विजय गायकवाड | कृषी पर्व
IMD ने आज (२५ जून) एक अत्यंत महत्त्वाचा १३ पानी दस्तऐवज प्रकाशित केला — “Current Weather Status and Extended Range Forecast for the next two weeks (25 June to 08 July 2026).” या दस्तऐवजात पुढच्या दोन आठवड्यांचा विस्तारित अंदाज आहे. त्यातील आकडे चिंताजनक आहेत — पण शेवटी एक आशेचा किरण दिसतो.
पहिले — चिंताजनक आकडे
IMD ने आकडे दिले — आणि ते भयावह आहेत.
देशाचा एकूण हंगामी पर्जन्यमान (१ जून ते २४ जून): प्रत्यक्ष ७०.० मिमी, सरासरी ११९.९ मिमी — तूट ४२%. आठवड्याचा (१८ ते २४ जून) पर्जन्यमान: प्रत्यक्ष २४.२ मिमी, सरासरी ४५.६ मिमी — तूट ४७%.
विभागनिहाय हंगामी तूट: मध्य भारत (महाराष्ट्राचा मोठा भाग) — ५९%. वायव्य भारत — २२%. पूर्व आणि ईशान्य भारत — ४१%. दक्षिण द्वीपकल्प — २८%.
मध्य भारतात ५९% तूट — देशातील सर्वात मोठी. महाराष्ट्र उपविभागनिहाय: कोकण आणि गोवा — तूट ६१%. मध्य महाराष्ट्र — तूट ६८%. मराठवाडा — तूट ६४%. विदर्भ — तूट ५६%.
मध्य महाराष्ट्रात ६८% तूट — सोयाबीन, कांदा, ज्वारी, बाजरी — सगळे कोरडवाहू पट्ट्यातील पिके. जायभाये यांचा पिवळा झोन — सर्वात जास्त deficit. हे data आपल्या विश्लेषणाशी तंतोतंत जुळते.
IMD ने एल निनो बद्दल काय सांगितले
IMD च्या दस्तऐवजात: “El Niño conditions are present over the equatorial Pacific Ocean and are expected to strengthen further during the Southwest Monsoon season. The atmosphere has responded to the warming sea surface temperatures, and the coupled ocean-atmosphere system now exhibits characteristics consistent with El Niño conditions.”
हे JAMSTEC च्या June 1 अंदाजाशी पूर्णपणे सुसंगत — Strong El Niño, आणखी तीव्र होणार. दोन स्वतंत्र मॉडेल, एकच निष्कर्ष.
IOD बद्दल मात्र IMD चा अंदाज बदलला — “Neutral IOD conditions are likely to persist through the Southwest Monsoon season.” JAMSTEC ने positive IOD mid-summer सांगितले — IMD neutral म्हणतो. Positive IOD मान्सूनला बळ देतो — neutral IOD म्हणजे ती अतिरिक्त मदत मिळणार नाही. एल निनोचा दबाव कायम — IOD चा counter नाही.
दोन आठवड्यांचा अंदाज — Week 1 विरुद्ध Week 2
IMD ने दोन आठवड्यांचे दोन वेगळे अंदाज दिले — हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा.
पहिला आठवडा (२५ जून ते १ जुलै): “Rainfall activity is likely to remain below normal over most parts of the country except parts of South Peninsular India and Northeast India.” बहुतांश देशात सरासरीखाली पाऊस. कोकणात जोरदार — पण मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा — below normal. शुक्रवार-शनिवार (२७-२८) मध्य महाराष्ट्र-मराठवाड्यात काही ठिकाणी वाढ — पण एकूण below normal.
दुसरा आठवडा (२ ते ८ जुलै): “Overall, rainfall is likely to be normal to above normal over the entire country during the week.” हा game-changer. संपूर्ण देशात सामान्य ते सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस. Somali Jet आणखी बळकट. मान्सून मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, हिमाचल — पुढे सरकणार. कोकण, गुजरात किनारपट्टी, कर्नाटक किनारपट्टी, केरळ — widespread rainfall with heavy to very heavy falls. “No significant Heatwave conditions likely over any part of the country” — उष्णलाट संपणार.
Low-Pressure Area — पेरणीची खिडकी?
