मान्सून अहवाल | ९ ऑगस्ट २०२६
आधार: भारतीय हवामान खात्याचे (IMD) ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी दुपारी १.०० वाजताचे प्रसिद्धिपत्रक आणि INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, ९ ऑगस्ट २०२६, ०३०० UTC (सकाळी ८.३० वा. भा.प्र.वे.)
१. सद्यस्थिती — गेल्या २४ तासांतील पाऊस
८ ऑगस्ट रोजी सकाळी ८.३० वाजता संपलेल्या २४ तासांत अतिवृष्टी (१२–२० सेमी) पूर्व राजस्थान, हरियाणा-चंडीगड-दिल्ली, पश्चिम मध्य प्रदेश, ओडिशा आणि केरळ या उपविभागांत नोंदली गेली.
जोरदार पाऊस (७–११ सेमी) उप-हिमालयीन पश्चिम बंगाल व सिक्कीम, छत्तीसगड, मध्य महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, पूर्व मध्य प्रदेश, झारखंड, तामिळनाडू, किनारी कर्नाटक, दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक, तेलंगणा, आसाम आणि नागालँड येथे नोंदला गेला.
सर्वाधिक पावसाची नोंद (७ सेमीपेक्षा अधिक) — उपविभागनिहाय
| उपविभाग | ठिकाण | पाऊस (सेमी) |
|---|---|---|
| केरळ | चेंबेरी (कन्नूर) | १७ |
| दिल्ली | पुष्प विहार | १७ |
| पश्चिम मध्य प्रदेश | खनियाधाना (शिवपुरी) | १६ |
| पूर्व राजस्थान | फारी | १६ |
| हरियाणा | महम (रोहतक) | १४ |
| ओडिशा | नयागड | १३ |
| उप-हिमालयीन प. बंगाल व सिक्कीम | जिती | ११ |
| आसाम | रौता (स्वयंचलित केंद्र) | ११ |
| नागालँड | दिमापूर | ११ |
| छत्तीसगड | कुसमी (बलरामपूर) | ११ |
| मध्य महाराष्ट्र | कोयना-नवजा (सातारा) | ९ |
| किनारी कर्नाटक | बेळतंगडी (दक्षिण कन्नड) | ९ |
| दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक | आगुंबे (शिवमोगा) | ९ |
| उत्तर प्रदेश | आग्रा | ९ |
| पूर्व मध्य प्रदेश | नरसिंगपूर | ८ |
| झारखंड | माझगाव | ८ |
| तेलंगणा | पापन्नापेट (मेडक) | ८ |
| उत्तर प्रदेश | छतनाग (प्रयागराज) | ७ |
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची नोंद: या संपूर्ण यादीत महाराष्ट्रातून केवळ एकच केंद्र आहे — कोयना-नवजा (सातारा), ९ सेमी. कोकण, मराठवाडा आणि विदर्भ या तिन्ही उपविभागांतील एकही केंद्र ७ सेमीच्या वर गेलेले नाही. म्हणजेच राज्यात पावसाची तीव्रता ही सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यापुरती मर्यादित राहिली आहे.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली
IMD च्या ८ ऑगस्टच्या पत्रकानुसार खालील प्रणाली कार्यरत आहेत:
- मान्सूनचा आस (Monsoon trough): पश्चिम टोक सरासरी स्थानाजवळ, तर पूर्व टोक सरासरी स्थानाच्या दक्षिणेस आहे.
- कमी दाबाचे क्षेत्र: दक्षिण गंगीय पश्चिम बंगाल व लगतच्या उत्तर ओडिशावरील वरच्या थरातील चक्राकार वाऱ्यांच्या स्थितीच्या प्रभावाखाली ८ ऑगस्ट रोजी त्याच भागावर कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाले. ही चक्राकार स्थिती समुद्रसपाटीपासून ७.६ किमी उंचीपर्यंत असून उंचीनुसार दक्षिणेकडे कलली आहे.
- वरच्या थरातील चक्राकार स्थिती: दक्षिण गंगीय प. बंगाल व लगतच्या उत्तर ओडिशावर, खालच्या व वरच्या दोन्ही थरांत.
