विजय गायकवाड / कृषी पर्व दिनांक: २४ सप्टेंबर २०२६

बंगालच्या उपसागरातील तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र (Deep Depression) २३ सप्टेंबरच्या रात्री उत्तर आंध्र प्रदेश – दक्षिण ओडिशा किनारा ओलांडून जमिनीवर आले आहे. त्याचा थेट परिणाम पुढील तीन-चार दिवस विदर्भावर दिसणार आहे. मात्र ज्या मराठवाड्याला पावसाची सर्वाधिक गरज आहे, तिथे भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) अंदाजानुसार केवळ तुरळक ते विखुरलेल्या सरी अपेक्षित आहेत. याच पार्श्वभूमीवर राज्य सरकारने दुष्काळ निवारणासाठी मंत्रिमंडळ उपसमिती स्थापन केली असून, शनिवारपर्यंत (२६ सप्टेंबर) प्राथमिक अधिसूचना/शासन निर्णय अपेक्षित आहे. उद्या (२५ सप्टेंबर) अनंत चतुर्दशीला राज्यभर गणेश विसर्जन होत असताना हवामान कसे असेल, सरकारने नेमके काय जाहीर केले आहे आणि ऑक्टोबरबद्दल आत्ता काय सांगता येते — याचा हा सविस्तर आढावा. यात IMD च्या अधिकृत दस्तऐवजांसोबत सिन्नर (जि. नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांचा २४ सप्टेंबरचा अंदाजही मांडला आहे. त्यांच्या मते १ ऑक्टोबरनंतर अरबी समुद्रातील चक्राकार वाऱ्यांमुळे दक्षिण कोकण आणि दक्षिण मध्य महाराष्ट्रात स्थानिक स्वरूपाचा पाऊस सक्रिय होऊ शकतो.

१. सद्यस्थिती: गेल्या २४ तासांतील पाऊस

IMD च्या २३ सप्टेंबरच्या पत्रकानुसार (सकाळी ८:३० पर्यंतचे २४ तास):

पावसाची श्रेणी	उपविभाग
अतिमुसळधार (≥ २१ सेंमी)	दक्षिण ओडिशा
अतिजोरदार (१२–२० सेंमी)	किनारी आंध्र प्रदेश, किनारी ओडिशा, आसाम, किनारी कर्नाटक
जोरदार (७–११ सेंमी)	मध्य महाराष्ट्र, गोवा, पूर्व उत्तर प्रदेश, छत्तीसगड, सौराष्ट्र, तेलंगणा, प. बंगाल, मिझोराम, अंदमान-निकोबार

उपविभागनिहाय सर्वाधिक पाऊस (सेंमी):

उपविभाग	ठिकाण	पाऊस
ओडिशा	कोरापुट	२३
किनारी आंध्र प्रदेश	श्रीकाकुलम (पलासा)	१४
किनारी कर्नाटक	अंकोला (उत्तर कन्नड)	१२
गोवा	दाबोळी	१०
मध्य महाराष्ट्र (IMD वर्गीकरणानुसार)	भिवपुरी-कर्जत (रायगड)	८

हंगामी चित्र: IMD च्या १७ सप्टेंबरच्या विस्तारित अंदाज पत्रकानुसार १ जून ते १६ सप्टेंबर या काळात देशभरात दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा (LPA) १५ टक्के कमी पाऊस झाला. मध्य भारताची तूट ५ टक्के, तर दक्षिण द्वीपकल्पाची २८ टक्के आहे.

मराठवाड्यासाठी विभागीय प्रशासनाने ७ सप्टेंबर रोजी दिलेल्या आकडेवारीनुसार, १ जूनपासून आठ जिल्ह्यांत ३८८.३ मिमी पाऊस झाला, तर त्या तारखेपर्यंतचा सामान्य पाऊस ५५२.२ मिमी आहे — म्हणजे सुमारे ३० टक्के तूट. सप्टेंबरच्या पहिल्या पंधरवड्यात मराठवाड्यात अपेक्षित ७७.५ मिमीपैकी केवळ २२.८ मिमी पाऊस झाला. लातूर, धाराशिव आणि परभणी हे जिल्हे सर्वाधिक तुटीचे आहेत. मुख्यमंत्र्यांनी स्वतः लातूर व धाराशिव जिल्ह्यांत यंदा केवळ सुमारे ५० टक्के पाऊस झाल्याचे सांगितले.

