कृषी पर्व विशेष वृत्त | दि. १३ जुलै २०२६
विजय गायकवाड
राज्यात १० जुलैपासून सुरू झालेला मान्सून ब्रेक अजून किमान आठवडाभर कायम राहणार असल्याचे स्पष्ट संकेत भारतीय हवामान विभागाने (IMD) दिले आहेत. वायव्य, पश्चिम-मध्य आणि दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात पुढील ६–७ दिवस पावसाचे प्रमाण क्षीणच राहील, असे IMD च्या १२ जुलैच्या प्रेस रिलीजमध्ये (क्र. ५१४७) नमूद आहे. मराठवाड्यासाठी तर १२–१३ जुलै हे दोन दिवस पूर्णपणे कोरडे (DRY) दाखवले असून १४ जुलैनंतरही केवळ तुरळक ठिकाणीच हलक्या सरींची शक्यता आहे.
पण या उघडीपीच्या पलीकडे आशेची चिन्हे दिसू लागली आहेत. १९–२० जुलैदरम्यान उत्तर बंगालच्या उपसागरात नवे कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होण्याची शक्यता हवामान अभ्यासकांनी वर्तवली असून, त्याचा प्रभाव २०–२३ जुलैदरम्यान राज्यात — विशेषतः विदर्भ आणि कोकणात — जोरदार पावसाच्या रूपाने दिसू शकतो. मराठवाड्याला मात्र या फेरीतही मुख्यतः ढगाळ हवामान आणि किरकोळ सरींवरच समाधान मानावे लागण्याची चिन्हे आहेत.
१. सद्यस्थिती: उघडीप कुठे, किती दिवस?
IMD च्या ७ दिवसांच्या उपविभागनिहाय अंदाजात (१२–१८ जुलै) राज्याचे चित्र असे आहे —
| उपविभाग | १२ जुलै | १३ जुलै | १४ जुलै | १५ जुलै | १६–१८ जुलै |
|---|---|---|---|---|---|
| कोकण-गोवा | तुरळक | तुरळक | तुरळक | ब-याच ठिकाणी | बहुतांश ठिकाणी |
| मध्य महाराष्ट्र | अत्यल्प | अत्यल्प | अत्यल्प | अत्यल्प | अत्यल्प |
| मराठवाडा | कोरडे | कोरडे | अत्यल्प | अत्यल्प | अत्यल्प |
| विदर्भ | अत्यल्प | अत्यल्प | अत्यल्प | तुरळक | तुरळक |
म्हणजेच १५ जुलैनंतर कोकण-गोव्यात पुन्हा दमदार पाऊस परतेल; पण घाटमाथ्याच्या पूर्वेकडील मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भात १८ जुलैपर्यंत उघडीप कायम राहील. मान्सून द्रोणिकेचे (monsoon trough) पश्चिम टोक सर्वसाधारण स्थितीजवळ असले तरी पूर्व टोक सर्वसाधारण स्थितीच्या उत्तरेकडे सरकले आहे — हेच सध्याच्या ब्रेकचे प्रमुख कारण. द्रोणिका हिमालयाच्या पायथ्याकडे सरकल्याने पावसाचा जोर ईशान्य भारत, बिहार, पूर्व उत्तर प्रदेशाकडे वळला आहे. मेघालयात २१ सें.मी.हून अधिक, तर पूर्व उत्तर प्रदेशात १२–२० सें.मी. पाऊस नोंदवला गेला — आणि इकडे मराठवाडा कोरडाच.
२. मराठवाड्यात उघडीप, पण वादळी वारे — शेतीला दुहेरी फटका
पाऊस नसला तरी वातावरण शांत नाही. १२ जुलैला संपलेल्या २४ तासांत राज्यात अनेक ठिकाणी वादळी वाऱ्यांची नोंद झाली —
| ठिकाण (जिल्हा) | वाऱ्याचा वेग (किमी/तास) |
|---|---|
| कळवण (नाशिक) | ५९ |
| विल्होळी (नाशिक) | ५६ |
| अंबेजोगाई (बीड) | ४८ |
| चाकूर (लातूर) | ४८ |
| वर्धा | ४४ |
मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भात ४०–६० किमी/तास वेगाच्या वादळी वाऱ्यांसह विजांचा कडकडाट झाल्याची IMD ची नोंद आहे. पाऊस न देता वाहणारे हे वारे जमिनीतील ओल वेगाने शोषून घेतात — उघडीपीत उभ्या पिकांसाठी हा दुहेरी ताण आहे. कोवळ्या कपाशी-सोयाबीनची मोडतोड आणि फळबागांतील फांद्या तुटण्याचे प्रकारही या वाऱ्यांमुळे घडतात.
