंध होता. मुंबईच्या दमट, धुरकट हवेची सवय झालेल्या फुफ्फुसांना ती हवा म्हणजे मेजवानीच. मी नकळत दीर्घ श्वास घेतला, आणि मग पुन्हा एकदा. शहरात आपण श्वास घेतो; इथे पहिल्यांदा श्वास चाखला.
वाटीसारख्या दरीतलं गाव
फोफसंडी कुंजरगडाच्या पायथ्याशी वसलं आहे. गावकरी त्याला कोंबडकिल्ला म्हणतात. चारही बाजूंनी डोंगरांच्या उंच भिंती आणि मध्ये वाटीसारख्या दरीत विसावलेलं गाव. या रचनेमुळे इथे सूर्याला डोंगरकडा ओलांडून खाली यायला उशीर होतो, आणि संध्याकाळी तो लवकरच पलीकडच्या कड्यामागे निघून जातो. फोफसंडीचा दिवस छोटा असतो, पण तो इतका भरगच्च असतो की छोटा वाटत नाही.
वेशीवर वनविभागाचा फलक आहे. त्यावर गावाच्या नावाची गोष्ट लिहिलीय. इंग्रजांच्या काळात पोप नावाचा एक अधिकारी दर रविवारी इथे विश्रांतीला यायचा. लोक म्हणायचे “पोप संडे”, आणि काळाच्या ओघात त्याचं झालं फोफसंडी. मांडवी नदीच्या उगमाजवळ त्याच्या बंगल्याचे अवशेष अजून आहेत असं सांगतात. आठवडाभराच्या कारभारानंतर एखाद्या परक्या अधिकाऱ्यालाही विसावा शोधायला हीच दरी सापडली, यातच या जागेचं सगळं वर्णन आलं.
मांडवी नदी इथेच जन्म घेते आणि पुणे जिल्ह्याकडे वाहत जाते. मांडव्य ऋषींनी इथल्या गुहेत तप केलं होतं, अशी लोकांची श्रद्धा आहे. गावात दर्याबाईचं मंदिर आहे. फलकावर आजूबाजूच्या ठिकाणांची नावं होती: टकोराची खिंड, वारल्याचा कडा, गायदरा, मानखांदा, धुळगडीचा धबधबा. ही नावं वाचताना वाटलं, प्रत्येक नावामागे एखादी जुनी गोष्ट दडलेली असावी, एखादी विसरलेली वाट, एखाद्या पिढीचा पायरव.
हिरव्याच्या असंख्य छटा
त्या दिवशी पाऊस नव्हता. पण आधीच्या पावसाने डोंगरांना न्हाऊ-माखू घालून ताजंतवानं करून ठेवलं होतं. सगळीकडे हिरवा, पण एकच हिरवा नाही. भाताच्या खाचरांचा पोपटी, गवताळ उतारांचा कोवळा हिरवा, जंगलाचा गडद, जवळजवळ काळसर हिरवा, आणि दूरच्या डोंगरांवर धुक्यात विरघळलेला निळसर हिरवा. चित्रकाराने एकाच रंगाच्या शंभर छटा एका कॅनव्हासवर ओताव्यात, तसं.
आणि या हिरव्यावर रानफुलांची नक्षी. कास पठारावर फुलं कुंपणापलीकडून बघावी लागतात. फोफसंडीत तसं काही नाही. इथे फुलं पायाशी, वाटेच्या दोन्ही बाजूला, उतारभर सांडलेली. पिवळ्याधमक सोनकीचे ताटवे उन्हात अक्षरशः सोन्यासारखे झळाळत होते. मधूनच निळ्या फुलांचे ठिपके, कुठे पांढरी नाजूक फुलं, तर कुठे जांभळ्या फुलांचा दाट सडा. फलकावर आभाळी, निभाळी, रानतेरडा, भुई कारवी, सप्तरंगी घाणेरी अशी नावं होती. सगळी फुलं ओळखता आली नाहीत. पण ओळख नसली म्हणून सौंदर्य कमी होत नाही. काही माणसांसारखीच काही फुलंही नाव न विचारता मनात घर करतात.
गुहेतलं घर, कातळाचं छप्पर
सुरुवातीला गुहा पाहिल्या. डोक्यावर कित्येक हजार वर्षांचा काळाकभिन्न कातळ, त्यावर पाण्याने ओढलेल्या रेघा आणि सुटलेले पोपडे. खाली लाकडी खांब रोवलेले, त्यांना वासरं बांधलेली. आत थोडा अंधार, थोडा गारवा, आणि शेणामातीचा तो ओळखीचा, गावाकडचा वास. एका कोपऱ्यात म्हशीचं रेडकू गवतावर तोंड टेकवून निवांत पडलं होतं, जणू जगात काळजी करण्यासारखं काहीच उरलं नव्हतं.