मान्सून परतीचा प्रवास: २३ सप्टेंबर रोजी नैऋत्य मान्सूनने पंजाब, हरियाणा, राजस्थानचा बहुतांश भाग, संपूर्ण दिल्ली आणि उत्तर प्रदेश व गुजरातच्या काही भागांतून माघार घेतली. दिल्लीतून मान्सून सामान्य तारखेच्या (२५ सप्टेंबर) दोन दिवस आधी परतला.

२. सक्रिय हवामान प्रणाली

तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र (Deep Depression): २३ सप्टेंबरला सकाळी हे क्षेत्र १८.०° उत्तर, ८४.६° पूर्व येथे, कलिंगपट्टणमच्या आग्नेयेस सुमारे ६० किमी अंतरावर होते. ते पश्चिम-वायव्य दिशेने सरकून विशाखापट्टणम आणि गोपालपूरदरम्यान, कलिंगपट्टणमजवळ किनारा ओलांडेल, असा IMD चा अंदाज होता. IMD च्या १७ सप्टेंबरच्या विस्तारित अंदाजानुसार या प्रणालीचे अवशेष पुढे वायव्येकडे उत्तर छत्तीसगडपर्यंत सरकण्याची शक्यता आहे. विदर्भावरील पावसाचा जोर याच मार्गामुळे आहे.

प्रणालीचा मार्ग — जायभावे यांचे निरीक्षण: हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांच्या मते, या काळात बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाची प्रणाली सहसा तेलंगणा-कर्नाटकमार्गे पश्चिमेकडे सरकते आणि त्याचा लाभ महाराष्ट्राच्या दक्षिण व मध्य भागाला मिळतो. यंदा मात्र प्रणालीने उलट, म्हणजे उत्तरेकडील मार्ग पकडला आहे. त्यामुळे गेल्या दोन-तीन दिवसांत दुष्काळी भागात काही ठिकाणी सुरू झालेला मेघगर्जनेसह पाऊस आता कमी होत आहे. IMD ने वर्तवलेला मार्ग — अवशेष उत्तर छत्तीसगड आणि पुढे पूर्व उत्तर प्रदेश-बिहारकडे — या निरीक्षणाशी सुसंगत आहे.

पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbance): मध्य तपांबरात ८१° पूर्व रेखांशाच्या आसपास, २८° उत्तर अक्षांशाच्या उत्तरेस द्रोणीय स्वरूपात सक्रिय.

वरच्या हवेतील चक्राकार वारे: वायव्य उत्तर प्रदेश व परिसरात खालच्या तपांबरात.

द्रोणीय रेषा: Deep Depression च्या केंद्रापासून थायलंडच्या आखातापर्यंत मध्य तपांबरात.

मोठ्या पातळीवरील घटक (IMD, १७ सप्टेंबर): विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरात मध्यम स्वरूपाची एल निनो स्थिती असून ती आणखी बळकट होण्याची शक्यता आहे. हिंदी महासागरात IOD सध्या तटस्थ आहे; IMD चे MMCFS मॉडेल तो तटस्थच राहील असे सांगते, तर काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रांनी धन (positive) IOD विकसित होण्याचे संकेत दिले आहेत. MJO टप्पा ८ व १ मधून टप्पा २ कडे सरकत असल्याचे IMD ने नमूद केले होते.

३. INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन (२४ सप्टेंबर, ००:०० UTC / सकाळी ५:३०)

कमी दाबाच्या प्रणालीचा भोवरा (Vortex) १८.२° उत्तर / ८३.७° पूर्व येथे जमिनीवर (उत्तर किनारी आंध्र प्रदेश व परिसर) असल्याचे उपग्रह प्रतिमेत स्पष्ट दिसते. म्हणजे प्रणालीने किनारा ओलांडला आहे.
दक्षिण छत्तीसगड, ओडिशा, गंगेचा पश्चिम बंगाल, तेलंगणा, उत्तर अंतर्गत कर्नाटक, रायलसीमा आणि किनारी आंध्रवर तीव्र ते अतितीव्र संवहन — ढगांच्या माथ्याचे तापमान (CTT) उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस. इतके थंड ढगमाथे म्हणजे उंच, पावसाने भरलेले गडगडाटी ढग.
महाराष्ट्रावर मध्यम ते तीव्र संवहन — CTT उणे ४० ते उणे ७० अंश. बुलेटिनच्या “पश्चिम” विभागात महाराष्ट्र व गोव्यावर विखुरलेले खालच्या/मध्यम स्तरातील ढग, त्यात मध्यम ते तीव्र संवहन अंतर्भूत असल्याचे नमूद आहे.