- पश्चिमी विक्षोभ: मध्य व वरच्या थरातील पश्चिमी वाऱ्यांमध्ये द्रोणीच्या (trough) स्वरूपात, अक्ष साधारण ७३° पूर्व रेखांशावर, २९° उत्तर अक्षांशाच्या उत्तरेस कायम.
- वरच्या थरातील चक्राकार स्थिती: ईशान्य आसाम व परिसरावर, खालच्या थरात.
याचा महाराष्ट्रावर काय परिणाम? ओडिशा-झारखंडवरील प्रणाली महाराष्ट्रापासून बरीच पूर्वेस असल्याने तिचा थेट लाभ प्रामुख्याने विदर्भाला मिळतो. मराठवाडा व मध्य महाराष्ट्रावर कोणतीही स्वतंत्र प्रणाली सक्रिय नाही; तेथील पाऊस केवळ अरबी समुद्रावरून येणाऱ्या नैऋत्य वाऱ्यांच्या तीव्रतेवर अवलंबून आहे.
३. उपग्रह व वारे विश्लेषण (INSAT-3DS, ९ ऑगस्ट, सकाळी ८.३० वा.)
INSAT-3DS च्या थर्मल इन्फ्रारेड प्रतिमेवर (१०.८३ µm) आधारित उपग्रह बुलेटिनमधील ठळक निरीक्षणे:
- खालच्या थरातील चक्राकार स्थिती (LLC) उत्तर ओडिशा व लगतच्या झारखंडवर स्पष्ट दिसते. तिच्याशी संलग्न विखुरलेल्या ते दाट खालच्या-मध्यम ढगांमध्ये मध्य प्रदेश व विदर्भावर तीव्र ते अतितीव्र संवहन आढळले असून किमान ढगमाथा तापमान (CTT) उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस नोंदले गेले आहे.
- पश्चिमी विक्षोभाशी संबंधित बहुस्तरीय ढग उत्तर पाकिस्तान, लडाख, जम्मू-काश्मीर, पंजाब व लगतच्या हरियाणा, हिमाचल, उत्तराखंडवर पसरले आहेत.
- पश्चिम भारतासाठी ढगांचे वर्णन: मध्य प्रदेश व विदर्भावर तीव्र ते अतितीव्र संवहनासह विखुरलेले ढग; उत्तर राजस्थानवर मध्यम ते तीव्र संवहन; तर गुजरात, उर्वरित महाराष्ट्र व गोव्यावर केवळ तुरळक, कमकुवत ते मध्यम स्वरूपाचे संवहन.
- अरबी समुद्र: आग्नेय अरबी समुद्रावर विखुरलेल्या ढगांत कमकुवत ते मध्यम संवहन.
- बंगालचा उपसागर व अंदमान समुद्र: उपसागर, अराकान किनारा, टेनासेरिम किनारा, मार्तबानचे आखात व अंदमान समुद्रावर विखुरलेल्या ते दाट ढगांत तीव्र ते अतितीव्र संवहन.
बाष्प-वारे (Water Vapour Wind) प्रतिमा: ९ ऑगस्ट, ०३०० UTC च्या बाष्प-वारे उत्पादनात १००–२५०, २५१–३५० व ३५१–५०० hPa या तिन्ही थरांतील वाऱ्यांचे वेक्टर दाखवले आहेत. बंगालचा उपसागर व ईशान्य भारतावर बाष्पयुक्त तेजस्वी पट्टा दाट असून, अरबी समुद्राच्या उत्तर भागाकडे तुलनेने कोरडेपणा दिसतो.
