१९९० ते २०२६ — एका गावच्या संपर्काचा प्रवास : एक आत्मकथन
विजय गायकवाड
संपर्क म्हणजे विकास आहे — हे त्या सोळा वर्षांच्या मुलाला जे वाटत होतं, ते तीस वर्षांनंतर खरं ठरलं आहे. एकेकाळी “तार आली” म्हणजे दुःखाचं संकेत होतं. आज त्याच आकाशातून इंटरनेट येतं.
१९९०
पोस्टकार्ड, तार, गावातला एकमेव लँडलाइन
१९९६
STD बूथसाठी वर्तमानपत्राला वाचक पत्र — विजय गायकवाड
१९९८
पेजर : एकतर्फी संवादाचं युग
२००३
Incoming Free — मोबाईल क्रांतीचा खरा प्रारंभ
२०१६
Jio लॉन्च — ग्रामीण भारतात 4G पोहोचलं
२०२६
५G, ३०० Mbps, Satellite Internet — गावात जग
एक
पोस्टमनची सायकल
त्या दिवशी सकाळी आई अंगणात सडा घालत होती.
दूरून सायकलची टुणटुण ऐकू आली. आई थांबली. मीही थांबलो. टाकळी ढोकेश्वरात पोस्टमन आला म्हणजे काहीतरी महत्त्वाचं आलंय — हे गावाला माहीत होतं. कारण पोस्ट यायची ती रोज नाही. आठवड्यातून दोन-तीनदा. आणि आली की घरभर एक वेगळीच हालचाल व्हायची.
पोस्टकार्ड आलं तर ठीक. साधी खबरबात. “आम्ही ठीक आहोत, तुम्ही कसे?” — एवढ्या एका ओळीत नात्याचा जिव्हाळा. अंतर्देशीय आलं तर थोडं जास्त. कुणाच्या लग्नाची बातमी, कुणाच्या परीक्षेचा निकाल, कुणाच्या नोकरीची घोषणा.
पण तार आली…
“तार आली” हे शब्द म्हणजे कुठेतरी दुःख आलंय याचं संकेत. कारण चांगल्या बातम्यांना घाई नसते — त्या पत्रानेही येतात. फक्त वाईट बातमीला वेळ नसतो.
आजोबा गेले — तार आली. काका अपघातात — तार आली. परीक्षेत पास — पत्र आलं. या एका फरकाने आम्ही लहानपणी तारेला घाबरायला शिकलो. “तार आली” हे वाक्य ऐकलं की मन एक क्षण थांबायचं. छातीत धस्स व्हायचं.
आणि गावातला फोन? गावात एकच होता. सरपंचाच्या घरी. किंवा शाळेत. किंवा एखाद्या श्रीमंत शेतकऱ्याकडे. फोनवर बोलणं म्हणजे एक उपकार मागणं. “जरा फोन करायचा होता…” असं म्हणायला संकोच वाटायचा. समोरचा माणूस उपकार केल्यासारखा फोन द्यायचा. तुम्ही घाईघाईत बोलायचात — कारण त्याचाही वेळ घालवतोय ही भावना.
संपर्क म्हणजे तेव्हा एक प्रतीक्षा होती. एक विनवणी होती.
◆ ◆ ◆
दोन
STD बूथ आणि एक पत्र
१९९५-९६चा काळ. पारनेर तालुक्यातील आमच्या गावात STD बूथ नव्हता. तालुक्याच्या ठिकाणी जायचं, तिथे रांग लावायची, पैसे मोजायचे, आणि बोलायचं — सगळं मिळून एक-दीड तास जायचा. फक्त पाच मिनिटांच्या संभाषणासाठी.
त्या काळात मी दहावी-अकरावीत होतो. आणि माझ्या मनात एक विचार घर करून होता — गावात STD बूथ यायला हवा. मी एक पत्र लिहिलं. वर्तमानपत्राला. हाताने. ब्लू शाईच्या पेनाने.
त्या पत्रात मी लिहिलं होतं — ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांना, विद्यार्थ्यांना संपर्काचं साधन नसणं म्हणजे एक प्रकारची नाकेबंदी आहे. शहरात बसलेला माणूस एका बोटाच्या इशाऱ्यावर संपर्क साधतो. आम्हाला त्यासाठी अर्धा दिवस द्यावा लागतो. हे अन्याय्य आहे. गावोगावी STD बूथ उघडण्याची व्यवस्था झाली पाहिजे.
ते पत्र छापून आलं की नाही — नक्की आठवत नाही. पण ते लिहिताना मला एक जाणीव होती : संपर्क म्हणजे विकास आहे. ज्याला संपर्क आहे, त्याला जग आहे. ज्याला संपर्क नाही, तो एका बेटावर एकटा आहे.
