IMD अधिकृत नकाशा विश्लेषण | २२ जून २०२६
विजय गायकवाड | कृषी पर्व
नैऋत्य मान्सूनने आज २२ जून रोजी महाराष्ट्रात महत्त्वपूर्ण प्रगती केली. भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या (IMD) अधिकृत नकाशानुसार मान्सूनची उत्तरेकडील सीमा (Northern Limit) आज अलिबाग आणि पुण्यापर्यंत पोहोचली आहे. कोकण किनारपट्टी, गोवा, संपूर्ण कर्नाटक, तामिळनाडू, केरळ, आणि ईशान्य भारत आधीच मान्सूनच्या कवेत आहे. दिवसेंदिवस उकाड्याने हैराण झालेल्या महाराष्ट्रासाठी ही आनंदवार्ता आहे.
IMD ने १९ जूनच्या प्रेस रिलीजमध्ये स्पष्ट सांगितले होते की २३ जूनच्या आसपास महाराष्ट्र, तेलंगणा, ओडिशा, झारखंड, बिहार आणि छत्तीसगडच्या काही भागांत मान्सूनची आणखी प्रगती होण्यासाठी परिस्थिती अनुकूल आहे. आज २२ जूनला मान्सून अलिबाग-पुण्यापर्यंत पोहोचला — म्हणजे IMD चा अंदाज अचूक ठरतोय.
मान्सून प्रगतीचे कालमापन — सामान्य विरुद्ध प्रत्यक्ष
IMD च्या नकाशावर दोन प्रकारच्या रेषा दिसतात — लाल रेषा म्हणजे सामान्य आगमन तारखा (Normal Dates of Onset) आणि निळ्या रेषा म्हणजे यंदाच्या प्रत्यक्ष आगमन तारखा (Actual Dates of Onset). या दोन रेषांमधील अंतर सांगते — मान्सून वेळेवर आहे की उशिरा.
केरळात मान्सूनचे आगमन ४ जून रोजी झाले — सामान्य तारीख १ जून — म्हणजे तीन दिवस उशिरा. पण केरळात आल्यानंतर मान्सूनने वेगाने कूच केली. ५-६ जूनला गोवा, कर्नाटक किनारपट्टी व्यापली. ९ जूनपर्यंत ईशान्य भारतातील उर्वरित राज्ये आणि सिक्कीम, उप-हिमालयीन पश्चिम बंगालचा काही भाग यांत प्रगती. १२ जूनला पश्चिम बंगाल आणि बिहारच्या आणखी काही भागांत दाखल.
महाराष्ट्रात मान्सूनच्या प्रगतीचे चित्र थोडे मिश्र आहे. नकाशानुसार कोकण किनारपट्टीवर — रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग — मान्सून ५ ते ६ जूनला पोहोचला. सामान्य तारीख या भागासाठी ५-१० जून — म्हणजे अंदाजे वेळेवर. पण अलिबागसाठी सामान्य आगमन तारीख अंदाजे १० ते ११ जून आणि मुंबईसाठी ११ जून — मान्सून तिथे २२ जूनला पोहोचला — म्हणजे दहा ते बारा दिवस उशिरा. पुण्यासाठी सामान्य तारीख अंदाजे १२ ते २२ जून — आज २२ जूनला दाखल — म्हणजे सामान्य कालावधीच्या अगदी शेवटच्या टप्प्यात.
आजचे नकाशावरील चित्र — २२ जून २०२६
IMD च्या नकाशानुसार मान्सूनची उत्तरेकडील सीमा (Northern Limit) आज अंदाजे अशी आहे: अरबी समुद्रावरून कोकण किनारपट्टीला समांतर वर आली, अलिबागजवळून पुण्याच्या दिशेने आत शिरली, आणि मध्य महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागातून पूर्वेकडे तेलंगणा-ओडिशाच्या दिशेने गेली. बंगालच्या उपसागरावरून ईशान्य भारत आधीच पूर्णतः मान्सूनमध्ये. पण महत्त्वाचे — विदर्भ, मराठवाडा, उत्तर महाराष्ट्राचा मोठा भाग, मुंबई शहर — अजून मान्सूनच्या बाहेर किंवा अगदी सीमारेषेवर.