याचा अर्थ काय? उपग्रह प्रतिमेतील हा भेद अत्यंत महत्त्वाचा आहे — विदर्भावर ढगमाथा उणे ७० ते उणे ९० अंशांपर्यंत खोल गेलेले संवहनी ढग आहेत, तर उर्वरित महाराष्ट्रावर संवहन “तुरळक व कमकुवत ते मध्यम” या दर्जाचेच आहे. याचा व्यावहारिक अर्थ असा की विदर्भात कमी वेळात जोरदार सरी, विजांचा कडकडाट व वादळी वारे यांची शक्यता आहे; तर मराठवाडा व मध्य महाराष्ट्रात मुख्यतः ढगाळ वातावरण आणि तुरळक ठिकाणी हलक्या-मध्यम सरी अपेक्षित आहेत. कोकणातील पाऊस हा संवहनी नसून घाटमाथ्यावरील नैऋत्य वाऱ्यांच्या उंचावण्यामुळे (orographic) होणारा, सलग पण मध्यम स्वरूपाचा असेल.
४. सात दिवसांचा उपविभागनिहाय अंदाज (८ ते १४ ऑगस्ट)
IMD च्या परिशिष्ट-१ मधील तक्त्यानुसार (Day 1 = ८ ऑगस्ट, Day 7 = १४ ऑगस्ट):
| उपविभाग | ८ ऑग | ९ ऑग | १० ऑग | ११ ऑग | १२ ऑग | १३ ऑग | १४ ऑग |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. |
| मध्य महाराष्ट्र | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. |
| मराठवाडा | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | तुरळक | तुरळक | तुरळक |
| विदर्भ | अ.वि. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. |
| पश्चिम मध्य प्रदेश | विखु. | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | विखु. | विखु. |
| पूर्व मध्य प्रदेश | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | विखु. | विखु. | विखु. |
| छत्तीसगड | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. | विखु. | अ.वि. | अ.वि. | अ.वि. |
| गुजरात प्रदेश | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. | विखु. |
| सौराष्ट्र व कच्छ | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक |
| तेलंगणा | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक |
| उत्तर अंतर्गत कर्नाटक | विखु. | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक |
संज्ञा: अ.वि. = बऱ्यापैकी विस्तृत ते सर्वदूर (५१–१००% केंद्रांवर पाऊस) | विखु. = विखुरलेला (२६–५०% केंद्रांवर) | तुरळक = तुरळक (१–२५% केंद्रांवर). IMD ची सूचना: अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतशी अचूकता कमी होते.
इशाऱ्यांची स्थिती (८–१४ ऑगस्ट):
- मध्य महाराष्ट्र व मराठवाडा: ८–९ ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी मेघगर्जना व विजांचा कडकडाट.
- विदर्भ: १० ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी मेघगर्जना व विजांचा कडकडाट.
- कोकण व गोवा: ८–१४ ऑगस्ट बऱ्यापैकी विस्तृत ते सर्वदूर पाऊस; स्वतंत्र इशारा नाही.
अत्यंत महत्त्वाचे: IMD च्या ८ ऑगस्टच्या प्रसिद्धिपत्रकात महाराष्ट्रातील एकाही उपविभागासाठी ८ ते १४ ऑगस्ट या काळात “जोरदार पाऊस” (heavy rainfall, ६४.५–११५.५ मिमी) चा इशारा दिलेला नाही. असे इशारे पश्चिम व पूर्व मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा, झारखंड, हिमाचल, उत्तराखंड, पूर्व राजस्थान, आसाम-मेघालय, किनारी व दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक, केरळ यांसाठी आहेत — महाराष्ट्रासाठी नाहीत.
काही प्रसारमाध्यमांनी ९ ऑगस्टसाठी “महाराष्ट्रात अतिवृष्टीचा इशारा” अशा मथळ्यांखाली बातम्या दिल्या आहेत आणि जळगाव, नाशिक, अहिल्यानगर, छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, लातूर, धाराशिव, गोंदिया व नागपूर या जिल्ह्यांसाठी पिवळा इशारा असल्याचे नमूद केले आहे. पिवळा इशारा हा “सावध राहा” (Be Aware) या श्रेणीतील असून, तो येथे प्रामुख्याने मेघगर्जना–वीज–वादळी वारे (ताशी ३०–४० किमी) यासाठी आहे, अतिवृष्टीसाठी नाही. IMD च्या स्वतःच्या सूचनेनुसार कृती ही नारिंगी व लाल रंगाच्या इशाऱ्यांवर आधारित असावी.