अर्थ: महाराष्ट्रावरील ढग विखुरलेले (SCT, म्हणजे २५–५० टक्के आच्छादन) आहेत, सलग नाहीत. त्यामुळे पाऊस विजांसह, स्थानिक आणि ठिकठिकाणी पडेल — एका गावात जोरदार सर, तर शेजारच्या गावात कोरडे, असे चित्र अपेक्षित आहे. राज्यव्यापी भरपाई करणारा पाऊस उपग्रह चित्रातून दिसत नाही.

४. पुढील सात दिवसांचा उपविभागनिहाय अंदाज (IMD, २३ सप्टेंबर)

उपविभाग	२४ सप्टें	२५ सप्टें	२६ सप्टें	२७ सप्टें	२८ सप्टें	२९ सप्टें
कोकण व गोवा	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL
मध्य महाराष्ट्र	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL
मराठवाडा	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL
विदर्भ	WS	WS	WS	FWS	FWS	SCT

संज्ञा: ISOL = तुरळक (१–२५% ठिकाणी), SCT = विखुरलेला (२६–५०%), FWS = बऱ्याच ठिकाणी (५१–७५%), WS = बहुतांश ठिकाणी (७६–१००%). पत्रकातील मजकुरानुसार कोकण, मध्य महाराष्ट्र व मराठवाड्यात या काळात “तुरळक ते विखुरलेला” पाऊस अपेक्षित आहे.

इशारे — महाराष्ट्र:

उपविभाग	इशारा	कालावधी
विदर्भ	तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार पाऊस	२४–२५ सप्टें
विदर्भ	तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस	२६ सप्टें
विदर्भ	विजा, गडगडाट, ताशी ४०–५० किमी (झोत ६० किमी) वारे	२४–२५ सप्टें; २६ ला विजा
मराठवाडा	तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस	२४ सप्टें
मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्र	विजा, गडगडाट, ताशी ४०–५० किमी (झोत ६० किमी) वारे	२४–२६ सप्टें
मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्र	जमिनीलगत जोरदार वारे	२४–२६ सप्टें
कोकण व गोवा	विजा, गडगडाट, जोरदार वारे	२४ सप्टें

महत्त्वाची सूचना: पिवळा इशारा (Yellow) म्हणजे “सतर्क राहा” — मुख्यतः विजा व वाऱ्यासाठी. तो “मुसळधार पाऊस येणार” असा नाही. मराठवाड्यासाठी जाहीर झालेले पिवळे इशारे दुष्काळ संपण्याचे संकेत नाहीत. IMD स्वतः सांगते की कृती नारिंगी (Orange) व लाल (Red) इशाऱ्यांवर आधारित असावी. तसेच, अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतशी त्याची अचूकता कमी होते.

५. अनंत चतुर्दशी – गणेश विसर्जन (शुक्रवार, २५ सप्टेंबर): कुठे कसे हवामान?

पंचांगानुसार चतुर्दशी तिथी २४ सप्टेंबरला रात्री ११:१८ वाजता सुरू होऊन २५ सप्टेंबरला रात्री ११:०६ वाजता संपते. त्यामुळे विसर्जन शुक्रवार, २५ सप्टेंबरला होईल.

मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड (कोकण): २५ तारखेसाठी केवळ तुरळक ते विखुरलेल्या पावसाचा अंदाज आहे. कोकणासाठी विजा-वाऱ्याचा इशारा २४ सप्टेंबरपुरता आहे. त्यामुळे मिरवणुकांवर मोठ्या पावसाचा धोका दिसत नाही, मात्र हलक्या सरींसाठी तयारी ठेवावी.

पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, नाशिक, अहिल्यानगर (मध्य महाराष्ट्र): पाऊस तुरळक असला तरी २४ ते २६ सप्टेंबरदरम्यान विजा, गडगडाट आणि ताशी ६० किमीपर्यंतच्या झोतांचा इशारा आहे. उंच मूर्ती, तात्पुरते मांडव, फ्लेक्स-बॅनर आणि विद्युत रोषणाई असलेल्या मिरवणुकांनी विशेष काळजी घ्यावी. घाटमाथ्यावरील भागांत सरी अधिक असू शकतात.

छत्रपती संभाजीनगर, लातूर, बीड, धाराशिव, नांदेड (मराठवाडा): तुरळक सरी, पण विजा आणि जोरदार वाऱ्याचा इशारा कायम. विसर्जन तलाव, नदीपात्रे आणि विहिरींमध्ये पाण्याची पातळी अत्यंत कमी असल्याने विसर्जनस्थळी घसरण, गाळ आणि खोलीचा अंदाज न येणे हा वेगळा धोका आहे.

नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली, यवतमाळ (विदर्भ): २५ तारखेला बहुतांश ठिकाणी पाऊस आणि तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार पावसाचा इशारा. विसर्जन मिरवणुका, नदीकाठचे घाट आणि सखल भागात विशेष खबरदारी आवश्यक. विजय जायभावे यांच्या अंदाजानुसार नागपूर, वर्धा, चंद्रपूर, गडचिरोली, गोंदिया आणि भंडारा या पूर्व विदर्भातील जिल्ह्यांत पुढील दोन-तीन दिवस मुसळधार पाऊस राहील, तर पश्चिम विदर्भात पाऊस स्थानिक स्वरूपाचा असेल.

विजांपासून बचाव (IMD सल्ला): गडगडाट सुरू झाल्यास झाडाखाली आश्रय घेऊ नका, पाण्यातून तात्काळ बाहेर या आणि वीजवाहक वस्तूंपासून दूर राहा. विसर्जनाच्या वेळी पाण्यात उतरलेल्या कार्यकर्त्यांनी हे विशेष लक्षात ठेवावे.

६. दुष्काळ निवारण: सरकारने नेमके काय जाहीर केले?

मंत्रिमंडळ उपसमिती (२२ सप्टेंबर): मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी महसूलमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांच्या अध्यक्षतेखाली दुष्काळ निवारणासाठी मंत्रिमंडळ उपसमिती स्थापन केली. समितीला पूर्ण मंत्रिमंडळ अधिकार देण्यात आले आहेत. समितीत गिरीश महाजन (जलसंपदा व आपत्ती व्यवस्थापन), गुलाबराव पाटील (पाणीपुरवठा व स्वच्छता), संजय राठोड (मृद व जलसंधारण), पंकजा मुंडे (पशुसंवर्धन), दत्तात्रय भरणे (कृषी), जयकुमार गोरे (ग्रामविकास), प्रताप सरनाईक (परिवहन), बाबासाहेब पाटील (सहकार) आणि मकरंद जाधव पाटील (मदत व पुनर्वसन) यांचा समावेश आहे. मुख्य सचिव राजेश अग्रवाल सदस्य सचिव आहेत.

प्राथमिक अधिसूचना / शासन निर्णय: शनिवार, २६ सप्टेंबरपर्यंत दुष्काळसदृश स्थितीबाबत प्राथमिक अधिसूचना जारी होईल, असे मुख्यमंत्र्यांनी जाहीर केले आहे.

राज्याच्या तिजोरीतून तात्काळ मदत: केंद्राकडे NDRF निकषांनुसार निधी मागितला जाईल, मात्र केंद्राचा निधी येईपर्यंत शेतकऱ्यांना थांबवले जाणार नाही; राज्य स्वतःच्या तिजोरीतून मदत सुरू करेल, असे मुख्यमंत्र्यांनी लातूर दौऱ्यात सांगितले.

सरसकट मदत आणि पंचनामे: पंचनामे केवळ कायदेशीर बंधन म्हणून केले जात असून मदत सरसकट दिली जाईल, असे मुख्यमंत्र्यांनी स्पष्ट केले. खरीप आणि रब्बी या दोन्ही हंगामांतील नुकसान विचारात घेतले जाईल. रब्बी हंगाम घेता यावा यासाठी मदत, तसेच कर्जमाफीची प्रभावी अंमलबजावणी करण्याचे आश्वासनही देण्यात आले.

पिण्याचे पाणी आणि चारा: पुढील सात ते आठ महिन्यांच्या दृष्टीने पिण्याचे पाणी आणि पशुधनासाठी चाऱ्याचे नियोजन केले जात आहे. महानगरपालिका, नगरपालिका व स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी पुढील जूनपर्यंत पाणीपुरवठा सुनिश्चित करावा, असे निर्देश देण्यात आले. प्रत्येक गावाला पिण्याचे पाणी मिळावे यासाठी पाणीपुरवठा योजनांची प्रलंबित देयके अदा केली जातील. मराठवाड्यात कमी साठा असलेल्या मांजरा, माखणीसारख्या प्रकल्पांतील पाणी केवळ पिण्यासाठी राखीव ठेवण्याचा निर्णय विभागीय प्रशासनाने ७ सप्टेंबरलाच घेतला होता.

क्षेत्रीय पाहणी: मुख्यमंत्र्यांनी २३ सप्टेंबरला लातूरच्या निलंगा तालुक्यात आणि धाराशिव जिल्ह्यात पाहणी केली; उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे अकोला व बुलडाणा जिल्ह्यांत पीक नुकसानीची पाहणी करणार होते.

