विजय गायकवाड

मध्य प्रदेश-उत्तर प्रदेश सीमाभागात सक्रिय झालेल्या कमी दाबाच्या क्षेत्रामुळे आणि अरबी समुद्रावरून येणाऱ्या वाऱ्यांच्या मिलाफामुळे राज्यात २१ जुलैच्या सायंकाळपासून पावसाचा नवा टप्पा सुरू झाला आहे. धुळे, जळगाव, नंदुरबार, नाशिक, संभाजीनगर, बुलढाणा, अकोल्यासह संपूर्ण विदर्भ आणि कोकण विभागात हा पाऊस सक्रिय असून, पुढील २४ तास हा पट्टा उत्तर महाराष्ट्रात कायम राहील. मात्र २४ जुलैपासून पावसाचा जोर लक्षणीयरीत्या कमी होईल, असे सिन्नर (नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी आपल्या ताज्या विश्लेषणात नमूद केले आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) २३ जुलैच्या INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिनमधील नोंदीही या विश्लेषणाला पुष्टी देतात.

सद्यस्थिती

सध्या मध्य प्रदेश-उत्तर प्रदेश भागात कमी दाबाचे क्षेत्र सक्रिय आहे. या क्षेत्राभोवती पूर्वेकडून व उत्तरेकडून येणारे वारे गोलाकार वळण घेऊन राजस्थानमार्गे पुन्हा पूर्वेकडे जात असताना, अरबी समुद्रावरून येणाऱ्या वेगवान वाऱ्यांशी मिसळत आहेत. या मिलाफातून कोकण-उत्तर महाराष्ट्रापासून मध्य प्रदेशपर्यंत एक हवेचा ट्रफ (कमी दाबाची रेषा) तयार झाला असून, हाच ट्रफ सध्याच्या पावसाचे मुख्य कारण आहे. याच्या परिणामी २१ जुलैच्या सायंकाळपासून धुळे, जळगाव, नंदुरबार, नाशिक, संभाजीनगर, बुलढाणा, अकोला या जिल्ह्यांसह संपूर्ण विदर्भ आणि कोकण विभागात पाऊस सुरू झाला, जो आजही (२२ जुलै) कायम आहे.

वारा व उपग्रह माहिती

२३ जुलै रोजी पहाटे ३ वाजताच्या (०३०० UTC) INSAT-3DS बुलेटिननुसार, पश्चिम राजस्थान, पश्चिम मध्य प्रदेश, गुजरात, उत्तर कोकण आणि लगतच्या मध्य महाराष्ट्रावर तीव्र ते अति तीव्र संवहनी क्रियाकलाप नोंदवला गेला आहे — ढगांच्या शिखर तापमानाची (CTT) नोंद उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली गेली आहे. उर्वरित महाराष्ट्र आणि गोवा भागावर मध्यम ते तीव्र संवहन (CTT उणे ४० ते उणे ७० अंश) नोंदवले गेले आहे. ही आकडेवारी जायभावे यांनी वर्णन केलेल्या ट्रफ-रेषेला दुजोरा देते — पश्चिम मध्य प्रदेश ते उत्तर कोकण हा संपूर्ण पट्टा सर्वाधिक सक्रिय दिसतो. उल्लेखनीय म्हणजे, जम्मू-काश्मीर, लडाख, हिमाचल प्रदेश भागावर स्वतंत्रपणे एक पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbance) सक्रिय असल्याचेही बुलेटिनमध्ये नोंदवले गेले आहे, जो महाराष्ट्रातील पावसाशी थेट संबंधित नाही.

आयएमडी आधारित पुढील अंदाज

जायभावे यांच्या विश्लेषणानुसार, सध्याची ट्रफ-परिस्थिती कायम राहिल्याने पावसाचा पट्टा पुढील २४ तास उत्तर महाराष्ट्रात राहील — काही भागांत जोरदार तर काही भागांत मध्यम स्वरूपाचा पाऊस सुरू राहील. मात्र २४ जुलैपासून या प्रणालीचा प्रभाव कमी होत जाऊन पावसाचा जोर लक्षणीयरीत्या ओसरेल, असे स्पष्ट संकेत आहेत. या हंगामात असे झारखंड-ओडिशा भागातून सरकणाऱ्या प्रणालींमुळे कोकण-मध्य महाराष्ट्र घाट भागात अतिवृष्टीचा इशारा यापूर्वीही (६-७ जुलै दरम्यान) IMD कडून देण्यात आला होता — त्यावेळी ७०-८० किमी/तास वेगाच्या वाऱ्यांसह कोकण व घाट भागात अति मुसळधार पावसाचा इशारा होता. यंदाच्या हंगामात अशा प्रणाली वारंवार सक्रिय होत असल्याचे हे निदर्शक आहे.