५. तज्ज्ञ विश्लेषण
पॅसिफिकमधील वादळांचा मान्सूनवर ओढ
द हिंदू बिझनेसलाइन चे कृषी-हवामान वार्ताहर विन्सन कुरियन यांच्या विश्लेषणानुसार, सध्याचा पावसाचा टप्पा हा मान्सून प्रवाह आणि पश्चिम प्रशांत महासागरातील उष्णकटिबंधीय प्रणालींच्या समूहामधील असामान्य आंतरक्रियेतून आकाराला येत आहे. डॉल्फिन आणि कुजिरा ही वादळे क्षीण झाली असली, तरी त्यांनी चान-होम या नव्या वादळासाठी वाट मोकळी केली; ही सर्व प्रणाली मान्सूनच्या बाष्पाचा मोठा हिस्सा पूर्वेकडे खेचून घेत आहेत. बंगालच्या उपसागरावरून हा प्रवाह प्रशांतकडे वळत असताना, दुसरी शाखा म्यानमार-बांगलादेश पट्ट्यातून ईशान्य व पूर्व भारताकडे वाहते आहे. उपसागरात नवीन कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाल्यास मान्सून प्रवाह पुन्हा स्थिरावून पाऊस टिकून राहील, असे त्यांचे निरीक्षण आहे. मात्र त्या ‘कमी दाबा’चा नेमका मार्ग कोणता, यावरच पूर्व व ईशान्य भारतातील पावसाचे वितरण ठरेल.
नोंदवण्याजोगे मतभेद व बदल:
१. मान्सूनच्या आसाची स्थिती: बिझनेसलाइनच्या ६ ऑगस्टच्या वृत्तात मान्सूनच्या आसाचे पश्चिम टोक सरासरीच्या उत्तरेस असून त्यामुळे वायव्य भारतावर मान्सून तात्पुरता कमकुवत झाल्याचे नमूद आहे. याउलट IMD च्या ८ ऑगस्टच्या पत्रकात पश्चिम टोक सरासरी स्थानाजवळ आणि पूर्व टोक सरासरीच्या दक्षिणेस असल्याचे म्हटले आहे. दोन दिवसांत आसाची स्थिती बदलली आहे — आणि पूर्व टोक दक्षिणेकडे सरकणे हे मध्य भारतासाठी (म्हणजेच विदर्भ-मध्य प्रदेश पट्ट्यासाठी) अनुकूल लक्षण मानले जाते.
२. डॉल्फिनची स्थिती: बिझनेसलाइनच्या वृत्तात डॉल्फिन क्षीण झाल्याचे म्हटले असले, तरी IMD च्या ९ ऑगस्टच्या उपग्रह बुलेटिनमध्ये आग्नेय चीनवर २८.०° उ. / १२२.७° पू. या ठिकाणी ‘डॉल्फिन’ हा भोवरा T४.५ तीव्रतेसह, कमाल सातत्यपूर्ण वारे ६४–८९ नॉट्स असा नोंदवला आहे. म्हणजेच ही प्रणाली अद्याप पूर्णपणे विरलेली नाही आणि बाष्प पूर्वेकडे खेचण्याची तिची क्षमता कायम आहे. महाराष्ट्रातील पावसाच्या तीव्रतेवर याचा अप्रत्यक्ष पण वास्तविक परिणाम होतो.
३. राज्यव्यापी सरासरीचा धोका: “महाराष्ट्रात मान्सून सक्रिय” या एकाच वाक्यात कोकणातील सलग सात दिवसांचा सर्वदूर पाऊस आणि मराठवाड्यातील १२ ऑगस्टनंतरचा ‘तुरळक’ अंदाज एकत्र गुंडाळला जातो. उपग्रह प्रतिमेतील संवहनाचा दर्जा आणि सात दिवसांचा तक्ता — दोन्ही स्वतंत्र स्रोत — एकाच दिशेने निर्देश करतात: राज्यात पावसाचे वितरण पूर्व-पश्चिम असमान राहणार आहे.
