विजय गायकवाड

नैऋत्य मान्सून आता वेगाने देशभर विस्तारत असतानाच, महाराष्ट्रावर पुढील पाच दिवस मुसळधार पावसाचे सावट राहणार आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) ताज्या राष्ट्रीय हवामान बुलेटिननुसार (जारी: १ जुलै २०२६, दुपारी १४०० वा.) कोकण व गोव्यात १ ते ५ जुलै आणि मध्य महाराष्ट्रात २ ते ५ जुलै दरम्यान तुरळक ठिकाणी अति-अतिवृष्टी (extremely heavy rainfall) होण्याची शक्यता आहे. ही केवळ एका दिवसाची घटना नसून सलग चार-पाच दिवसांचा तीव्र पावसाचा टप्पा आहे, हे विशेष.

याच पार्श्वभूमीवर विभागाने कोकणातील शेतकऱ्यांना भात, नाचणी व भाजीपाला रोपवाटिकांची पेरणी तसेच आंबा, नारळ, काजू व सुपारीची नवी लागवड पुढे ढकलण्याचा थेट सल्ला दिला आहे — जो या रिपोर्टमधील सर्वात कृतीयोग्य इशारा आहे.

एका दृष्टिक्षेपात

कोकण व गोवा: १–५ जुलै तुरळक ठिकाणी अति-अतिवृष्टी; ६–७ जुलैलाही अति मुसळधार सरी शक्य.
मध्य महाराष्ट्र: २–५ जुलै अति-अतिवृष्टी; १ जुलै व ६–७ जुलैला तुरळक अति मुसळधार.
विदर्भ: आठवडाभर व्यापक पाऊस; १–३ जुलैला तुरळक ठिकाणी अति मुसळधार.
मराठवाडा: १–५ जुलै पाऊस; १ जुलैला तुरळक मुसळधार.
राष्ट्रीय: ३ जुलैच्या सुमारास बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र; त्यामुळे मध्य भारतात पुढील ५–६ दिवस मान्सून सक्रिय टप्प्यात.

पावसाची तीव्रता — व्याख्या

IMD निकषांनुसार एका दिवसात मुसळधार (Heavy): ६४.५–११५.५ मिमी; अति मुसळधार (Very Heavy): ११५.६–२०४.४ मिमी; अति-अतिवृष्टी (Extremely Heavy): २०४.४ मिमीहून अधिक. म्हणजेच “अति-अतिवृष्टी” म्हणजे एका दिवसात २० सेंटिमीटरहून अधिक पाऊस.

गेल्या २४ तासांतील नोंदी (महाराष्ट्र)

बुलेटिननुसार १ जुलै सकाळी ८.३० वाजेपर्यंतच्या नोंदी:

वाडा (पालघर): २३ सेमी — कोकणातील अति-अतिवृष्टीच्या श्रेणीतील नोंद.
गगनबावडा (कोल्हापूर): ११ सेमी — मध्य महाराष्ट्रातील घाटमाथ्याचा जोर.
गोंदिया (विदर्भ): ९ सेमी.

राज्यभरात कोकण व किनारी कर्नाटकात अनेक ठिकाणी अति मुसळधार पाऊस नोंदला गेला. वादळी वाऱ्यांच्या नोंदी: दापोली (रत्नागिरी) ४८ किमी/तास, कर्जत (रायगड) ४६, कळवण (नाशिक) ४८, सोलापूर ४४, वर्धा ४४, अकोला ४१, पोखर्णी (नांदेड) ४४ आणि चाकूर (लातूर) ४३ किमी/तास.

पावसामागील हवामान प्रणाली

महाराष्ट्रावरील या सलग पावसामागे अनेक प्रणालींचा एकत्रित परिणाम आहे:

किनारपट्टीलगतचा द्रोणीय पट्टा (off-shore trough): समुद्रसपाटीवर आता दक्षिण गुजरातपासून कर्नाटकपर्यंत पसरला आहे — हाच कोकण व किनारी भागांतील तीव्र पावसाचा मुख्य स्रोत आहे.
बंगालच्या उपसागरातील चक्राकार वारे: उत्तर बंगालच्या उपसागरावर खालच्या ते वरच्या स्तरापर्यंत पसरलेली प्रणाली असून, तिच्या प्रभावाने ३ जुलैच्या सुमारास वायव्य बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होईल.
मोसमी द्रोणी (seasonal trough): पंजाब ते उत्तर बंगालच्या उपसागरापर्यंत.
पश्चिमी झंझावात (Western Disturbance): मध्य-स्तरीय पश्चिमी वाऱ्यांत ५८°E रेखांशाजवळ, वायव्य भारतावर परिणाम करणारा.
सौराष्ट्र व मध्य प्रदेशवरही चक्राकार वाऱ्यांची केंद्रे आहेत.

