— विजय गायकवाड

राजस्थानच्या आग्नेय भागावरील कमी दाबाच्या प्रभावाने गुरुवारी (२४ जुलै) मध्य महाराष्ट्रात अति तीव्र मुसळधार पावसाने झोडपले. नाशिक जिल्ह्यातील पेठ येथे २४ तासांत तब्बल २९ सें.मी., तर पालघरच्या जव्हार येथे २५ सें.मी. पावसाची नोंद झाली. गुजरातच्या वौठा (जि. अहमदाबाद) येथे तर ७२ सें.मी. असा अपवादात्मक पाऊस कोसळला. मात्र राज्याचे हे चित्र एकसारखे नाही — कोकण आणि उत्तर-मध्य महाराष्ट्र ओसंडून वाहत असताना मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्राचा पर्जन्यछायेतील भाग अजूनही तुटीतच आहे. आता २६ जुलैला बंगालच्या उपसागरावर तयार होणारा नवा कमी दाब विदर्भ आणि उत्तर मराठवाड्याला दिलासा देण्याची शक्यता आहे.

सद्यस्थिती

IMD च्या २४ जुलैच्या प्रेस रिलीजनुसार, मागील २४ तासांत (२४ जुलै सकाळी ८.३० पर्यंत) कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात तुरळक ठिकाणी अति तीव्र मुसळधार (≥२१ सें.मी.) पाऊस झाला. गुजरात प्रदेशात अपवादात्मक (≥३० सें.मी.) पावसाची नोंद झाली.

राज्यातील प्रमुख नोंदी:

पेठ (नाशिक) — २९ सें.मी.
जव्हार (पालघर) — २५ सें.मी.

मान्सूनचा आस (ट्रफ) समुद्रसपाटीवर त्याच्या सर्वसाधारण स्थानाच्या दक्षिणेस आहे — हीच स्थिती महाराष्ट्र-गुजरात पट्ट्यातील जोरदार पावसाला पोषक ठरली. गुजरात ते कर्नाटक किनाऱ्यापर्यंत ऑफ-शोअर ट्रफ सक्रिय आहे. आग्नेय राजस्थानवरील कमी दाबाचे क्षेत्र २४ जुलै सकाळी सक्रिय होते.

हवामान अभ्यासक विजय जायभाये (सिन्नर, नाशिक) यांच्या निरीक्षणानुसार, मागील तीन दिवसांत कोकण, उत्तर महाराष्ट्र आणि मध्य महाराष्ट्रात सरासरीहून जास्त तर काही भागांत सरासरीइतका पाऊस झाला. राज्यात सर्वात कमी पाऊस मराठवाडा विभागात आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील पर्जन्यछायेच्या जिल्ह्यांत झाला आहे — कोकण-अधिक्य विरुद्ध मराठवाडा-तूट ही विषमता कायम आहे.

उपग्रह व वारा माहिती

INSAT-3DS उपग्रहाच्या २५ जुलैच्या (००.०० UTC) बुलेटिननुसार:

नैर्ऋत्य राजस्थान व परिसरावर निम्नस्तरीय चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती (LLC) सक्रिय; त्याच्याशी निगडित तीव्र ते अति तीव्र संवहनी ढग नैर्ऋत्य राजस्थान, गुजरात, कच्छ व खंबायतच्या आखातावर — ढगांच्या माथ्याचे तापमान (CTT) उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस इतके अत्यंत कमी.
महाराष्ट्र-गोवा भागावर मात्र सध्या क्षीण ते मध्यम संवहन — म्हणजेच मुख्य प्रणाली गुजरातकडे सरकल्याने राज्यावरील ढगांची तीव्रता ओसरत आहे.
ईशान्य अरबी समुद्र, कच्छ व खंबायतच्या आखातावर तीव्र ते अति तीव्र संवहन कायम.
पश्चिमी विक्षोभ (WD) रेखांश ७०° पूर्वेच्या आसपास, अक्षांश ३०° उत्तरेच्या पलीकडे सक्रिय.
उत्तर व मध्य बंगालच्या उपसागरावर तीव्र ते अति तीव्र संवहनी ढग — येथेच २६ जुलैला नव्या कमी दाबाची निर्मिती अपेक्षित आहे.