६. शेतकऱ्यांसाठी सल्ला
अधिक्याचा पट्टा — कोकण व गोवा (सलग सात दिवस पाऊस)
- सतत पावसामुळे भात रोपवाटिका व लावणी केलेल्या क्षेत्रात पाणी साचू देऊ नका; बांधांची दुरुस्ती करून चर मोकळे ठेवा.
- नारळ, सुपारी, आंबा व काजू बागांमध्ये अतिरिक्त पाण्याचा निचरा त्वरित करा. सततच्या ओलाव्यामुळे मुळकुज व बुरशीजन्य रोगांचा धोका वाढतो.
- केळी व वेलवर्गीय भाजीपाल्याला मजबूत आधार (बांबू/तार) द्या.
- कापणी झालेला माल ताडपत्रीखाली, हवेशीर व कोरड्या जागी साठवा.
- फवारणी व आंतरमशागतीची कामे उघडीप मिळेपर्यंत पुढे ढकला.
मध्यम पट्टा — विदर्भ (तीव्र संवहन, विजांचा धोका)
- १० ऑगस्ट रोजी मेघगर्जना व विजांचा कडकडाट अपेक्षित आहे. आकाशात गडगडाट सुरू होताच शेतातील काम थांबवून सुरक्षित निवाऱ्यात जा; झाडाखाली उभे राहू नका.
- ढगमाथा तापमान उणे ७० ते उणे ९० अंशांपर्यंत असलेले ढग म्हणजे कमी वेळात मोठा पाऊस पडण्याची शक्यता — कापूस, सोयाबीन व तूर क्षेत्रात चर काढून निचऱ्याची सोय आधीच करून ठेवा.
- वीजपुरवठ्यावर चालणारी उपकरणे व पंप वादळापूर्वी बंद करा.
- जनावरे गोठ्यात ठेवा; चारा व खाद्य कोरड्या जागी सुरक्षित करा.
तुटीचा धोका असलेला पट्टा — मराठवाडा व मध्य महाराष्ट्र
- IMD चा अंदाज विखुरलेला ते तुरळक असाच आहे; मराठवाड्यात १२ ऑगस्टनंतर तो आणखी घटून ‘तुरळक’ होतो. मोठ्या पावसाच्या अपेक्षेने पेरणी, दुबार पेरणी किंवा खतमात्रा यांचे निर्णय घेऊ नका.
- निर्णयाचा आधार अंदाजातील तारीख नव्हे, तर आपल्या शेतातील प्रत्यक्ष जमिनीतील ओलावा हाच असावा. खोदून ओलाव्याची खात्री करा.
- खरीप पिके फुलोरा व शेंगा भरण्याच्या नाजूक अवस्थेत असतील, तर संरक्षक सिंचनाची तयारी ठेवा.
- जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी आच्छादनाचा वापर करा; कोळपणी करून बाष्पीभवन कमी करा.
- ८–९ ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी मेघगर्जना व वादळी वाऱ्यांची (ताशी ३०–४० किमी) शक्यता असल्याने उभ्या पिकांना व फळझाडांना आधार द्या; कापणी केलेला माल झाकून व बांधून ठेवा.
- फवारणी वाऱ्याचा वेग कमी असताना, शक्यतो सकाळी लवकर करा.
सर्वांसाठी सामाईक
- पाण्याचा निचरा हा या आठवड्यातील सर्वात महत्त्वाचा उपाय आहे — कोकणात सततच्या पावसामुळे, तर विदर्भात अचानक येणाऱ्या जोरदार सरींमुळे.
- खते व कीटकनाशकांची फवारणी पावसाच्या शक्यतेच्या दिवशी टाळा; वाहून जाऊन खर्च वाया जातो.
- तळ्यांभोवती जाळी व निचरा नाली करून मासे वाहून जाणार नाहीत याची काळजी घ्या.
संदर्भ: भारतीय हवामान खाते प्रसिद्धिपत्रक, ८ ऑगस्ट २०२६ (१३०० वा.); INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, ९ ऑगस्ट २०२६ (०३०० UTC); द हिंदू बिझनेसलाइन.
जिल्हानिहाय इशाऱ्यांसाठी: https://mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php
विजय गायकवाड / कृषी पर्व