३. उपग्रह काय सांगतो? — महाराष्ट्रावर ‘रिकामे’ ढग, उत्तर उपसागरात घडामोडी
१३ जुलैच्या पहाटेच्या INSAT-3DS बुलेटिननुसार महाराष्ट्र आणि गोव्यावर केवळ विखुरलेले निम्न/मध्यम ढग आहेत — त्यात दमदार गर्जनक्षम (convective) घडामोडी नाहीत. विदर्भ आणि आग्नेय मध्य प्रदेशावर तुरळक ठिकाणी क्षीण ते मध्यम अभिसरण तेवढे दिसते. याउलट उत्तर बंगालचा उपसागर, अराकान किनारा आणि मार्ताबानच्या आखातावर तीव्र ते अतितीव्र गर्जनक्षम ढगांची दाटी आहे — ढगमाथ्याचे तापमान उणे ७० अंशांखाली. पुढील ‘लो’ याच पट्ट्यातून आकाराला येण्याची शक्यता उपग्रह चित्रेही अधोरेखित करत आहेत. दक्षिण-मध्य अरबी समुद्रातही तुरळक मध्यम ते तीव्र अभिसरण असून मान्सून प्रवाहांचे इंजिन पूर्ण थंडावलेले नाही, हे त्यातून दिसते.
४. खुळे सरांचे विश्लेषण: मराठवाडा कोरडा का, आणि आशा कशाच्या भरवशावर?
हवामान विभागाचे निवृत्त शास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे यांनी सकाळ अॅग्रोवनला (रविवार विशेष, १२ जुलै) दिलेल्या मुलाखतीत या विषम पावसाची कारणमीमांसा मांडली आहे. त्यांच्या विश्लेषणाचा सारांश असा —
- चार प्रणालींचा खेळ: जोरदार पावसासाठी समुद्रसपाटीलगतची द्रोणिका, किनारपट्टीलगतची ‘ऑफ-शोअर ट्रफ’, विशिष्ट उंचीवरील वाऱ्यांची शिअर झोन प्रणाली आणि उत्तर बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाचे क्षेत्र — या चारही प्रणाली एकत्र सक्रिय व्हाव्या लागतात. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात कोकण-घाटमाथ्यावर पाऊस देणाऱ्या प्रणाली मराठवाड्यापर्यंत पोहोचल्याच नाहीत; बंगालच्या उपसागरातील प्रणालीचा प्रवास छत्तीसगड-विदर्भापुरता मर्यादित राहिला.
- मान्सून वाऱ्यांची ताकद घटली: सोमाली जेटपासून येणारे अरबी समुद्रावरील मान्सून वारे कमकुवत झाले आहेत.
- तूट किती गंभीर? मान्सून काळातील ४० दिवस निघून गेल्यावर मराठवाड्यातील काही जिल्ह्यांमध्ये सुमारे ४० टक्क्यांपर्यंत पावसाची तूट दिसते. जुलैत साधारण १०–१२ पावसाचे दिवस आणि १८–२० सें.मी. पाऊस अपेक्षित असतो — यंदा आतापर्यंत जेमतेम २–३ सें.मी.
- उघडीप किती लांबेल? २० जुलैपर्यंत मराठवाड्यात पावसाची उघडीप राहू शकते; मात्र १७ जुलैनंतर एखादी प्रणाली तयार झाली तर चित्र बदलू शकते. ‘१५ जुलै ते १५ ऑगस्ट खंड’ अशा चर्चांना मात्र त्यांनी आताच दुजोरा देणे योग्य नसल्याचे स्पष्ट केले — महिनाभराचा अंदाज व्यक्त करताना अचूकतेला मर्यादा येतात.