IMD अंदाज (२४ ते ३० जुलै)

IMD च्या सात दिवसांच्या अंदाजानुसार महाराष्ट्रातील चार उपविभागांचे चित्र असे:

कोकण-गोवा: २४ ते ३० जुलै — सर्वदूर पाऊस कायम. २४-२५ जुलैला तुरळक ठिकाणी अति जोरदार, तर २६-२७ आणि २९-३० जुलैला जोरदार पावसाची शक्यता.
मध्य महाराष्ट्र: २४-२५ जुलै सर्वदूर पाऊस; २४ जुलैला तुरळक ठिकाणी अति तीव्र मुसळधार, २५-२६ जुलैला अति जोरदार, २७ जुलैला जोरदार. त्यानंतर २६ ते ३० जुलै तुरळक ते विखुरलेला पाऊस.
मराठवाडा: संपूर्ण आठवडा (२४-३० जुलै) केवळ तुरळक ते विखुरलेला पाऊस — जोरदार पावसाचा कोणताही इशारा नाही.
विदर्भ: २४ जुलै आणि २७-३० जुलै सर्वदूर पाऊस; २८-२९ जुलैला तुरळक ठिकाणी जोरदार पावसाची शक्यता.

फ्लॅश फ्लड इशारा (२४ जुलै): कोकणातील मुंबई शहर-उपनगर, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, ठाणे आणि मध्य महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर, धुळे, जळगाव, कोल्हापूर, नंदुरबार, नाशिक, पुणे, सातारा या जिल्ह्यांतील काही पाणलोट क्षेत्रांत मध्यम ते उच्च पूरस्थितीचा धोका वर्तवण्यात आला होता.

मच्छीमारांसाठी इशारा: २४ जुलैला गुजरात-महाराष्ट्र किनाऱ्यालगत, तर २५ जुलैला गुजरात व उत्तर महाराष्ट्र किनाऱ्यालगत समुद्रात जाऊ नये.

तज्ज्ञ विश्लेषण — विजय जायभाये (सिन्नर, नाशिक)

जायभाये यांच्या विश्लेषणानुसार पुढील दोन दिवस कोकण विभागात मध्यम ते जोरदार, तर राज्याच्या इतर भागांत हलका-मध्यम पाऊस होईल. खरे लक्ष २६ जुलैकडे —

२६ जुलैला बंगालच्या उपसागरावर पुन्हा कमी दाब तयार होईल. त्याचा मार्ग ओडिशा → छत्तीसगड → झारखंड → उत्तर विदर्भ → मध्य प्रदेश → गुजरात असा राहील. या प्रणालीच्या प्रभावाने:

विदर्भ व उत्तर मराठवाडा (२७-२८ जुलै): जळगाव, छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, हिंगोली, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली, नागपूर, वर्धा, वाशिम, बुलढाणा, अकोला, अमरावती, भंडारा, गोंदिया या भागांत मेघगर्जनेसह पाऊस.
२९-३० जुलै: उत्तर विदर्भ तसेच जळगाव-बुलढाणा भागात मध्यम झडीचा पाऊस; कोकणात याच काळात मुसळधार पाऊस.
उत्तर-मध्य महाराष्ट्र (२६ जुलै ते ४ ऑगस्ट): धुळे, नंदुरबार, नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सातारा घाट भागात मध्यम स्वरूपाचा पाऊस.
संपूर्ण मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्र: सुरुवातीला स्थानिक स्वरूपाचा पाऊस; काही भागांत मध्यम ते जोरदार तर काही भागांत हलका-मध्यम पाऊस याच काळात होईल.

महत्त्वाचा इशारा: ७-८ ऑगस्टनंतर मान्सूनचा आस असलेला पट्टा अति उत्तरेकडे सरकेल आणि त्यानंतर राज्यात पावसाचे प्रमाण अत्यल्प राहील — म्हणजेच ऑगस्टच्या दुसऱ्या आठवड्यापासून मान्सूनच्या खंडाची शक्यता जायभाये यांनी वर्तवली आहे.

IMD आणि जायभाये यांच्या अंदाजांत विदर्भाबाबत सुसंगती दिसते — दोन्ही स्रोत २७ जुलैनंतर विदर्भात पावसाची सक्रियता वाढेल असे सांगतात. मराठवाड्याबाबत मात्र IMD संपूर्ण आठवडा तुरळक पावसाचाच अंदाज देते, तर जायभाये उत्तर मराठवाड्याला (जालना, परभणी, हिंगोली, छत्रपती संभाजीनगर) २७-२८ जुलैला मेघगर्जनेसह पावसाची शक्यता देतात. दक्षिण मराठवाड्याबाबत (लातूर, धाराशिव, बीड, नांदेड दक्षिण भाग) दोन्ही अंदाज सावधच आहेत.