पावसाळ्यात काही कुटुंबं आपली डांगी गुरं घेऊन या गुहांमध्ये राहायला येतात. डांगी म्हणजे सह्याद्रीची खास, काटक जात. मुसळधार पावसात न डगमगणारी, भाताच्या चिखलात दिवसभर राबणारी. त्यांच्यासाठी डोंगरच छप्पर आणि कातळच भिंत. आपण घर बांधतो, ते घर शोधतात. हा फरक छोटा वाटतो, पण त्यात निसर्गाशी असलेल्या नात्याची अख्खी व्याख्या आहे.
पुढे एका आदिवासी शेतकऱ्याच्या शेतात थांबलो. त्याने हसत नांगर पुढे केला. मी तो धरला. ओल्या मातीत फाळ घुसला, काळाभोर थर उलटला आणि त्यातून तो गंध उठला, ज्याला कुठल्याही अत्तराची सर नाही. बऱ्याच वर्षांनी हातात नांगर आला होता. हात थोडे अवघडले, पण मन मात्र एकदम मोकळं झालं. टाकळी ढोकेश्वरचे दिवस, वडिलांच्या मागे चालताना पायाला लागलेली ढेकळं, सगळं एका क्षणात डोळ्यासमोर आलं.
झाडीतली चढाई
मग मुख्य चढाई सुरू झाली. चढ बराच होता आणि सवय राहिली नव्हती. सुरुवातीला धाप लागली, पाय जड झाले. पण वाट जशी झाडीत शिरली, तसं सगळंच बदललं. दोन्ही बाजूंनी फांद्या वाटेवर वाकलेल्या, जणू स्वागतासाठी कमान उभारलेली. पानांवर अजून पावसाचे थेंब लटकलेले, पायाखाली ओलसर पाचोळ्याचा मऊ गालिचा. झाडीतून मधूनच उन्हाची एखादी तिरीप खाली यायची, एखाद्या फुलावर पडायची आणि ते फूल क्षणभर दिव्यासारखं उजळून निघायचं.
कुठूनतरी धबधब्याचा घुमणारा आवाज येत होता. कधी अगदी जवळ वाटायचा, कधी खूप लांब. माथेरान-महाबळेश्वरच्या जंगलवाटांवर जसं वाटतं, तसंच. फरक एवढाच, इथे गर्दी अजिबात नाही. ना विक्रेत्यांचे आवाज, ना सेल्फी काढणारे घोळके. फक्त आपण आणि रान.
वाटेत एका कड्यातून पाणी झिरपत होतं, खडकावरून थेंबथेंब ओघळत. ओंजळ धरली आणि प्यायलो. बर्फासारखं थंड आणि गोड. खडकांनी गाळलेलं, मुळांनी शुद्ध केलेलं पाणी. त्या चवीपुढे बाटलीबंद पाणी फिकं वाटेल.
वर जाता जाता धुक्याचे लोट डोंगरमाथ्यावरून खाली सरकू लागले. कापसाच्या पुंजक्यांसारखे ते हळूच झाडांमधून वाट काढत यायचे, समोरचं सगळं पांढरं करून टाकायचे, आणि काही क्षणांत पुढे निघून जायचे. मग पुन्हा हिरवं, पुन्हा फुलं, पुन्हा दूरवरचे डोंगर. निसर्ग जणू रंगमंचावरचा पडदा उघडत-मिटत आपल्याला एकेक दृश्य दाखवत होता. आणि प्रत्येक दृश्य आधीच्यापेक्षा सुंदर.
फुलांच्या गालिच्यावर
एका उतारावर जांभळ्या फुलांचा असा दाट गालिचा पसरला होता की मोह आवरला नाही. तिथेच हात पसरून फुलांत आडवा पडलो. पाठीखाली ओल्या मातीचा थंडावा, गालाला पाकळ्यांचा हलकासा स्पर्श, नाकात फुलांचा मंद सुवास. डोळे मिटले आणि फक्त ऐकत राहिलो. वाऱ्याची सळसळ, मधमाश्यांचं गुणगुणणं, लांबचा धबधबा. फोनला रेंज नव्हती. आणि खरं सांगायचं तर बघायची इच्छाही नव्हती. किती वर्षांनी असा वेळ मिळाला होता, ज्यात कुणीच आपल्याला शोधत नव्हतं.
जिथे कुणीच खत टाकत नाही
उठलो तेव्हा लक्ष मधमाश्यांकडे गेलं. एकेक मधमाशी एका झाडाच्या प्रत्येक फुलावर जाऊन बसत होती, आत डोकं खुपसून परागकण गोळा करत होती. तिच्या पायांना पिवळे गोळे चिकटलेले. हे परागकण घेऊन त्या चार किलोमीटरपर्यंत आपल्या पोळ्याकडे जातात आणि परत येतात, दिवसभर, न थकता. रंगीबेरंगी फुलपाखरंही फुलांवरून फुलांवर भिरभिरत होती.
आणि तेव्हा मला आदल्या रात्रीच्या गप्पा आठवल्या.
आपल्या शेतात सोळा अन्नद्रव्यांसाठी आपण किती खटाटोप करतो. माती परीक्षण, खतांचे हप्ते, फवारण्यांचं वेळापत्रक, दुकानदाराचा सल्ला, कर्जाचा हिशोब. इथे यातलं काहीच कुणी करत नाही. तरीही रान भरभरून वाढलंय, फुलांनी ओसंडून वाहतंय.