मुंबईसाठी अर्थ
मुंबई आज मान्सूनच्या उंबरठ्यावर आहे. अलिबागपर्यंत मान्सून पोहोचला — म्हणजे मुंबईत पुढच्या चोवीस ते अडतीस तासांत मान्सूनचे अधिकृत आगमन होण्याची शक्यता आहे. गेले दोन आठवडे मुंबईकर दमट उकाड्यात होरपळत होते — सांताक्रूझला ३५.२ अंश सेल्सिअस, कुलाबाला ३६ अंश, अलिबागला ३७.२ अंश — सगळे सरासरीपेक्षा ३ ते ४ अंश जास्त. मान्सूनचे आगमन या उकाड्यातून मोठा दिलासा देईल.
पुण्यासाठी अर्थ
पुण्यात आज मान्सून दाखल झाला — सामान्य कालावधीच्या शेवटच्या टप्प्यात. गेल्या आठवड्यात पुण्यात कमाल तापमान ३५.९ अंश — सरासरीपेक्षा ३.५ अंश अधिक. खडकवासला धरण प्रणालीतील पाणीसाठा चिंतेत — विखे पाटलांनी शेतीपाणी बंद केले, फक्त पिण्यासाठी राखीव. मान्सूनचे आगमन धरणांना भरण्यासाठी अत्यंत गरजेचे — पण पाऊस किती पडतो यावर सगळे अवलंबून.
विदर्भ अजून वाट बघतोय
IMD नकाशानुसार विदर्भ अजून मान्सूनच्या बाहेर आहे. विदर्भ गेल्या दोन आठवड्यांत महाराष्ट्रातील सर्वात उष्ण प्रदेश राहिला — अकोला आणि वर्धा ४३.५ अंश, यवतमाळ ४३.२ अंश, अमरावती ४२.४ अंश, नागपूर ४१ अंश. नकाशानुसार विदर्भात मान्सूनचे सामान्य आगमन ८ जुलै ते ५ जुलै — म्हणजे अजून दोन आठवडे. या कालावधीत विदर्भ उकाड्यात राहील — आणि कापूस लागवडीसाठी मान्सूनची प्रतीक्षा.
मराठवाडा — सर्वात संवेदनशील
मराठवाड्यात मान्सूनचे सामान्य आगमन अंदाजे १५ ते २२ जून. नकाशानुसार मान्सूनची सीमारेषा आज मराठवाड्याच्या दक्षिण भागाजवळ — म्हणजे पुढच्या दोन ते तीन दिवसांत लातूर, उस्मानाबाद, नांदेड, परभणी या जिल्ह्यांत मान्सून दाखल होण्याची शक्यता. मराठवाडा हा सोयाबीनचा प्रमुख पट्टा — ५२ लाख हेक्टरपैकी बहुसंख्य इथे — मान्सूनच्या आगमनाबरोबर पेरणीचा निर्णय घ्यावा लागेल.
IMD ची पुढील अंदाज — २३ जून महत्त्वाचा
IMD ने १९ जूनच्या प्रेस रिलीजमध्ये स्पष्ट सांगितले — “२३ जूनच्या आसपास मान्सून महाराष्ट्र, तेलंगणा, ओडिशा, झारखंड, बिहार आणि छत्तीसगडच्या आणखी काही भागांत प्रगती करेल.” म्हणजे उद्या-परवा मुंबईसह मध्य महाराष्ट्रात मान्सून अधिकृतपणे दाखल होण्याची शक्यता.
ईशान्य भारतासाठी IMD ने २५ जूनपर्यंत अति मुसळधार ते अतिशय मुसळधार पावसाचा इशारा दिला आहे — उप-हिमालयीन पश्चिम बंगाल आणि सिक्कीममध्ये २२ जूनपर्यंत तीव्र पाऊस.