- पेरण्यांची चिंता खरी: पावसाअभावी जुलैअखेरपर्यंत पेरण्या होतील की नाही, ही साशंकता त्यांनी बोलून दाखवली.
५. पुनरागमनाचा मुहूर्त: १९–२० जुलैचा ‘लो’ आणि जिल्हानिहाय चित्र
सिन्नर (नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी २२ जूनलाच ‘१० जुलैपासून मान्सून ब्रेक’ असा अंदाज दिला होता — तो तंतोतंत खरा ठरला. आता त्यांचा पुढील अंदाज: १९–२० जुलैदरम्यान बंगालच्या उपसागरावर कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होऊन ते झारखंड-मध्य प्रदेश पट्ट्यात सक्रिय होईल. त्याचा राज्यावर २०–२३ जुलैदरम्यान असा परिणाम अपेक्षित आहे —
| विभाग | जिल्हे | अपेक्षित पाऊस (२०–२३ जुलै) |
|---|---|---|
| पूर्व विदर्भ | गोंदिया, नागपूर, वर्धा, चंद्रपूर, गडचिरोली, अमरावती, भंडारा | जोरदार |
| उत्तर कोकण | पालघर, ठाणे | जोरदार |
| पश्चिम विदर्भ | अकोला, बुलढाणा, वाशिम, यवतमाळ + पूर्व मराठवाड्याचा किरकोळ भाग | मध्यम ते जोरदार |
| खान्देश-जालना | नंदुरबार, धुळे, जळगाव, जालना | काही भागांत मध्यम; किरकोळ ठिकाणी जोरदार सरी |
| दक्षिण कोकण | रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर घाटमाथा | जोरदार |
| मध्य महाराष्ट्र-मराठवाडा | नाशिक(पूर्व), नगर, पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, बीड, लातूर, धाराशिव, परभणी, नांदेड | किरकोळ-मध्यम सरी / ढगाळ हवामान |
businessline ने दिलेल्या वृत्तानुसार IMD चे माजी महासंचालक डॉ. के. जे. रमेश यांनीही उत्तर बंगालच्या उपसागरात (हेड बे) पुढील ‘लो’ तयार होण्याची शक्यता वर्तवली असून, हे क्षेत्र आधीच्या बालासोरनजीकच्या ‘लो’पेक्षा किंचित उत्तरेकडे राहील, पण पूर्व-मध्य भारतात व्यापक पाऊस देण्यास सक्षम असेल, असे म्हटले आहे. हा ‘लो’ प्रत्यक्ष तयार होणे हेच मोठे शुभचिन्ह ठरेल — कारण त्याचा अर्थ सागर-वातावरणाची व्यापक पार्श्वभूमी अनुकूल असून, हंगामाच्या उत्तरार्धात मान्सूनला तारणारा सकारात्मक हिंदी महासागर द्विध्रुव (positive IOD) आकाराला येण्याच्या दिशेने वाटचाल सुरू आहे. एल निनोच्या वर्षात हा IOD चा आधारच ऑगस्ट-सप्टेंबरची भिस्त ठरणार आहे — या जोखमीच्या खिडकीचे सविस्तर विश्लेषण आपण ११ जुलैच्या अहवालात केले आहेच.
जलसाठ्याची स्थिती: केंद्रीय जल आयोगाच्या देखरेखीखालील १६६ प्रमुख जलाशयांमधील साठा २ जुलै रोजी ४७.७२ अब्ज घनमीटर होता — या काळातील सर्वसाधारण ४८.४० अब्ज घनमीटरच्या जवळपास. मात्र गेल्या वर्षीच्या ७८.०७ अब्ज घनमीटरच्या तुलनेत तो खूपच कमी आहे. म्हणजे पिण्याच्या पाण्याची तातडीची चिंता नाही; पण गतवर्षीसारखी उधळपट्टी परवडणारी नाही — विशेषतः मराठवाड्यातील प्रकल्पांवर अवलंबून असलेल्या रब्बीसाठी.