Hindu Business Line चे Vinson Kurian यांनी सांगितले — IMD चे numerical weather model दाखवतात की ओडिशा-आंध्र किनारपट्टीजवळ low-pressure area तयार होण्याची शक्यता. तो inland तेलंगणा-महाराष्ट्राच्या दिशेने ५ जुलैपर्यंत सरकेल — rain belt सोबत ओढेल.
US Climate Prediction Centre नुसार एक weak MJO signal propagating eastward — “despite being low in amplitude, the renewed propagation is noteworthy as it indicates the ability for remnant MJO activity to reorganise, likely boosting prospects of the first seasonal low-pressure area over the Bay of Bengal.”
हे तयार झाले तर — मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा, विदर्भ — सगळ्यांना जोरदार पाऊस. जायभाये यांचा पिवळा झोन (सोयाबीन-कांदा पट्टा) ला शेवटी चांगला पाऊस मिळू शकतो. ही पेरणीची खिडकी. सोयाबीनसाठी शेवटची आदर्श तारीख २५ जुलै — दुसऱ्या आठवड्यात पाऊस आला तर ८-१५ जुलैत पेरणी — अजून कालावधीत.
पण हा अजून “likely” — confirmed नाही.
Satellite चित्र — आज (२६ जून, सकाळ)
INSAT-3DS (२६ जून, ०९:३०-०९:५७ IST) आणि INSAT-3DR (२६ जून, ०२:४५-०३:१२ IST) — चार चॅनेल.
CTBT नकाशा: अरबी समुद्रावर (पूर्व-मध्य) लाल-गुलाबी contours — अति तीव्र संवहन. बंगालच्या पश्चिम किनारी आणि दक्षिण उपसागरात intense to very intense convection. अंदमान-निकोबर — intense to very intense (CTT उणे ७० पेक्षा कमी). पण महाराष्ट्रावर CTBT नकाशात contours विरळ — सध्या तीव्र convection नाही. Rain shadow effect दिसतोय.
Thermal IR: कोकण-गोवा-कर्नाटक — मध्यम ढग. अरबी समुद्रावरून moisture feed कायम. मध्य महाराष्ट्र-मराठवाडा — विरळ. विदर्भ — मिश्र.
Water Vapour: अरबी समुद्रावरून moisture conveyor belt सक्रिय पण कालपेक्षा मंदावलेला. गुजरात-राजस्थान — dry zone. बंगालच्या उपसागरात moisture वाढतेय — low-pressure area साठी अनुकूल.
IMD Satellite Bulletin (२६ जून): “Maharashtra, Gujarat, Goa — scattered low/medium clouds with embedded weak to moderate convection.” Weak to moderate — तीव्र पाऊस नाही. “East-central Arabian Sea — intense to very intense convection.” “Andaman and Nicobar — intense to very intense” (CTT उणे ४०-७०°C).
नदी-पूर इशारा — अजून कायम
IMD ने विशेष इशारे: कोकण आणि गोवा — जोरदार पाऊस २५-२६ जून, अत्यंत मुसळधार (very heavy) २७ जून, पुन्हा जोरदार २८-३० जून. कोकण-गोवा आणि मध्य महाराष्ट्र — Thunderstorm, lightning, ४०-६० किमी/तास वारे. मराठवाड्यात Thundersquall (५०-६० किमी/तास, ७० पर्यंत) — २५ जून.
खुळे यांचा १५ नद्यांचा पूर इशारा कायम — वशिष्ठी, शास्त्री, सावित्री, पंचगंगा, वारणा — रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर.
दुसऱ्या आठवड्यात (२-८ जुलै): Sub-Himalayan West Bengal and Sikkim — extremely heavy rainfall (२७-२९ जून). Arunachal Pradesh, Assam and Meghalaya — very heavy. Konkan, Goa, Coastal Karnataka, Kerala — widespread with heavy to very heavy (Week 2 मध्ये).
तापमानात दिलासा — शेवट जवळ
पहिल्या आठवड्यात: पूर्व उत्तर प्रदेशात severe heat wave (२५-२७ जून). बिहार, झारखंड — heat wave. महाराष्ट्रात मागील आठवड्यात कमाल तापमान सरासरीपेक्षा ३-५°C अधिक होते — विदर्भात severe heat wave (२१-२३ जून). आता कमी होतेय.