आनंद — पण सावधानता कायम
मान्सूनचे महाराष्ट्रात आगमन ही आनंदवार्ता आहे. दमट उकाड्यातून दिलासा, धरणांना भरण्याची सुरुवात, आणि पेरणीसाठी अनुकूल परिस्थिती — हे सगळे सकारात्मक.
पण कृषी पर्वाने एप्रिलपासून सांगत आलो — एल निनोचा खरा इम्तिहान ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये. JAMSTEC ने १ जूनला Strong El Niño confirmed केला — काही मॉडेल Super दाखवतात. IMD चा हंगामी अंदाज ९०% LPA — गेल्या अकरा वर्षांतील सर्वात कमी. जूनमध्ये सरासरीपेक्षा ४०% पेक्षा अधिक कमी पाऊस पडला. मान्सूनचे आगमन उशिरा — केरळात तीन दिवस, अलिबाग-मुंबईत दहा ते बारा दिवस.
जून-जुलैचा पाऊस ठीक असू शकतो — पण ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये Strong El Niño पावसाला दाबेल — जेव्हा सोयाबीनच्या शेंगा भरतात, कापसाची बोंडे फुलतात, तुरीचे रोप वाढते. हा “खोटा दिलासा” असू शकतो.
म्हणून आज आनंद साजरा करा — पण तयारी सोडू नका. शेततळे भरा, विमा भरा, खत घ्या. ढगांना विनंती एकच — रिकामे होऊ नका. ऑगस्टमध्ये या. सप्टेंबरमध्ये भिजवा. ६२ दशलक्ष हेक्टर वाट बघतायत.
विजय गायकवाड | कृषी पर्व
स्रोत: IMD Advance of Southwest Monsoon 2026 Map, २२ जून; IMD Press Release, १९ जून आणि २१ जून २०२६; IMD Mausam Bhawan; News24 Online, १३ जून २०२६; JAMSTEC SINTEX-F, १ जून २०२६; कृषी पर्व “६२ दशलक्ष हेक्टर” मालिका.
अपडेट | २२ जून २०२६, सायंकाळ
मूळ बातमी प्रकाशित झाल्यानंतर IMD ने दुपारी १:३० वाजता (IST) महत्त्वाचा प्रेस रिलीज जारी केला. त्यातील प्रमुख अपडेट्स:
मुंबईत ४८ तासांत मान्सून: IMD ने अधिकृतपणे सांगितले — “पुढच्या ४८ तासांत महाराष्ट्राच्या आणखी काही भागांत — मुंबईसह — मान्सूनची प्रगती होण्यासाठी परिस्थिती अनुकूल.” म्हणजे २३-२४ जून रोजी मुंबईत मान्सूनचे अधिकृत आगमन अपेक्षित. त्यासोबत तेलंगणा, ओडिशा, छत्तीसगड, झारखंड आणि बिहारच्या काही भागांतही मान्सून दाखल होईल.
मान्सूनची अचूक सीमारेषा: IMD ने उत्तरेकडील सीमा 19°N/60°E, 19°N/65°E, 18.8°N/70°E (अलिबाग), पुणे, निजामाबाद, दंतेवाडा, बालांगीर, सुंदरगड, चत्रा, गया, मुझफ्फरपूर, 28.3°N/83°E अशी नोंदवली. म्हणजे मान्सून अलिबाग-पुणे-निजामाबाद-गया या रेषेवर उभा आहे. मुंबई, ठाणे, नाशिक, मराठवाड्याचा मोठा भाग आणि संपूर्ण विदर्भ अजून मान्सूनच्या बाहेर.
विदर्भात उष्णलाट कायम — दोन महाराष्ट्र एकाच वेळी: पुण्यात मान्सून दाखल होत असताना विदर्भात IMD ने Heat Wave ते Severe Heat Wave चा इशारा दिला — पुढचे ४-५ दिवस. महाराष्ट्रात कमाल तापमान सरासरीपेक्षा ५.१°C पेक्षा जास्त अधिक — IMD च्या भाषेत “markedly above normal.” मराठवाड्यात रात्रीचे तापमान ३.१ ते ५.०°C अधिक — “appreciably above normal.” देशातील सर्वाधिक कमाल तापमान बंदा (उत्तर प्रदेश) येथे ४२.६°C नोंदवले गेले. विदर्भात मान्सूनचे सामान्य आगमन ५ जुलैच्या आसपास — म्हणजे अजून दोन आठवडे कापूस शेतकऱ्यांना उकाड्यात प्रतीक्षा.