६. शेतकऱ्यांसाठी कृती-सल्ला: तुटीचा पट्टा विरुद्ध अधिक्याचा पट्टा
मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्र, खान्देश (तुटीत असलेला पट्टा):
- पेरणीची घाई नको. २० जुलैनंतरच्या पावसाची खात्री झाल्याशिवाय — जमिनीत पुरेशी ओल आल्याशिवाय — उर्वरित पेरण्या थांबवाव्यात. १७–२० जुलैदरम्यानच्या IMD जिल्हा-सूचनांवर लक्ष ठेवावे.
- उशिरा पेरणीची वेळ आल्यास कमी कालावधीच्या वाणांची (सोयाबीन, तूर, बाजरीचे लवकर येणारे वाण) तयारी आतापासून करावी; बियाणे-खतांची जुळवाजुळव करून ठेवावी.
- उगवून आलेल्या पिकांना शक्य तिथे संरक्षक सिंचन द्यावे — तुषार/ठिबकने पाणी वापरा, मोकाट पाणी टाळा. जलाशयांतील साठा गतवर्षीपेक्षा कमी आहे, हे विसरू नये.
- उघडीपीत आंतरमशागत (कोळपणी/डवरणी) करून जमिनीतील ओल टिकवावी; वाफसा स्थितीचा फायदा तण नियंत्रणासाठी घ्यावा.
- वादळी वाऱ्यांची शक्यता कायम असल्याने काढणी केलेला माल ताडपत्रीने झाकून सुरक्षित ठेवावा; फळबागांना आधार द्यावा.
- फवारणी-खते देणे वारा शांत असतानाच करावे.
कोकण, घाटमाथा (अधिक्यात असलेला पट्टा):
- १५ जुलैपासून कोकण-गोव्यात पुन्हा व्यापक पाऊस परतणार आहे. भातखाचरे आणि रोपवाटिकांमधील अतिरिक्त पाण्याचा निचरा होईल याची व्यवस्था आधीच करावी; बांध तपासून मजबूत करावेत.
- २०–२३ जुलैदरम्यान पालघर-ठाणे आणि दक्षिण कोकणात जोरदार पावसाची शक्यता असल्याने पुनर्लागवडीचे (आवणी) नियोजन त्याआधी उरकावे.
विदर्भ:
- २०–२३ जुलैदरम्यान पूर्व विदर्भात जोरदार पावसाची शक्यता आहे. कपाशी-सोयाबीनच्या शेतात चर काढून निचऱ्याची तयारी ठेवावी; धान रोपवाटिकांचे बांध मजबूत करावेत.
- तोपर्यंतच्या उघडीपीत खत व्यवस्थापन, कोळपणी उरकून घ्यावी.
पशुधन: वादळी वारे व विजांच्या काळात जनावरे झाडाखाली बांधू नयेत; गोठ्यातच सुरक्षित ठेवावीत. चारा-वैरण झाकून ठेवावी.
सारांश एका वाक्यात: १८ जुलैपर्यंत उघडीप सहन करा, पण धीर सोडू नका — १९–२० जुलैचा बंगालच्या उपसागरातील ‘लो’ हा हंगामाचा पुढचा निर्णायक टप्पा आहे; तो तयार झाला तर विदर्भ-कोकण भिजेल आणि मान्सूनची व्यापक प्रकृती अनुकूल असल्याचेही शिक्कामोर्तब होईल. मराठवाड्याने मात्र पाणी जपून, वाण बदलून आणि IMD च्या सूचनांवर डोळा ठेवून पुढची चाल खेळावी.
(स्रोत: IMD प्रेस रिलीज दि. १२ जुलै २०२६; INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन दि. १३ जुलै २०२६; माणिकराव खुळे यांची सकाळ अॅग्रोवन मुलाखत दि. १२ जुलै २०२६; The Hindu businessline वृत्त दि. ९ जुलै २०२६ — केंद्रीय जल आयोग आकडेवारी व डॉ. के. जे. रमेश यांचे विश्लेषण; विजय जायभावे, सिन्नर यांचा अंदाज दि. १२ जुलै २०२६)
विजय गायकवाड