त्याच सुमारास देशात एक मोठी क्रांती होत होती — पण आम्हाला ते तेव्हा कळत नव्हतं. राजीव गांधींनी १९८४-८९च्या काळात भारताच्या दूरसंचार क्षेत्रात जे बीज पेरलं होतं — टेलिकॉम धोरण, C-DoT ची स्थापना, सॅम पित्रोदांच्या नेतृत्वाखाली STD-PCO नेटवर्कचा विस्तार — त्याचे परिणाम हळूहळू गावांपर्यंत पोहोचत होते. “पीली छत वाला PCO” — हा पिवळा बूथ एक दिवस आमच्या गावातही येणार होता. आणि आला.
◆ ◆ ◆
तीन
पेजर — एक अर्धवट स्वप्न
१९९७-९८. शहरात काम करणाऱ्या काही मंडळींनी पेजर लावला. छोटी काळी यंत्रणा. कमरेला लावायची. कुणी संदेश पाठवला की “बीप” व्हायचं. संदेश वाचता यायचा — पण उत्तर देता यायचं नाही.
हे होतं एकतर्फी संवादाचं युग.
पेजर म्हणजे आधुनिकतेचं प्रतीक होतं — पण संपूर्ण नव्हतं. डॉक्टर, व्यापारी, बड्या कंपन्यांचे अधिकारी — यांच्याकडे पेजर होता. शेतकऱ्याच्या मुलाकडे नव्हता. त्या “बीप”च्या आवाजात एक जग होतं जे आम्हाला अजून मिळालेलं नव्हतं.
◆ ◆ ◆
चार
मोबाईल आला — पण महागडा होता
१९९९-२०००. मोबाईल फोन आला. पण तो सामान्य माणसासाठी नव्हता. हँडसेट किंमत दहा-पंधरा हजार. कनेक्शन घेण्यासाठी वेगळे पैसे. आणि सर्वांत महत्त्वाचं — incoming call साठीही पैसे द्यावे लागत होते.
हे विचित्र होतं. कुणी फोन केला तर तुम्ही पैसे द्यायचे. म्हणजे कुणी तुमच्याशी बोलायला आलं तर तुम्हीच खर्च करायचा. या नियमाने सामान्य माणसाला मोबाईलपासून दूर ठेवलं.
त्या काळात मोबाईल म्हणजे श्रीमंतीचं लक्षण होतं. कुणाच्या खिशात मोबाईल दिसला की नजर जायची. एक दुसऱ्या जगाची झलक. पण गावात STD बूथ वाढत होते. “पिवळी छत” दिसू लागली होती. रांगा होत्या — पण किमान संपर्काचं दार उघडलं होतं.
◆ ◆ ◆
पाच
Incoming Free — आणि सारं बदललं
२००३. एक निर्णय झाला. Incoming calls free.
हे तीन शब्द भारताच्या दूरसंचार इतिहासातील सर्वांत मोठी क्रांती होती. या एका निर्णयाने मोबाईलचं स्वरूप बदललं. आता कुणी फोन केला तर तुम्हाला पैसे द्यावे लागत नाहीत — ही जाणीव होताच लोकांनी मोबाईल घ्यायला सुरुवात केली.
अटल बिहारी वाजपेयी सरकारच्या काळात दूरसंचार क्षेत्राचं खुलीकरण होत होतं. स्पर्धा वाढत होती. दर कमी होत होते. Airtel, Hutch, Idea, BSNL — वेगवेगळ्या कंपन्या बाजारात उतरल्या होत्या. Outgoing calls स्वस्त झाले. मग STD. मग Roaming. आणि मग — प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल.
आई म्हणाली, “बघ, किती स्वच्छ दिसतेय!” — पहिल्यांदा व्हिडिओ कॉलवर पुण्यातल्या सुनेला पाहताना. तिच्या डोळ्यांत एक आश्चर्य होतं, एक कृतज्ञता होती.
गावात पहिल्यांदा मोबाईल आला तेव्हाची आठवण आहे. शेजारचे काका मुंबईहून आले होते. त्यांच्याकडे Nokia चा एक छोटा हँडसेट होता. त्यांनी थेट आमच्या घरून त्यांच्या मुंबईच्या मुलाला फोन केला. आई जवळ उभी होती. तिच्या चेहऱ्यावर एक विस्मय होता — जणू जादू बघत होती. “इतक्या लांबून थेट बोलता येतं?” ती म्हणाली. होय, आई. थेट.
◆ ◆ ◆
सहा
SMS — अक्षरांची नवी भाषा
मोबाईल आला आणि त्याबरोबर आला — SMS. 160 characters. एवढ्यात सारं सांगायचं.