कुजलेल्या फांद्यांवर बुरशी आणि जिवाणूंची एक अख्खी वस्ती दिसत होती. पानं गळतात, कुजतात, मातीत मिसळतात आणि पुन्हा त्याच झाडाला अन्न देतात. हे चक्र इथे कुणाच्याही मदतीशिवाय वर्षानुवर्षं अखंड चालू आहे. सावलीतल्या झाडांची पानं मोठी, रुंद, प्रकाश पकडायला पसरलेली; तर उन्हातल्या झाडांची पानं लहान, काटकसरी. कृषी महाविद्यालयात हे सगळं पुस्तकात वाचलं होतं. इथे ते डोळ्यासमोर जिवंत उभं होतं. वर्गातला धडा आज जंगलाने पुन्हा शिकवला, आणि यावेळी तो कायमचा लक्षात राहिला.
याचा अर्थ खत नकोच, असा नाही. पण माती जिवंत ठेवली, सेंद्रिय पदार्थ परत मातीत गेले, सूक्ष्मजीवांना जगू दिलं, तर निसर्ग किती काम आपणहून करतो, याचं हे जिवंत प्रात्यक्षिक होतं. आपल्या शेतातली माती आपण या रानासारखी जिवंत ठेवतो का, हा प्रश्न मी तिथून बरोबर घेऊन आलो.
आपल्या शेतातली माती आपण या रानासारखी जिवंत ठेवतो का?
या भागात हिरड्याची झाडं भरपूर आहेत. शेकरू दिसतो असं फलकावर लिहिलं होतं, पण मला काही तो भेटला नाही. सांबर, हरीण, बिबटही या जंगलात आहेत. न दिसलेले प्राणीसुद्धा जंगलाला एक गूढ श्रीमंती देतात.
कण्यावरचा क्षण
सगळ्यात सुंदर क्षण वर पोहोचल्यावर आला. तिथे एकाच डोंगराच्या कण्यावर नगर आणि पुणे जिल्ह्याची हद्द संपते. एक पाय इकडे, एक पाय तिकडे, असं म्हणता येईल अशी जागा.
खाली पाहिलं तर पिंपळगाव जोगे धरणाचं विस्तीर्ण पाणी, आभाळाचे ढग अंगावर पांघरून शांत पसरलेलं. त्याच्या भोवती शेतांचे हिरवे-तपकिरी चौकोन, इकडेतिकडे विखुरलेली घरं, आणि मागे धुक्यात विरघळत जाणाऱ्या डोंगररांगा. एकामागे एक, प्रत्येक रांग आधीच्या रांगेपेक्षा फिकी, जणू क्षितिज हळूहळू श्वास सोडत होतं. आणि आपण उभे होतो त्या पठारावर पुन्हा रानफुलांचा गालिचा, वाऱ्याच्या प्रत्येक झुळकीबरोबर लाटेसारखा डोलणारा.
बराच वेळ काही न बोलता बघत बसलो. त्या क्षणी मन अगदी काठोकाठ भरून आलं. आयुष्यात असे क्षण फार कमी येतात, जेव्हा आपल्याला काहीच हवं नसतं.
लय विसरलेली माणसं
फोफसंडीत दिवस छोटा असतो. सूर्य उशिरा येतो आणि लवकर जातो. पण तिथली माणसं, गुरं, झाडं, मधमाश्या, सगळे आपापल्या लयीत निसर्गाशी जुळवून घेत छान जगतात. त्यांना घाई नाही, तक्रार नाही. सूर्य कमी मिळतो, तर ते त्या कमी सूर्यात पूर्ण जगतात.
परतताना गाडीत बसलो तेव्हा वाटलं, शहरात राहून आपण ही लय विसरत चाललोय. आपल्याकडे दिवस मोठा आहे, दिवे आहेत, नेटवर्क आहे, सगळं आहे. पण वेळ नाही.
जमलं तर एकदा फोफसंडीला नक्की जाऊन या. आणि गेलात तर घाई करू नका. थोडं थांबा, फुलांत बसा, कड्यातलं पाणी ओंजळीत घ्या, धबधब्याचा आवाज ऐका. फोफसंडी एका भेटीत उलगडत नाही. ते हळूहळू, पाकळी पाकळीने उलगडतं.
जाण्यापूर्वी थोडंसं
- उत्तम काळ : पावसाळा आणि त्यानंतरचे महिने. याच काळात रानफुलं बहरतात.
- नेटवर्क : गावात मोबाईल रेंज जवळजवळ नाही. नकाशा आधीच डाउनलोड करून ठेवा.
- निवास : मोठी हॉटेल्स नाहीत. स्थानिक होमस्टे किंवा जवळच्या गावांतील निवासाची आधी चौकशी करा.
- सोबत : चांगले बूट, रेनकोट आणि पिण्याचं पाणी.
- एक विनंती : फुलं तोडू नका, प्लास्टिक मागे ठेवू नका. हे रान जसं आहे, तसंच पुढच्या पिढ्यांसाठी राहू द्या.