🌧️  कृषी पर्व  |  हवामान विशेष

महाराष्ट्र मान्सून विशेष अहवाल

२२ जुलै ते ३१ जुलै २०२६ दरम्यानचा पावसाचा टप्पा — अंदाज आणि प्रत्यक्ष स्थिती

✍️ विजय गायकवाड   |   कृषी पर्व   |   २२ जुलै २०२६

आजची स्थिती: गुजरात-मध्य महाराष्ट्रात अतिवृष्टीचा इशारा

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने (IMD) आज, बुधवार दि. २२ जुलै रोजी गुजरात विभाग आणि मध्य महाराष्ट्रात तुरळक ठिकाणी मुसळधार ते अति मुसळधार पावसाचा इशारा दिला आहे. दुसरीकडे, दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात (साऊथ पेनिन्सुलर इंडिया) पुढील सात दिवस पाऊस तुलनेने कमी राहण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

इस्रोच्या INSAT-3DS उपग्रहावरून मिळालेल्या २२ जुलैच्या पहाटेच्या (00 UTC) उपग्रह अहवालानुसार, दक्षिण राजस्थान, मध्य प्रदेश, दक्षिण गुजरात, उत्तर कोकण, विदर्भ, छत्तीसगड, ओडिशा, दक्षिण गंगीय पश्चिम बंगाल, तेलंगणा, किनारी आंध्र प्रदेश आणि आसाम-अरुणाचल प्रदेश भागात तीव्र ते अति तीव्र संवहनी (thunderstorm) क्रिया नोंदवली गेली असून ढगांच्या माथ्याचे तापमान उणे ७०  ते उणे ९० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली गेले आहे — म्हणजे हे ढग अत्यंत उंच व सक्रिय आहेत. उर्वरित महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, रायलसीमा, झारखंड यासह ईशान्येकडील राज्यांमध्ये मध्यम ते तीव्र संवहनी क्रिया आहे.

पुणे घाटमाथ्याला रेड अलर्ट, मुंबईत वाऱ्याचा जोर कायम

पुणे घाटमाथा परिसराला बुधवारसाठी हवामान विभागाने रेड अलर्ट दिला असून, तेथे जोरदार ते काही ठिकाणी अतिजोरदार पाऊस अपेक्षित आहे. पुणे शहर व जिल्ह्यात मात्र दुपारनंतर हलक्या ते मध्यम पावसाचीच शक्यता आहे.

मुंबईत मंगळवारी ऑरेंज अलर्ट असूनही प्रत्यक्षात कुलाबा (३.६ मिमी) व सांताक्रूझ (६.४ मिमी) येथे तुलनेने कमी पाऊस नोंदवला गेला, पण वाऱ्याचा वेग वाढलेला राहिला. बुधवारीही मुंबईत पावसाचा जोर काहीसा कमी राहील, मात्र ताशी ५०-६० किमी वेगाने वारे वाहण्याची शक्यता कायम आहे. पालघर, ठाणे, रायगड व रत्नागिरी जिल्ह्यांना मुसळधार ते अतिमुसळधार पावसासाठी ऑरेंज अलर्ट देण्यात आला आहे.

निवृत्त हवामान अधिकारी माणिकराव खुळे (IMD, पुणे) यांच्या मते, पश्चिम-मध्य बंगालच्या उपसागरात आणि उत्तर आंध्र प्रदेशावर हवेच्या वरच्या थरात तयार झालेल्या चक्रीय वातस्थितीमुळे अरबी समुद्रावरून येणारे मान्सून वारे अधिक सक्रिय झाले आहेत, आणि हीच स्थिती आषाढी एकादशीपर्यंत (शनिवार, २५ जुलै — पंढरपूर यात्रा) कायम राहील.

माणिकराव खुळे यांचा टप्पानिहाय अंदाज

२१ ते २५ जुलै (आषाढी एकादशीपर्यंत): मध्यम ते मुसळधार पाऊस कायम, विशेषतः २२-२३ जुलैला जोर अधिक.

२६ ते ३१ जुलै (द्वादशी ते महिनाअखेर): मध्य महाराष्ट्रातील खान्देश, नाशिक ते सांगली-सोलापूरपर्यंतचे १० जिल्हे आणि मराठवाड्यातील ८ जिल्हे — असे एकूण १८ जिल्ह्यांत पावसाला उघडीप मिळण्याची शक्यता. मुंबई, कोकण व विदर्भात मात्र मध्यम ते हलका पाऊस सुरूच राहील.

उघडिपीचे कारण: देशाच्या मध्यावरील सुमारे दीड किमी उंचीवरील पूर्व-पश्चिम कमी दाबाचा आस सरासरी स्थानापासून उत्तरेकडे उत्तर प्रदेशकडे सरकण्याची शक्यता आहे, तसेच बंगालच्या उपसागरातील उंचीवरील तीव्र कमी दाब क्षेत्र पूर्व उत्तर प्रदेशकडे सरकल्याने अरबी समुद्रावरून महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवर धडकणारे सध्याचे बळकट मान्सून वारे काहीसे कमकुवत होतील.

पुढील टप्पा: ऑगस्टच्या पहिल्या आठवड्यातील पावसाबाबतचा तपशीलवार खुलासा रविवार, २ ऑगस्ट (संकष्ट चतुर्थी) च्या सुमारास तयार होणाऱ्या वातावरणीय प्रणालींवरून स्पष्ट होईल, असे खुळे यांनी नमूद केले.