दीर्घकालीन उपाय: कोल्हापूर-सांगलीतील पुराचे अतिरिक्त पाणी उजनी धरणात वळवून पुढे मराठवाड्यात नेण्याची योजना आहे. या प्रकल्पासाठी जागतिक बँकेशी चर्चा सुरू असून डिसेंबरपर्यंत सविस्तर प्रकल्प अहवाल (DPR) अपेक्षित आहे. (हा प्रकल्प “मंजूर व पूर्ण निधीसह” असल्याचे काही समाजमाध्यमी सारांशांत म्हटले जात आहे; उपलब्ध वृत्तांनुसार सध्या केवळ चर्चा सुरू आहे.)

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे: प्रत्यक्ष मदतीची रक्कम, पात्रता आणि वितरणाची पद्धत शासन निर्णयातच स्पष्ट होईल. तोपर्यंत कोणत्याही आकड्यांवर किंवा अफवांवर विश्वास ठेवू नका. आपल्या शेताचा पंचनामा झाला आहे की नाही, याची तलाठी/कृषी सहायकांकडे खात्री करा आणि सात-बारा, बँक खाते व पीक पेरा नोंदीची कागदपत्रे तयार ठेवा.

७. ऑक्टोबरचा अंदाज: आत्ता काय सांगता येते, काय नाही

स्पष्टपणे: ऑक्टोबर महिन्याचा अधिकृत अंदाज IMD ने अद्याप जाहीर केलेला नाही. तो सहसा सप्टेंबरच्या शेवटी मान्सून हंगामाच्या आढाव्यासोबत येतो. त्यामुळे “ऑक्टोबरमध्ये भरपूर परतीचा पाऊस” किंवा “ऑक्टोबर पूर्ण कोरडा” अशा कोणत्याही ठाम दाव्यांकडे सावधपणे पाहा.

उपलब्ध संकेत:

सप्टेंबरचा शेवटचा आठवडा (२४–३० सप्टेंबर): IMD च्या विस्तारित अंदाजानुसार पूर्व आणि लगतच्या मध्य व द्वीपकल्पीय भारतात आठवड्याच्या पहिल्या अर्ध्यात सामान्य ते अधिक पाऊस, तर देशाच्या उर्वरित भागात सामान्यपेक्षा कमी पाऊस अपेक्षित आहे. कोकण-गोव्यात काही दिवस विखुरलेला ते बऱ्याच ठिकाणी पाऊस आणि तुरळक जोरदार सरींची शक्यता वर्तवली आहे.
मान्सून परतीची वेळ: IMD च्या मान्सून परतीच्या नकाशातील सामान्य रेषांनुसार महाराष्ट्रातून मान्सूनची माघार सहसा सप्टेंबरअखेर ते ऑक्टोबरच्या पहिल्या-दुसऱ्या आठवड्यात उत्तरेकडून दक्षिणेकडे होते. यंदा वायव्य भारतातून माघार वेळेच्या थोडी आधी होत आहे.
एल निनो विरुद्ध IOD: बळकट होत जाणारी एल निनो स्थिती महाराष्ट्रातील उशिरा पावसासाठी अनुकूल मानली जात नाही. दुसरीकडे, काही आंतरराष्ट्रीय मॉडेल्स दाखवत असलेला धन IOD जर प्रत्यक्ष विकसित झाला, तर तो द्वीपकल्पावर पावसाला काहीसा आधार देऊ शकतो. मात्र IMD चे स्वतःचे MMCFS मॉडेल IOD तटस्थ राहण्याचा अंदाज देते. हे दोन संकेत परस्परविरोधी असल्याने ऑक्टोबरबद्दल आत्ता ठाम निष्कर्ष काढणे शास्त्रीयदृष्ट्या योग्य नाही.

विजय जायभावे यांचा ऑक्टोबर अंदाज (२४ सप्टेंबर)

IMD चा अधिकृत अंदाज येण्यापूर्वी जायभावे यांनी ऑक्टोबरच्या पहिल्या टप्प्याचे पुढीलप्रमाणे चित्र मांडले आहे:

१ ऑक्टोबरनंतर — अरबी समुद्रात चक्राकार वारे: अरबी समुद्रात हवेची चक्राकार स्थिती तयार होईल. त्यातून सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, रायगड, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर, अहिल्यानगर आणि दक्षिण पुणे या भागांत पाऊस सक्रिय होईल.
स्वरूप — सार्वत्रिक नव्हे, स्थानिक: हा पाऊस सगळीकडे पडणार नाही. मात्र जिथे स्थानिक पातळीवर ढगनिर्मितीसाठी पोषक वातावरण तयार होईल, तिथे जोरदार पाऊस होऊ शकतो.
मध्य महाराष्ट्रात विस्तार: याच काळात हळूहळू मध्य महाराष्ट्राच्या इतर भागांतही मध्यम पाऊस सक्रिय होईल.
त्यानंतर — उत्तर अरबी समुद्रात प्रतिचक्रवात (Anticyclone): उत्तर अरबी समुद्रात प्रतिचक्रवाती स्थिती तयार झाल्यावर पावसाचा जोर पुन्हा कमी होईल.
ऑक्टोबरचे एकूण चित्र: दमट-उष्ण हवामान, ढगाळ आकाश आणि अधूनमधून किरकोळ पाऊस.

IMD आणि जायभावे — तुलनात्मक तक्ता

मुद्दा	IMD (२३ सप्टें. पत्रक / १७ सप्टें. विस्तारित अंदाज)	विजय जायभावे (२४ सप्टें.)	निष्कर्ष
विदर्भ, २४–२६ सप्टें.	बहुतांश ठिकाणी पाऊस; २४–२५ ला तुरळक अतिजोरदार	पूर्व विदर्भातील सहा जिल्ह्यांत २–३ दिवस मुसळधार; पश्चिम विदर्भ स्थानिक	एकवाक्यता; जायभावे पूर्व-पश्चिम फरक स्पष्ट करतात
मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्र	तुरळक ते विखुरलेला पाऊस; विजा, जोरदार वारे	स्थानिक ढगनिर्मितीतून किरकोळ भागात मध्यम ते जोरदार	एकवाक्यता
प्रणालीचा मार्ग	अवशेष उत्तर छत्तीसगड, पूर्व उ.प्र.-बिहारकडे	नेहमीच्या तेलंगणा-कर्नाटक मार्गाऐवजी उलट दिशेने	एकवाक्यता
१–७ ऑक्टोबर	अद्याप अधिकृत अंदाज नाही	अरबी समुद्रातील चक्राकार वाऱ्यांमुळे दक्षिण कोकण व दक्षिण मध्य महाराष्ट्रात स्थानिक जोरदार पाऊस	IMD च्या पुढील विस्तारित अंदाजातून पडताळणी आवश्यक
ऑक्टोबर एकूण	अधिकृत मासिक अंदाज अपेक्षित	दमट-उष्ण, ढगाळ, अधूनमधून किरकोळ पाऊस	IMD च्या मासिक अंदाजाशी तुलना करणार

अर्थ शेतकऱ्यांसाठी: जायभावे यांचा ऑक्टोबरचा पाऊस प्रामुख्याने दक्षिण महाराष्ट्राकडे — सोलापूर, सांगली, सातारा, कोल्हापूर, अहिल्यानगर, दक्षिण पुणे — निर्देश करतो. लातूर, धाराशिव, बीडसारख्या मराठवाड्यातील सर्वाधिक तुटीच्या जिल्ह्यांचा त्यात थेट उल्लेख नाही. म्हणजे दुष्काळाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या भागाला ऑक्टोबरच्या सुरुवातीलाही व्यापक दिलासा मिळेल, असे कोणताच स्रोत आत्ता सांगत नाही.

रब्बीसाठी कृषी पर्वची भूमिका: ऑक्टोबरच्या अंदाजावर रब्बी पेरणीचा निर्णय अवलंबून ठेवू नका. निर्णयाचा आधार एकच — जमिनीत ३० सेंमी खोलीवर प्रत्यक्ष ओलावा आहे का? तुरळक सरीमुळे वरचा थर ओला दिसतो, पण खालचा थर कोरडा राहतो. खुरपे किंवा कुदळीने खड्डा घेऊन स्वतः ओलावा तपासा.

८. विश्लेषण: स्रोतांमधील एकवाक्यता आणि विसंगती

एकवाक्यता: IMD चे पत्रक, उपग्रह बुलेटिन आणि विस्तारित अंदाज — तिन्ही एकाच निष्कर्षाकडे निर्देश करतात: बंगालच्या उपसागरातील प्रणालीचा पाऊस प्रामुख्याने पूर्व भारत, तेलंगणा आणि विदर्भाला मिळेल; पश्चिम महाराष्ट्र आणि मराठवाड्याला केवळ काठावरचा, विजांसह स्थानिक पाऊस मिळेल. IMD पुणेचे शास्त्रज्ञ एस. डी. सानप यांनी सप्टेंबरच्या सुरुवातीलाच हा महिना तुलनेने कोरडा राहण्याची शक्यता व्यक्त केली होती — आणि मराठवाड्याबाबत ते खरे ठरत आहे. विजय जायभावे यांचा २४ सप्टेंबरचा अंदाजही याच दिशेने आहे: पूर्व विदर्भात मुसळधार, तर मराठवाडा-मध्य महाराष्ट्रात केवळ स्थानिक सरी.