दुसऱ्या आठवड्यात (२-८ जुलै): “No significant Heatwave conditions are likely over any part of the country during the week.” उष्णलाट संपणार — संपूर्ण देशात. हा दिलासा.
कृषी सल्ला — IMD अधिकृत + कृषी पर्व
IMD ने अधिकृत Agromet Advisory दिला: “In Konkan and Goa and ghat areas of Madhya Maharashtra, make arrangement to drain out excess water from nurseries of rice, finger millet and vegetables.” कोकण-घाट भाग — भात, नाचणी, भाजीपाला रोपवाटिकांतून अतिरिक्त पाणी काढा.
Thundersquall advisory: “Shift the harvested produce in safer places. Provide mechanical support to horticultural crops. Staking or support to vegetables and young fruit plants.”
कृषी पर्वाचा सल्ला:
कोकण — भात रोपवाटिका सुरू. पूर सज्जता — जनावरे सुरक्षित. कापणी केलेला माल सुरक्षित ठिकाणी. नदीकाठ सावध.
मध्य महाराष्ट्र-मराठवाडा — पहिला आठवडा थांबा. Below normal. शुक्रवार-शनिवार (२७-२८) बघा — काही ठिकाणी चांगला पाऊस शक्य पण एकूण अपुरा. दुसरा आठवडा (२-८ जुलै) — target. Low-pressure area आला तर — पेरणीची खिडकी. तोपर्यंत: माती परीक्षण, बियाणे तयार, खत खरेदी (SSP ६८% — जे मिळतंय ते आत्ताच), शेततळे तयार.
विदर्भ — उष्णलाट कमी होतेय. दक्षिण विदर्भात (गडचिरोली-चंद्रपूर) पाऊस सुरू. उर्वरित विदर्भात Week 1 — light-moderate. Week 2 — सुधारणा. कापूस लागवड — ७५ मिमी+ झाल्यावर. दुसऱ्या आठवड्यात शक्य.
सर्वांसाठी — PMFBY पीक विमा भरा. Thundersquall इशारा — जनावरे आत ठेवा, झाडांखाली नका, विद्युत उपकरणे बंद. Mulching तयारी — पेरणी झाल्यावर लगेच गवताचे आच्छादन.
एका वाक्यात
IMD ने आज जे सांगितले ते एका वाक्यात: पहिला आठवडा कमकुवत, दुसरा आठवडा आशेचा — पण एल निनो तीव्र होतोय, IOD neutral, तूट ४२%. मध्य महाराष्ट्रात ६८% तूट — सर्वात वाईट. दुसऱ्या आठवड्यात low-pressure area आला तर — पेरणीची खिडकी. नाही आला तर — प्रतीक्षा.
ढग आले — पण अजून पुरेसे रिकामे झाले नाहीत. ६२ दशलक्ष हेक्टर अजून वाट बघतायत. दुसरा आठवडा — शेवटची आशा.
विजय गायकवाड कृषी पर्व | krishiparva.in
स्रोत: IMD Press Release “Current Weather Status and Extended Range Forecast (25 June to 08 July 2026),” २५ जून २०२६; IMD Satellite Bulletins, २४ आणि २६ जून; INSAT-3DS आणि INSAT-3DR Imagery (IR, Visible, WV, CTBT, Animations); Hindu Business Line (Vinson Kurian), २५ जून; Indian Express, २५ जून; India.com, २५ जून; माणिकराव खुळे, Meteorologist (Retd) IMD Pune; विजय जायभाये, सिन्नर-नाशिक; JAMSTEC SINTEX-F, १ जून (डॉ. ताकेशी दोई); कृषी पर्व “६२ दशलक्ष हेक्टर” मालिका.
🌧️ अपडेट | २६ जून, संध्याकाळ — जायभाये: विदर्भाजवळ चक्राकार परिस्थिती
जायभाये यांचा आजचा अंदाज IMD च्या extended range forecast शी अचूक जुळतो — आणि एक नवीन तपशील देतो.
पहिले — २२ जूनचा अंदाज बरोबर ठरला. जायभाये यांनी २२ जूनला सांगितले होते — “२४/२५ जूनला पावसात घट.” प्रत्यक्षात तेच घडले. IMD ने आठवड्याची तूट ४७% नोंदवली. अंदाज अचूक.