जुलैमध्ये २ ते ८ आणि १७ ते २५ जुलै या दोन सक्रिय टप्प्यांमुळे धरणे व जलाशयांच्या साठ्यात काहीशी वाढ झाली असून, ऑक्टोबरअखेरपर्यंत पाणीपातळीत लक्षणीय वाढ होण्याची शक्यता खुळे यांनी वर्तवली आहे.

विजय जायभावे यांचा अंदाज अचूक ठरला

सिन्नर (जि. नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी ९ जुलै रोजीच जुलै महिन्याच्या संपूर्ण पावसाबाबत सविस्तर आढावा दिला होता. त्यात १० ते २० जुलै या काळात राज्यात किरकोळ ते हलका पाऊस राहील असे नमूद केले होते, आणि तसेच घडले.

त्यापुढे २१ ते ३० जुलै या टप्प्यासाठी त्यांनी दिलेला अंदाज असा होता: २२ जुलैपासून बंगालच्या उपसागरावर कमी दाब क्षेत्र तयार होऊन मध्य प्रदेश-विदर्भ भागात सक्रिय होईल, परिणामी विदर्भात जोरदार पाऊस होईल; त्यानंतर उत्तरेकडील महाराष्ट्रात जळगाव, धुळे, अकोला, अमरावती, बुलढाणा, अहिल्यानगर (संगमनेर पट्टा), नाशिक व कोकणातील काही भागांत मध्यम ते जोरदार पाऊस होईल.

आज, २२ जुलै रोजी राज्याच्या अनेक भागांत मध्यम ते काही ठिकाणी जोरदार पाऊस सुरू झाला असून, तो जायभावे यांच्या १३ दिवस आधीच्या अंदाजाशी सुसंगत ठरत आहे — हे या हंगामातील दीर्घकालीन अंदाज-मॉडेल्सच्या विश्वासार्हतेचे एक ठळक उदाहरण आहे.

El Niño, IOD, MJO आणि Atlantic Niña — मोसमी घटकांचे विश्लेषण

यंदाच्या मान्सूनवर परिणाम करणाऱ्या सागरी-वातावरणीय घटकांपैकी El Niño हा यंदा १९९७ नंतरचा सर्वांत शक्तिशाली ठरत असल्याचे दिसते — Nino 3.4 क्षेत्राचे तापमान सध्या सरासरीपेक्षा सुमारे १.७ अंशांनी अधिक आहे. साधारणपणे El Niño सक्रिय असताना भारतात दुष्काळसदृश स्थिती निर्माण होण्याचा धोका असतो.

मात्र Indian Ocean Dipole (IOD) जर याच काळात पॉझिटिव्ह झाला, तर El Niño असतानाही मान्सून समाधानकारक होऊ शकतो. सध्या IOD अजून ठळकपणे पॉझिटिव्हकडे झुकलेला नाही, पण पुढील एका महिन्यात तो काही प्रमाणात सक्रिय होण्यासाठी पोषक वातावरण तयार होत असल्याचे संकेत आहेत.

याशिवाय, २०२२ नंतर प्रथमच Atlantic Niña हा घटक पुन्हा सक्रिय होत आहे. हा घटक भारतीय मान्सून काळात सक्रिय असल्यास मान्सूनला काही प्रमाणात मदत करतो, पण तो मुख्य नियंत्रक घटक नाही — मान्सूनवरील मुख्य प्रभाव IOD, MJO (Madden-Julian Oscillation), El Niño व La Niña यांचाच असतो. IOD किंवा MJO यांपैकी एखादा घटक हिंदी महासागरावर स्वतंत्रपणे सक्रिय असेल तरच अधिक मदत मिळते; अन्यथा सर्वसाधारण परिस्थितीत एकट्या Atlantic Niña कडून फारशी मदत अपेक्षित नाही.

या घटकांच्या एकत्रित परिणामामुळेच मराठवाडा आणि पूर्व मध्य महाराष्ट्रातील सोलापूर, लातूर, नांदेड या भागांत सध्या पावसाची तूट जाणवत आहे. या भागांसाठी सर्वसाधारण अंदाज असा आहे की ३, ४ व ५ ऑगस्ट या काळात बंगालच्या उपसागराच्या दक्षिण भागात नवे कमी दाब क्षेत्र तयार होण्याची शक्यता असून, त्या प्रणालीची दिशा व मार्ग पुढील दिवसांत स्पष्ट होईल.

सारांश

आषाढी एकादशीपर्यंत (२५ जुलै) राज्यात बहुतांश भागांत मध्यम ते जोरदार पाऊस कायम राहील, त्यानंतर मध्य महाराष्ट्र व मराठवाड्यातील १८ जिल्ह्यांत उघडीप मिळेल तर मुंबई, कोकण व विदर्भात पाऊस सुरूच राहील. मराठवाड्यातील तूट भरून काढणारी नवी यंत्रणा ऑगस्टच्या पहिल्या आठवड्यात सक्रिय होण्याची शक्यता असून त्याबाबतचा स्पष्ट अंदाज २ ऑगस्टच्या सुमारास येईल.

स्रोत: भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD) उपग्रह अहवाल (२२ जुलै २०२६), माणिकराव खुळे (निवृत्त हवामान अधिकारी, IMD पुणे) यांचे विश्लेषण, महाराष्ट्र टाइम्स, इंडिया टुडे, आणि विजय जायभावे (हवामान अंदाज, सिन्नर) यांचा ९ जुलैचा दीर्घकालीन अंदाज.

वृत्त संकलन व विश्लेषण: विजय गायकवाड, कृषी पर्व