जिल्हानिहाय अपेक्षित स्थिती (२५ जुलै ते ४ ऑगस्ट)

विभाग / पट्टा	जिल्हे	अपेक्षित पाऊस	कालावधी
कोकण	मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग	मध्यम ते जोरदार; २९-३० जुलैला मुसळधार	सलग ३० जुलैपर्यंत
विदर्भ	नागपूर, वर्धा, चंद्रपूर, गडचिरोली, भंडारा, गोंदिया, अमरावती, अकोला, वाशिम, बुलढाणा, यवतमाळ	मेघगर्जनेसह पाऊस; २८-२९ ला तुरळक जोरदार	२७-३० जुलै
उत्तर मराठवाडा	छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, हिंगोली	मेघगर्जनेसह पाऊस	२७-२८ जुलै
उत्तर-मध्य महाराष्ट्र (घाट)	धुळे, नंदुरबार, नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सातारा	मध्यम	२६ जुलै – ४ ऑगस्ट
दक्षिण मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्र	लातूर, धाराशिव, बीड, नांदेड, सोलापूर, सांगली, कोल्हापूर (पूर्व भाग)	स्थानिक; काही भागांत मध्यम-जोरदार, काही भागांत हलका	२६ जुलैनंतर

शेतकरी सल्ला

अधिक्याच्या भागांसाठी (कोकण, नाशिक-पुणे घाट, मध्य महाराष्ट्र)

IMD च्या कृषी सल्ल्यानुसार उभ्या पिकांतील पाण्याचा निचरा अखंड चालू ठेवा; सखल भागांतील साचलेले पाणी सतत काढत राहा — दीर्घकाळ पाणी साचल्यास मुळकुज होण्याचा धोका.
शेतजमीन वाफश्यावर येईपर्यंत सिंचन, खते आणि फवारणीची कामे पुढे ढकला.
काढणी झालेला माल सुरक्षित ठिकाणी हलवा किंवा ताडपत्रीने झाकून घट्ट बांधा.
केळी, भाजीपाला व फळझाडांना वाऱ्यापासून आधार (स्टेकिंग) द्या.
जनावरे गोठ्यातच ठेवा; चारा-वैरण सुरक्षित जागी साठवा. मत्स्यशेती तलावांभोवती जाळीसह पाणी निचऱ्याची व्यवस्था करा.
फ्लॅश फ्लड इशारा असलेल्या जिल्ह्यांत नदीकाठच्या व सखल शेतांमध्ये जाणे टाळा; प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करा.

तुटीच्या भागांसाठी (मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्राचा पर्जन्यछायेचा भाग)

२७-२८ जुलैच्या पावसाची शक्यता उत्तर मराठवाड्यासाठी दिलासादायक असली तरी केवळ अंदाजाच्या तारखांवर विसंबून पेरणी वा खते देण्याचा निर्णय घेऊ नका — प्रत्यक्ष पाऊस झाल्यावर आणि जमिनीतील ओल तपासूनच पुढील पाऊल टाका.
उपलब्ध पाण्याचे काटेकोर नियोजन करा; उभ्या पिकांना गरजेनुसार संरक्षक सिंचन द्या.
जमिनीतील ओल टिकवण्यासाठी आच्छादनाचा वापर करा.
७-८ ऑगस्टनंतर पावसाचे प्रमाण अत्यल्प राहण्याचा अंदाज लक्षात घेता, पुढील दहा दिवसांत होणाऱ्या पावसाचे पाणी शेततळी व बांधबंदिस्तीद्वारे अडवण्याचे नियोजन आताच करा.
मेघगर्जनेच्या काळात शेतात, झाडाखाली वा विजेच्या खांबाजवळ थांबू नका; जनावरे मोकळ्यावर बांधू नका.

(अंदाज ही शक्यता असते, हमी नव्हे. जसजसा कालावधी वाढतो तसतशी अंदाजाची अचूकता कमी होते, असे IMD स्वतः नमूद करते. स्थानिक प्रशासन व कृषी विभागाच्या सूचनांना प्राधान्य द्या.)

स्रोत: भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD) प्रेस रिलीज, दि. २४ जुलै २०२६ (१३०० IST) | INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, दि. २५ जुलै २०२६ (००.०० UTC) | हवामान अभ्यासक विजय जायभाये यांचे विश्लेषण, सिन्नर, जि. नाशिक, दि. २४ जुलै २०२६