तज्ज्ञ विश्लेषण — हंगामाचा आढावा

जायभावे यांनी ३१ मार्च २०२६ रोजी दिलेल्या मान्सून २०२६ च्या संपूर्ण हंगामाच्या आढाव्यात जुलै महिन्यासाठी कोकण विभागात सरासरीहून अधिक पावसाचा, तर इतर विभागांत सरासरी इतक्या पावसाचा अंदाज व्यक्त केला होता. आता, १ ते २३ जुलै या कालावधीतील प्रत्यक्ष आकडेवारी तपासली असता, कोकण विभागात खरोखरच सरासरीहून अधिक पाऊस झाल्याचे स्पष्ट झाले आहे — हा अंदाज तंतोतंत जुळला आहे. इतर विभागांतही जवळपास सरासरी इतका पाऊस झाला आहे, मात्र मराठवाडा विभाग याला अपवाद ठरला असून तेथे सरासरीपेक्षा कमी पावसाची नोंद झाली आहे. मार्चमध्ये वर्तवलेल्या याच आढाव्यात ऑगस्ट महिन्यात मराठवाडा व मध्य महाराष्ट्र विभागांत अत्यंत कमी पावसाची शक्यता वर्तवण्यात आली होती — जुलैतील मराठवाड्यातील ही तूट, पुढील महिन्यातील त्या इशाऱ्याचे आधीचे संकेत म्हणून पाहता येते.

जिल्हानिहाय पावसाचा अंदाज

विभाग	जिल्हे	स्थिती (२१-२३ जुलै)	पुढील कल
उत्तर महाराष्ट्र	धुळे, जळगाव, नंदुरबार, नाशिक	जोरदार ते मध्यम पाऊस सक्रिय	पुढील २४ तास पट्टा कायम, नंतर घट
मराठवाडा सीमा	संभाजीनगर, बुलढाणा	मध्यम ते जोरदार पाऊस	पुढील २४ तास कायम, २४ जुलैनंतर ओसरेल
विदर्भ	अकोला व संपूर्ण विदर्भ विभाग	जोरदार ते मध्यम पाऊस सक्रिय	२४ जुलैनंतर जोर कमी होईल
कोकण	संपूर्ण कोकण विभाग	जुलैभर सरासरीहून अधिक पाऊस (हंगाम अंदाजाशी सुसंगत)	पट्टा सक्रिय, नंतर सामान्य होईल
मराठवाडा (संपूर्ण)	परभणी, बीड, लातूर, धाराशिव, नांदेड, जालना, हिंगोली इ.	जुलैत सरासरीपेक्षा कमी पाऊस	ऑगस्टमध्येही तूट कायम राहण्याचा इशारा (मार्च अंदाजानुसार)

शेतकऱ्यांसाठी सल्ला

सक्रिय पावसाच्या पट्ट्यातील शेतकऱ्यांसाठी (उत्तर महाराष्ट्र, विदर्भ, कोकण): पुढील २४ तास पाऊस सुरू राहणार असल्याने शेतशिवारातील पाणी बाहेर काढण्याची व्यवस्था तयार ठेवावी. खरिपाच्या उभ्या पिकात पाणी साचल्यास मुळकुज होण्याचा धोका असल्याने चर मोकळे ठेवावेत. २४ जुलैनंतर पावसाचा जोर कमी होणार असल्याने, त्यानंतरच्या उघडीपीच्या काळात आंतरमशागत व फवारणीचे नियोजन आधीच करून ठेवावे.

मराठवाड्यातील तुटीत असलेल्या भागांसाठी: जुलैतील तूट आणि ऑगस्टमध्येही मध्य महाराष्ट्र-मराठवाड्यात कमी पावसाचा इशारा लक्षात घेता, उपलब्ध ओलावा जपून वापरावा. जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी आच्छादनाचा वापर करावा आणि संरक्षक सिंचनाची सोय असल्यास ती पिकाच्या फुलोरा व दाणे भरण्याच्या संवेदनशील अवस्थेसाठी राखून ठेवावी. पुढील उघडीप लांबण्याची शक्यता गृहीत धरून तणनियंत्रण वेळेत पूर्ण करावे, जेणेकरून उपलब्ध ओलावा पिकासाठीच वापरला जाईल.

स्रोत: विजय जायभावे (सिन्नर, नाशिक) यांचे दि. २२ जुलै २०२६ चे हवामान विश्लेषण व दि. ३१ मार्च २०२६ चा हंगामी आढावा; भारतीय हवामान विभाग (IMD), INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन दि. २३-०७-२०२६, ०३:०० UTC.