जायभावे यांचे वेगळे योगदान: IMD चा अंदाज उपविभाग पातळीवर असतो, त्यामुळे “विदर्भ” एकच एकक म्हणून दिसतो. जायभावे पूर्व आणि पश्चिम विदर्भातील फरक स्पष्ट करतात, आणि प्रणालीने नेहमीचा दक्षिणेकडील मार्ग का सोडला याचे भौतिक कारणही मांडतात. ऑक्टोबरबाबत IMD चा अधिकृत अंदाज अद्याप यायचा असल्याने, अरबी समुद्रातील चक्राकार वारे आणि त्यानंतरचा प्रतिचक्रवात हे त्यांचे निरीक्षण IMD च्या पुढील विस्तारित अंदाजाशी पडताळून पाहणे आवश्यक आहे. हा मतभेद नसून, सध्या फक्त एका स्रोताकडे उपलब्ध असलेली माहिती आहे — कृषी पर्व पुढील अंकात दोन्हींची तुलना मांडेल.

विसंगती १ — “सहा आठवडे पूर्ण कोरडे” हा दावा: काही वृत्तसंस्थांनी राज्यात गेल्या सहा आठवड्यांत पाऊसच न झाल्याचे म्हटले आहे. मात्र अधिकृत आकडेवारीनुसार मराठवाड्यात सप्टेंबरच्या पहिल्या पंधरवड्यात अल्प का होईना, २२.८ मिमी पाऊस झाला, आणि २३ सप्टेंबरच्या २४ तासांत मध्य महाराष्ट्रात जोरदार पावसाची नोंद आहे. समस्या “पाऊस शून्य” ही नसून “पाऊस अपुरा, अनियमित आणि पिकांच्या गरजेच्या वेळी नाही” ही आहे. ही अचूकता महत्त्वाची आहे, कारण पंचनाम्यांत आणि मदत निकषांत नेमकी आकडेवारीच वापरली जाते.

विसंगती २ — टक्केवारीचा आधार: मराठवाड्याबाबत १४ सप्टेंबरच्या महसूल अहवालाआधारे “जूनपासून अपेक्षित पावसाच्या ५९.७ टक्के” असा आकडा प्रसिद्ध झाला. तो ६७९.५ मिमी या संपूर्ण हंगामाच्या सरासरीशी तुलना करून काढला आहे, त्या तारखेपर्यंतच्या सामान्य पावसाशी नव्हे. त्या तारखेपर्यंतच्या सामान्य पावसाशी तुलना केल्यास तूट सुमारे ३० टक्के आहे (७ सप्टेंबरची विभागीय आकडेवारी). दोन्ही आकडे खरे आहेत, पण वेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात.

विसंगती ३ — पिवळ्या इशाऱ्यांचा अर्थ: माध्यमांत मराठवाड्याच्या सर्व जिल्ह्यांना “पावसाचा यलो अलर्ट” अशा मथळ्यांमुळे मोठा पाऊस येणार असा समज होतो. प्रत्यक्षात IMD च्या पत्रकानुसार हे इशारे प्रामुख्याने विजा, गडगडाट आणि जोरदार वाऱ्यांसाठी आहेत, तर पावसाचे वितरण “तुरळक” (१–२५ टक्के ठिकाणी) आहे.

९. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला

कोकण (ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग): उभ्या पिकांतून, भाजीपाला व फळबागांतून अतिरिक्त पाणी काढून टाका आणि शेतातील निचरा चर मोकळे ठेवा. भात खाचरांत योग्य पाणी पातळी राखा. कोवळी रोपे व भाजीपाल्याला आधार द्या; ऊस लोळू नये म्हणून बांधणी करा. (स्रोत: IMD कृषी-हवामान सल्ला)

घाटमाथा (पुणे, सातारा, कोल्हापूर, नाशिक घाट): विजा व जोरदार वाऱ्यांचा इशारा लक्षात घेता काढलेला माल झाकून, बांधून सुरक्षित ठिकाणी ठेवा. फळबागा व भाजीपाल्याला आधार द्या. ओल्या स्थितीत खते, फवारणी आणि आंतरमशागत पुढे ढकला.