“phn kr” म्हणजे “फोन कर.” “knt tlk nw” म्हणजे “आत्ता बोलता येत नाही.” “miss u” म्हणजे… miss u. एक नवी भाषा जन्माला आली. shorthand. abbreviations. आणि त्यात एक गंमत होती — कमी शब्दांत जास्त सांगणं.
SMS म्हणजे तेव्हाचा WhatsApp होता. मध्यरात्री एखादा SMS आला की उशीखाली फोन लपवून उत्तर द्यायचो. ते गुपित, ती प्रतीक्षा, त्या “delivered” नंतरच्या क्षणाची उत्सुकता — हे सारं त्या छोट्या स्क्रीनवर जिवंत होतं.
◆ ◆ ◆
सात
Dial-up चा “ट्रिंग-ट्रिंग”
२००१-०२. इंटरनेट आलं. Dial-up. त्या आवाजाची आठवण अजूनही आहे. फोनची लाइन घ्यायची. एक विशिष्ट नंबर डायल करायचा. आणि मग — ट्रिंग-ट्रिंग-कचकच-कुईई-कुईई — हा विचित्र, यांत्रिक आवाज यायचा. जणू संगणक आणि नेटवर्क एकमेकांशी हस्तांदोलन करत होते. ओळखीचं होत होते.
आणि मग — connected! पण इंटरनेटचा वेग? 28.8 kbps. म्हणजे एक फोटो यायला पाच मिनिटं. एखादं गाणं download करायला अर्धा तास. पण तरी — जग आलं होतं घरात. पहिल्यांदा Google उघडलं तेव्हा जाणीव झाली : जगातलं सगळं ज्ञान आता इथे आहे.
◆ ◆ ◆
आठ
BSNL Broadband — आणि खरी सुरुवात
२००४-०५. डॉ. मनमोहन सिंग सरकारने भारताला आर्थिक उदारीकरणाचा वेग दिला — आणि त्याबरोबर दूरसंचारातही. BSNL Broadband आलं. 256 kbps, 512 kbps — हे आकडे तेव्हा खूप मोठे वाटायचे. Dial-up च्या तुलनेत हे म्हणजे बैलगाडी ते मोटारसायकल असा फरक.
YouTube सुरू झालं. Orkut आलं. ईमेल सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचलं. शहरांत. अजून गावांत नाही. पण वाट मोकळी होत होती.
◆ ◆ ◆
नऊ
3G — स्क्रीनवर जग
२०१०-११. 3G आलं. आणि इंटरनेट मोबाईलवर खऱ्या अर्थाने आलं. व्हिडिओ बघता येऊ लागला. बातम्या थेट फोनवर. Facebook सुरू झालं — आणि गावातला माणूस जगाशी जोडला गेला.
माझ्या आईने पहिल्यांदा व्हिडिओ कॉलवर तिच्या सुनेला पाहिलं — जी पुण्यात होती. आई म्हणाली, “बघ, किती स्वच्छ दिसतेय!” तिच्या डोळ्यांत एक आश्चर्य होतं, एक कृतज्ञता होती. हे त्या तारेच्या काळापासून किती वेगळं होतं! तेव्हा तार आली म्हणजे दुःख. आता व्हिडिओ कॉल आला म्हणजे — आपलं माणूस समोर.
◆ ◆ ◆
दहा
4G — Jio क्रांती
सप्टेंबर २०१६. Reliance Jio लॉन्च झालं. मोफत कॉल. मोफत डेटा. पहिले तीन महिने. आणि नंतरही स्वस्त. हे भारताच्या डिजिटल इतिहासातील सर्वांत मोठं वळण होतं. रात्रीत भारताचं इंटरनेट वापरणाऱ्यांची संख्या दुपटीने वाढली. Data चा खर्च जगात सर्वांत कमी झाला — प्रति GB काही रुपये.
ग्रामीण भारताने पहिल्यांदा इंटरनेट खऱ्या अर्थाने वापरलं. माझ्या गावातला शेतकरी आता YouTube वर खत-फवारणीचे व्हिडिओ बघू लागला. बाजारभाव मोबाईलवर तपासू लागला. मुलांनी ऑनलाइन शिक्षण घेण्यास सुरुवात केली.
WhatsApp आलं. आणि गावोगावी गट झाले — “टाकळी ग्रामविकास गट”, “शेतकरी मित्र मंडळ”, “माजी विद्यार्थी संघ” — या ग्रुप्सवर माहिती, आनंद, दुःख, वाढदिवस — सारं शेअर होऊ लागलं. तोंडी निरोपाची जागा व्हॉइस मेसेजने घेतली. पोस्टकार्डाची जागा स्टिकरने घेतली.