देशभरातील वाटचाल

१ जुलै रोजी मान्सूनने उत्तर अरबी समुद्र, गुजरात, संपूर्ण दमण-दीव, मध्य प्रदेश व उत्तर प्रदेशचा आणखी भाग, उर्वरित उत्तराखंड, हिमाचल व लडाख, संपूर्ण जम्मू-काश्मीर आणि हरियाणा-पंजाबचा काही भाग व्यापला. मान्सूनची उत्तर सीमारेषा पोरबंदर, वल्लभ विद्यानगर, शाजापूर, नौगाव, मिर्झापूर, आझमगड, अयोध्या, बुदाऊन, मेरठ, कर्नाल व गुरुदासपूरवरून जात आहे. पुढील दोन दिवसांत गुजरात, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, दिल्ली, हरियाणा, पंजाब व राजस्थानचा काही भाग व्यापण्यास अनुकूल स्थिती आहे — म्हणजेच मान्सून लवकरच संपूर्ण देश व्यापेल.

बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाच्या क्षेत्रामुळे मध्य प्रदेश, छत्तीसगड व विदर्भासह मध्य भारतात पुढील ५–६ दिवस मान्सून सक्रिय राहील. पश्चिम मध्य प्रदेशवर ३ व ४ जुलैला अति-अतिवृष्टीचा इशारा आहे.

शेतकऱ्यांसाठी कृषी सल्ला

कोकण (सर्वाधिक महत्त्वाचा इशारा):

भात, नाचणी व भाजीपाला रोपवाटिकांची पेरणी, तसेच भुईमूग व वेलवर्गीय भाजीपाल्याची पेरणी पुढे ढकलावी.
आंबा, नारळ, काजू व सुपारीची नवी लागवड सध्या टाळावी.
भात व नाचणी रोपवाटिका आणि भात-भाजीपाला शेतांतील अतिरिक्त पाणी काढून टाकावे.

मध्य महाराष्ट्राचा घाटमाथा:

भात व नाचणी रोपवाटिकांतील अतिरिक्त पाणी काढून टाकण्याची व्यवस्था करावी.

विदर्भ:

भाजीपाला रोपवाटिका व फळबागांत योग्य निचऱ्याची व्यवस्था करावी.

मेघगर्जना व वादळी वाऱ्यांसाठी (सर्वत्र):

काढणी झालेले पीक सुरक्षित ठिकाणी हलवावे किंवा ताडपत्रीने झाकावे; बांधणी घट्ट करावी.
फळझाडे, भाजीपाला व फळधारणा झालेल्या रोपांना यांत्रिक आधार द्यावा.

पशुधन, कुक्कुटपालन व मत्स्यपालन:

मुसळधार पावसात जनावरे गोठ्यात ठेवून संतुलित चारा द्यावा; चारा कोरड्या जागी साठवावा.
तळ्यांभोवती जाळीसह निचरा-नाली करावी.

मच्छीमारांसाठी इशारा

अरबी समुद्रात गुजरात, कोकण, गोवा व कर्नाटक किनारपट्टीलगत आणि लगतच्या पूर्व-मध्य व ईशान्य अरबी समुद्रात १ ते ६ जुलै दरम्यान समुद्र खवळलेला राहील. मच्छीमारांनी या भागांत जाऊ नये.

सुरक्षिततेच्या सूचना

सलग अतिवृष्टीमुळे शहरी व सखल भागांत रस्ते जलमय होणे, वाहतूक विस्कळीत होणे, दृश्यमानता घटणे आणि घाट-डोंगराळ भागांत भूस्खलनाची शक्यता आहे. काही नद्यांच्या पाणलोट क्षेत्रांत पूरस्थितीही उद्भवू शकते. नागरिकांनी प्रवासापूर्वी वाहतूक स्थिती तपासावी, वारंवार पाणी साचणाऱ्या भागांत जाणे टाळावे आणि विजांच्या कडकडाटात झाडाखाली आश्रय घेऊ नये.

पुढे काय?

बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाचे क्षेत्र व किनारपट्टीलगतचा द्रोणीय पट्टा पुढील आठवडाभर सक्रिय राहणार असल्याने महाराष्ट्रासह मध्य भारतात पावसाचा जोर कायम राहील. याआधीच IMD ने जुलैत देशभरात सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज दिला असल्याने, हा सक्रिय टप्पा स्थानिक दिलासा देणारा असला तरी महिनाभराचे चित्र सावधगिरीचेच राहील. ऑगस्ट व हंगामाच्या उत्तरार्धाचा (ऑगस्ट + सप्टेंबर) अंदाज विभाग जुलैअखेरीस जाहीर करणार आहे.

स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD) — राष्ट्रीय हवामान बुलेटिन, जारी दि. १ जुलै २०२६, दुपारी १४०० वा. (इशारे ७ जुलैपर्यंत वैध).