आज काय बदललं — विदर्भाजवळ चक्राकार परिस्थिती (Cyclonic Circulation)
जायभाये यांच्या दुसऱ्या नकाशात (निळे बाण) हवेची दिशा दाखवली आहे. विदर्भाजवळ एक round — हवेचे गोल चक्र — तयार होतंय. बंगालच्या उपसागरातून, अरबी समुद्रावरून, दक्षिणेकडून — हवा विदर्भाभोवती गोल फिरायला लागली. जिथे ही हवा स्थानिक हवेशी एकत्र मिसळते — तिथे Cumulonimbus ढग तयार होतात — तिथे पाऊस.
हे IMD च्या satellite bulletin शी जुळते — “cyclonic circulation developing over Bay of Bengal” — Hindu Business Line ने low-pressure area ची शक्यता सांगितली — जायभाये ती जमिनीवर दाखवतायत.
पुढचे ५ दिवस — तीन टप्पे
टप्पा १ (आज-उद्या, २६-२७ जून): बंगालच्या उपसागरातून कमी दाब राज्यात सरकत येतोय. या चक्राकार हवेमुळे पावसाचा जोर वाढतोय.
टप्पा २ (२७-२८ जून): मध्य भागातील जिल्ह्यांत जोरदार पाऊस. IMD ने “increased rainfall Friday-Saturday” सांगितले — जायभाये confirm करतात. लाल भाग (विदर्भ-पूर्व मराठवाडा) — जोरदार पण सार्वत्रिक नाही — जिथे हवा converge होते तिथे. पिवळा भाग (मध्य महाराष्ट्र) — विळीव स्वरूपात, भाग बदलत, दोन दिवस.
टप्पा ३ (२९ जून नंतर): पावसाचा जोर ओसरेल. “लगेच पावसाच्या प्रमाणात घट होईल.”
MJO — जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात पुन्हा वाढ
जायभाये यांचा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा: “जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात पुन्हा राज्यात पाऊस प्रमाण वाढेल — MJO Phase 2/3/4 मध्ये आहे तो पर्यंत El Niño चा प्रभाव साधारण १० जुलै पर्यंत फारसा नसेल. नंतर पुन्हा मान्सून ब्रेक परिस्थिती येईल.”
हे IMD शी तंतोतंत जुळते — IMD Week 2 (२-८ जुलै): “normal to above normal over entire country.” जायभाये MJO Phase 2/3/4 चे कारण देतात. दोन्ही एकच सांगतात — जुलै पहिला आठवडा = पेरणीची खिडकी.
पण १० जुलैनंतर — ब्रेक. El Niño चा प्रभाव जाणवायला लागेल. हे JAMSTEC च्या “Strong El Niño in boreal summer” शी सुसंगत. म्हणजे पेरणीची खिडकी अरुंद — २ ते १० जुलै — फक्त ८ दिवस.
शेतकऱ्यांसाठी — updated सल्ला
आज-उद्या (२६-२७): चक्राकार हवेमुळे भाग बदलत पाऊस. पण सार्वत्रिक नाही. तुमच्या गावात पडला तरच consider करा.
शुक्रवार-शनिवार (२७-२८): मध्य महाराष्ट्रात काही ठिकाणी जोरदार — पण “विळीव स्वरूपात.” ७५ मिमी+ सलग मिळाल्यास — पेरणीचा विचार करता येईल. नाही मिळाल्यास — थांबा.
२-८ जुलै — हीच खरी खिडकी. IMD + जायभाये + Hindu Business Line — तिघे सहमत. MJO support + low-pressure area = चांगला पाऊस. सोयाबीन पेरणीसाठी हा target ठेवा.
१० जुलैनंतर — ब्रेक शक्य. El Niño चा प्रभाव. म्हणजे — २ ते १० जुलै = ८ दिवसांची खिडकी. या ८ दिवसांत ७५ मिमी+ आला तर — पेरा. ही संधी सोडू नका.
एका वाक्यात: ढग फिरतायत — विदर्भाभोवती चक्र — पाऊस विळीव — पण खरी खिडकी २-१० जुलै. ८ दिवस. त्यानंतर El Niño. तयार रहा.
— विजय गायकवाड | कृषी पर्व