फाइल नंबर शोधत बसलेला तो कारकून, खिडकीबाहेर उन्हाळ्याचा रणरण वारा, आणि आत बसलेला अधिकारी — “उद्या या” म्हणण्यात ज्याचा हात कुणी धरू शकत नाही — हे चित्र महाराष्ट्रातल्या कोणत्याही गावात, कोणत्याही तालुक्याच्या कार्यालयात आपण पाहिलेले असते. पण या चित्राच्या आतला माणूस, त्याची घालमेल, त्याचे तर्कशास्त्र, त्याचा विनोद आणि त्याची असहायताही — ती क्वचितच कुणाला दिसते.
९ मे २०२६ च्या सायंकाळी, पुण्यातील सारथी हॉलमध्ये, शेखर गायकवाड यांनी हेच आतले जग उघड केले. “सरकारी सातबारा” या एकपात्री प्रशासकीय हास्यमैफलीत — आणि मला त्या अनुभवाचा साक्षीदार होण्याचे भाग्य मिळाले.
“सरकारी सातबारा”चे वेगळेपण
नाव ऐकताच मनात आले — सातबारा म्हणजे जमिनीची नोंद, शेतकऱ्याचा जन्म-मृत्यू सांगणारा कागद, सरकारी व्यवहाराचा पाया. आणि “सरकारी” हे विशेषण जोडले की तयार होतो एक विरोधाभास — जो रोज कोट्यवधी सामान्य माणसे जगत असतात. या नावातच या कार्यक्रमाचे सार दडलेले आहे.
हा केवळ हास्यकार्यक्रम नाही. स्टँड-अप कॉमेडीच्या आजच्या लाटेत अनेक तरुण कलाकार राजकारण, समाज, नातेसंबंध यावर विनोद करतात — आणि हसवतात, निश्चितच. पण शेखर गायकवाड यांचे “सरकारी सातबारा” त्यापेक्षा वेगळ्या पातळीवर उभे आहे. येथे विनोद साधन आहे, साध्य नाही. साध्य आहे — चाळीस वर्षांच्या प्रशासकीय कारकिर्दीने जे पाहिले, भोगले, समजले आणि पचवले, त्याचे प्रामाणिक, निर्भीड आणि मार्मिक कथन.
शेखर गायकवाड यांच्या कथनशैलीची ताकद
शेखर गायकवाड हे नाव महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्तुळात मोठ्या आदराने घेतले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या उच्चपदावर दीर्घकाळ कार्यरत राहिलेले एक अनुभवी IAS अधिकारी. पण मंचावर ते येतात तेव्हा कोणताही बडेजाव नसतो, कोणतीही सोज्वळ प्रतिष्ठेची भिंत नसते. ते बोलतात — आणि ती भाषा आपल्या शेजाऱ्यासारखी, आपल्या गावच्या पाटलासारखी, आपल्या तालुक्याच्या मामलेदाराच्या कार्यालयातून थेट उचलून आणल्यासारखी वाटते.
त्यांच्या कथनाची ताकद आहे — अनुभवाची घनता. एखाद्या किस्स्यात ते जेव्हा अधिकाऱ्याची भूमिका घेतात, तेव्हा ते अधिकारी होतात. जेव्हा अर्जदाराचे डोळे दाखवतात, तेव्हा ते सामान्य माणूस होतात. हे रूपांतर इतक्या सहजतेने होते की प्रेक्षकही एकदम आत शिरतो — हसतो, पण त्या हसण्यात एक ओळखीची वेदनाही असते.
त्यांचे टायमिंग उत्कृष्ट आहे. विनोदाची फोडणी ते नेमक्या क्षणी देतात — जेव्हा श्रोता एखाद्या प्रसंगाचे गांभीर्य जाणवत असतो, तेव्हाच एक हलकासा तिरकस शब्द येतो आणि सारा हॉल हशाने दुमदुमतो. पण हा हशा रिकामा नसतो. त्यात एक सामायिक अनुभव असतो — आपण सगळे या व्यवस्थेचे भाग आहोत, मग आपण अधिकारी असू किंवा अर्जदार.
किस्स्यांतून उलगडणारे प्रशासनाचे वास्तव
त्यांनी सांगितलेले किस्से म्हणजे केवळ मनोरंजनाच्या गोष्टी नाहीत. त्या प्रत्येक किस्स्यात एक थर आहे — माणसाचा, व्यवस्थेचा, वेळेचा आणि परिस्थितीचा.