पूर्व मध्य महाराष्ट्र (सोलापूर, अहिल्यानगरचा पूर्व भाग, सांगली-साताऱ्याचे पूर्व तालुके): तयार मूग व उडीद जिथे शक्य आहे तिथे काढणी करून माल कोरड्या जागी ठेवा (IMD). तुरळक सरीवर रब्बी पेरणीची घाई करू नका; ३० सेंमी खोलीवरील ओलावा तपासूनच निर्णय घ्या. वाळलेल्या पिकांचे अवशेष चारा म्हणून जतन करता येतील का, याचा विचार करा. जायभावे यांच्या अंदाजानुसार १ ऑक्टोबरनंतर सोलापूर, सांगली, सातारा, अहिल्यानगर आणि दक्षिण पुणे भागात स्थानिक जोरदार सरींची शक्यता आहे. बियाणे आणि खतांची तयारी ठेवा, पण पेरणी पाऊस पडल्यानंतर जमिनीतील प्रत्यक्ष ओलावा तपासूनच करा — अंदाजाच्या तारखेवर नव्हे.

मराठवाडा (आठही जिल्हे): तयार मका, मूग व उडीद योग्य हवामानात काढून कोरड्या जागी साठवा (IMD). विजांच्या इशाऱ्याच्या काळात शेतात उघड्यावर काम टाळा. आपल्या शेताचा पंचनामा झाल्याची खात्री करा आणि कागदपत्रे तयार ठेवा. पिकविमा दावा प्रक्रियेबाबत कृषी सहायकांच्या संपर्कात राहा. पशुधनासाठी उपलब्ध चारा सुरक्षित, कोरड्या जागी साठवा — पुढील काही महिने चाऱ्याची टंचाई गृहीत धरून नियोजन करा. पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत — विहीर, बोअरवेल — यांचा वापर काटकसरीने करा.

विदर्भ (नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली, यवतमाळ, अमरावती, अकोला, बुलडाणा, वर्धा, भंडारा, गोंदिया): नव्याने लावलेल्या फळबागा व भाजीपाल्याला आधार द्या. तयार मूग, उडीद व भाजीपाला लवकरात लवकर काढून सुरक्षित ठिकाणी ठेवा. भात, कापूस, तूर, सोयाबीन आणि फळबागांतून अतिरिक्त पाणी काढण्याची व्यवस्था करा (IMD). २४–२५ सप्टेंबरच्या अतिजोरदार पावसाच्या इशाऱ्यामुळे सखल भागातील शेतांमध्ये निचऱ्याकडे विशेष लक्ष द्या.

दक्षिण कोकण व कोल्हापूर पट्टा (ऑक्टोबरच्या सुरुवातीसाठी): जायभावे यांनी सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, रायगड आणि कोल्हापूर भागात १ ऑक्टोबरनंतर स्थानिक जोरदार पावसाची शक्यता वर्तवली आहे. भात कापणीस तयार होत असल्यास हवामान पाहूनच कापणीचे नियोजन करा आणि कापलेला भात उघड्यावर ठेवू नका.

ऑक्टोबरमधील दमट-उष्ण हवामान (सर्व विभाग): ढगाळ, दमट आणि उष्ण हवामानात उभ्या पिकांवर बुरशीजन्य रोग आणि रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो. कापूस, तूर, भाजीपाला आणि फळबागांची नियमित पाहणी करा आणि फवारणीचा निर्णय कृषी सहायक किंवा कृषी विज्ञान केंद्राच्या सल्ल्यानेच घ्या. सोयाबीन व इतर काढणीस आलेला माल अधूनमधून येणाऱ्या सरींपासून झाकून ठेवा.

पशुधन (सर्व विभाग): जोरदार पावसाच्या वेळी जनावरे गोठ्यात ठेवा आणि संतुलित आहार द्या. चारा व पशुखाद्य सुरक्षित ठिकाणी साठवा. (IMD)

स्रोत: IMD पत्रक (२३ सप्टेंबर २०२६, दुपारी १:३०); INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन (२४ सप्टेंबर २०२६, ००:०० UTC); IMD विस्तारित अंदाज (१७ सप्टेंबर २०२६); विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर (जि. नाशिक) — हवामान अंदाज, २४ सप्टेंबर २०२६; मंत्रिमंडळ बैठक व मुख्यमंत्र्यांच्या लातूर दौऱ्यावरील वृत्तसंस्था वृत्तांकन (२२–२३ सप्टेंबर २०२६); मराठवाडा विभागीय प्रशासन आकडेवारी.

विजय गायकवाड / कृषी पर्व