◆ ◆ ◆
अकरा
कोरोना — आणि डिजिटलचं खरं मूल्य
२०२०. कोरोनाने जग थांबवलं. शाळा बंद. कचेऱ्या बंद. दुकानं बंद. पण इंटरनेट बंद नव्हतं.
मुलांचं शिक्षण मोबाईलवर सुरू राहिलं. डॉक्टर व्हिडिओ कॉलवर सल्ला देऊ लागले. सरकारी मदत थेट बँक खात्यात. जन धन, आधार, मोबाईल — या त्रिकुटाने लाखो कुटुंबांना टिकवलं.
माझ्या गावात एक वृद्ध शेतकरी होते. कधी बँकेत गेले नव्हते. आयुष्यात नोट व्यतिरिक्त काही वापरलं नव्हतं. त्यांनी पहिल्यांदा UPI वापरलं — मुलाने शिकवलं. ते म्हणाले, “फोनात पैसे ठेवतो आता.” संपर्काचं रूप बदललं. आता संपर्क म्हणजे फक्त बोलणं नव्हतं — संपर्क म्हणजे बँकिंग, शिक्षण, आरोग्य, शेती, सरकार — सारं एकत्र.
◆ ◆ ◆
बारा
5G आणि आजचं जग
२०२३-२६. 5G आलं. आणि इंटरनेटचा वेग १००-३०० Mbps झाला. गावातल्या रुग्णालयात आता टेलिमेडिसीन. पुण्यातला डॉक्टर थेट व्हिडिओवर तपासतो. AI-आधारित शेती सल्ला मोबाईलवर मिळतो. हवामान अंदाज, बाजारभाव, कर्ज — सारं एका क्लिकवर.
माझा मुलगा आराव — डॉन बॉस्को शाळेत शिकतो — त्याला माहीत नाही की एकेकाळी गावात फोन नव्हता. त्याच्यासाठी इंटरनेट हवेसारखं आहे — स्वाभाविक, अपरिहार्य. आणि क्षितिजावर आता Satellite Internet दिसतंय. Starlink, ISRO’s SatCom — ज्या दुर्गम खेड्यांपर्यंत फायबर पोहोचलं नाही, तिथेही आकाशातून इंटरनेट येणार आहे.
◆ ◆ ◆
तेरा
पत्र लिहिणाऱ्या मुलाचं उत्तर
माझ्या डेस्कवर एक जुनं कात्रण आहे. पिवळं पडलेलं. त्यात — किंवा त्यासारख्या एखाद्या पत्रात — मी लिहिलं होतं : “गावात STD बूथ यायला हवा. संपर्क म्हणजे विकास आहे.” तेव्हा मी एक किशोर होतो. अपरिपक्व. पण त्या मागणीमागे एक खरी जाणीव होती.
आज त्याच टाकळी ढोकेश्वरात मी उभा असतो — आणि माझ्या हातातल्या मोबाईलवर ३०० Mbps वेगाचं इंटरनेट चालतं. टोक्योमधल्या JAMSTEC च्या शास्त्रज्ञाशी मी ईमेलवर बोलतो. मुंबईतल्या BIA च्या सहकाऱ्यांशी व्हिडिओ कॉलवर बैठक होते. Krishi Parva वर लेख प्रकाशित होतो — आणि तो काही मिनिटांत देशभर वाचला जातो.
त्या मुलाची मागणी पूर्ण झाली — आणि त्याहून कितीतरी जास्त.
पण मला माहीत आहे की हे जादूने नाही झालं. हे झालं कारण — राजीव गांधींनी एका तरुण देशाला तंत्रज्ञानाचं स्वप्न दिलं. वाजपेयींनी खुल्या बाजाराचं धाडस दाखवलं. मनमोहन सिंगांनी आर्थिक सुधारणांचा पाया भक्कम केला. आणि कोट्यवधी सामान्य भारतीयांनी — शेतकरी, विद्यार्थी, कामगार, उद्योजक — या तंत्रज्ञानाला अंगीकारलं, वापरलं, जगवलं.
आज सकाळी गावात आलो होतो. अंगणात उभा होतो. आईच्या आठवणी मनात होत्या. ती सडा घालायची, पोस्टमनची वाट पाहायची.
आज पोस्टमन येत नाही रोज. पत्र येत नाहीत. “तार” हा शब्द नव्या पिढीला माहीत नाही. पण वर आकाशात एक उपग्रह फिरतोय. त्यातून इंटरनेट येतंय. त्याच अंगणात, त्याच मातीत, एक नवं जग आलंय.
प्रतीक्षा संपली. अंतर संपलं. संपर्क आहे — म्हणजे आपण आहोत.
— विजय गायकवाड