एका प्रसंगात ते सांगतात — तालुका कार्यालयात एक वृद्ध शेतकरी येतो, हातात कागदांचा गठ्ठा, डोक्यावर फेटा, डोळ्यांत अपेक्षा. त्याचा अर्ज तीन खिडक्यांमध्ये फिरतो. तिसऱ्या खिडकीवर सांगतात — “हे काम चौथ्या खिडकीचे.” आणि चौथी खिडकी त्या दिवशी बंद असते. हे ऐकताना हॉलमध्ये हशा उठतो — पण त्या हशाच्या आत एक दीर्घ श्वास आहे. कारण हे आपण सगळ्यांनी अनुभवलेले आहे.
आणखी एका प्रसंगात ते निर्णयप्रक्रियेतील “फाइल कल्चर” उघड करतात. एखादी फाइल कशी चालते, किती टेबलांवर जाते, किती स्वाक्षऱ्या लागतात, आणि शेवटी निर्णय होतो तेव्हा संदर्भच बदललेला असतो — हे सांगताना ते व्यवस्थेची थट्टा करतात, पण ते करताना त्यांच्या चेहऱ्यावर एक सूक्ष्म खंतही दिसते. अनुभवी माणसाचे ते लक्षण असते — व्यवस्था जाणतो, म्हणून अधिकच दुखावतो.
राजकीय दबाव, लोकप्रतिनिधींचे फोन, सामान्य नागरिकाची हतबलता, स्थानिक पातळीवरील सत्तेचे खेळ — यांचे चित्रण ते करतात ते कुठल्याही आरोपाच्या भाषेत नाही. ते फक्त किस्सा सांगतात. पण त्या किस्स्यातून जे उमटते, ते कोणत्याही भाषणापेक्षा अधिक प्रभावी असते.
हा कार्यक्रम लोकांनी का पाहावा
आपल्या देशात प्रशासनाबद्दल दोनच भावना असतात — भीती किंवा चीड. सामान्य नागरिकाला सरकारी कार्यालय म्हणजे एक अभेद्य किल्ला वाटतो, जिथे आपले काम होणार नाही असे गृहीतकच असते. दुसऱ्या बाजूला, अधिकाऱ्यांवर बेपर्वा, भ्रष्ट किंवा असंवेदनशील असल्याचा शिक्का असतो.
“सरकारी सातबारा” या दोन्ही टोकांच्या मध्ये उभा आहे. येथे अधिकारीही माणूस आहे — ताण असलेला, कधी गोंधळलेला, कधी हसणारा, कधी चुकणारा. आणि नागरिकही केवळ “जनता” नाही — तो एक जिवंत व्यक्ती आहे, ज्याला स्वतःचे तर्क, भय आणि अपेक्षा आहेत.
हा कार्यक्रम पाहणे म्हणजे — प्रशासनाशी एक नवे नाते जोडणे. माहिती मिळविण्यासाठी नाही, तर समजून घेण्यासाठी. आणि समजून घेतल्यावर जो संवाद निर्माण होतो, तो भीतीतून नाही, ज्ञानातून येतो.
विद्यार्थ्यांनी, तरुणांनी, लोकप्रतिनिधींनी, पत्रकारांनी, समाजकार्यकर्त्यांनी — सगळ्यांनी हा कार्यक्रम पाहायला हवा. कारण ज्या व्यवस्थेत आपण जगतो, ती व्यवस्था आपल्याला हसतखेळत समजावून सांगणे हे केवळ कलाकाराचे काम नाही — ते एक जबाबदारीचे कार्य आहे. आणि शेखर गायकवाड ते मनापासून करतात.
लक्षात राहील असा समारोप
सारथी हॉलमधून बाहेर पडताना, काही श्रोते एकमेकांशी बोलत होते. एक जण म्हणाले — “हे असंच असतं रे, आपल्याला माहीतच नव्हतं.” दुसरे म्हणाले — “माहीत होतं, पण असं कधी दिसलं नव्हतं.”
हेच “सरकारी सातबारा”चे खरे यश आहे.
हास्य हे आरसा आहे — आणि त्या आरशात स्वतःला पाहणे, हसणे आणि विचार करणे हे एकाच क्षणी घडवून आणण्याची किमया शेखर गायकवाड यांनी साधली आहे. सातबारा फक्त जमिनीची नोंद नाही — तो माणसाच्या अस्तित्वाची नोंद आहे. आणि “सरकारी सातबारा” हा कार्यक्रम म्हणजे त्या नोंदीची, त्या माणसाची, जिवंत, हसती आणि विचार करायला लावणारी गोष्ट आहे.
— विजय गायकवाड