ईशान्य भारतात अतिवृष्टी: उप-हिमालयीन पश्चिम बंगाल आणि सिक्कीममध्ये अति मुसळधार ते अत्यंत मुसळधार पाऊस (>२० सेमी) — २५ जूनपर्यंत सुरू राहण्याचा अंदाज. पूर आणि भूस्खलनाचा धोका. ओडिशा, बिहार, त्रिपुरा, मध्य महाराष्ट्र, कोकण कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळात जोरदार पाऊस.
गारपीट आणि वादळी वारे: हिमाचल प्रदेश आणि पंजाबमध्ये गारपीट. मराठवाडा, छत्तीसगड, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, बिहार, हिमाचल प्रदेश, महाराष्ट्र, गंगेतील पश्चिम बंगाल, झारखंड, ओडिशा, सौराष्ट्र आणि कच्छ, तामिळनाडू, पुदुच्चेरी आणि कारैकल, पंजाब, हरयाणा आणि विदर्भात ४०-८१ किमी/तास वेगाचे वादळी वारे.
उपग्रह चित्रातून दिसणारे: अरबी समुद्रावरून ढगांचा मोठा पट्टा दक्षिण महाराष्ट्र-कर्नाटक-केरळकडे ओढला जातोय. बंगालच्या उपसागरावर ईशान्य भारतावर दाट ढगांचे आवरण. पण उत्तर भारत — राजस्थान, गुजरात, उत्तर प्रदेश — स्वच्छ आकाश. एकाच उपग्रह चित्रात दोन भारत — दक्षिणेत पाऊस, उत्तरेत उन्हाचा तडाखा.
हवामान यंत्रणा — तांत्रिक तपशील: सध्या एकाच वेळी अनेक हवामान यंत्रणा सक्रिय — राजस्थान ते बिहार मध्ये seasonal trough (हंगामी द्रोणी), बंगालच्या उपसागरात upper air cyclonic circulation, तेलंगणा ते मन्नारच्या आखातात trough, पश्चिम बंगालपासून बंगालच्या उत्तर उपसागरात lower tropospheric westerlies, आणि वायव्य भारतात Western Disturbance. या सगळ्यांचा एकत्रित प्रभाव मान्सूनला पुढे ढकलतोय — पुढचे ४८ तास निर्णायक.
शेतकऱ्यांसाठी तातडी सल्ला:
कोकण-पश्चिम महाराष्ट्र — मान्सून दाखल. पण “खोटी सुरुवात” टाळा. ७५ मिमी+ सलग पाऊस झाल्याशिवाय पेरणी करू नका. २-३ दिवस सलग पाऊस बघा, मग निर्णय. मराठवाडा — मान्सून सीमारेषेवर. २३-२५ जूनच्या आसपास दाखल. सोयाबीन पेरणी ७५ मिमी+ पावसानंतरच — घाई करू नका, बियाणे वाया जाईल. विदर्भ — अजून उष्णलाटेत. मान्सून ५ जुलैच्या आसपास अपेक्षित. कापूस लागवडीसाठी प्रतीक्षा — दरम्यान खत साठा, माती परीक्षण, बियाणे तयारी पूर्ण करा.
JAMSTEC ची चेतावणी कायम — Strong El Niño confirmed, काही मॉडेल Super दाखवतात. हंगामी अंदाज ९०% LPA. जूनमध्ये सरासरीपेक्षा ४०%+ कमी पाऊस. आज मान्सून आला — पण ऑगस्ट-सप्टेंबरची “धोक्याची खिडकी” पुढेच आहे. तयारी सोडू नका.
(स्रोत: IMD Press Release, २२ जून २०२६, १३:३० IST; IMD Satellite Imagery; JAMSTEC SINTEX-F, १ जून २०२६)
— विजय गायकवाड | कृषी पर्व