IMD विस्तारित अंदाज (२७ ऑगस्ट – ०९ सप्टेंबर), INSAT-3DS उपग्रह वृत्तपत्रिका आणि तज्ज्ञ विश्लेषण यांचे एकत्रित वाचन
१. वर्तमान पर्जन्यस्थिती — उपविभागनिहाय आकडेवारी
भारतीय हवामान विभागाच्या २७ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या प्रसिद्धिपत्रकानुसार २० ते २६ ऑगस्ट या आठवड्यात देशभरात सरासरीपेक्षा १९% कमी पाऊस झाला. १ जून ते २६ ऑगस्ट या हंगामी कालावधीत देशाची एकूण तूट -१३% आहे.
टीप: प्रस्तुत IMD प्रसिद्धिपत्रकात २४ तासांची स्थानिक (station-wise) आकडेवारी समाविष्ट नाही. खालील तक्ते उपविभागनिहाय साप्ताहिक व हंगामी आकडेवारीवर आधारित आहेत (Annexure I व II).
१.१ महाराष्ट्र — साप्ताहिक (२० ते २६ ऑगस्ट २०२६)
| उपविभाग | प्रत्यक्ष (मिमी) | सरासरी (मिमी) | विचलन |
|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | ६१.७ | १२०.२ | -४९% |
| मध्य महाराष्ट्र | १६.४ | ३८.५ | -५७% |
| मराठवाडा | १३.५ | ४६.९ | -७१% |
| विदर्भ | ३५.२ | ६३.२ | -४४% |
चारही उपविभाग आठवडाभरात IMD च्या “तुटीच्या” (Deficient, -५९% ते -२०%) श्रेणीत आहेत; मराठवाडा “मोठ्या तुटीच्या” (Large Deficient) श्रेणीच्या उंबरठ्यावर आहे. सर्वात महत्त्वाचे — कोकणासारख्या हमखास पावसाच्या पट्ट्यातही आठवडाभरात निम्म्याने पाऊस घटला आहे.
१.२ महाराष्ट्र — हंगामी (१ जून ते २६ ऑगस्ट २०२६)
| उपविभाग | प्रत्यक्ष (मिमी) | सरासरी (मिमी) | विचलन |
|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | २२१८.३ | २३८९.९ | -७% |
| मध्य महाराष्ट्र | ४२४.० | ५६०.३ | -२४% |
| मराठवाडा | ३३३.४ | ४५१.७ | -२६% |
| विदर्भ | ५६१.५ | ७३७.० | -२४% |
हा तक्ता राज्यातील विषमतेचे सर्वात स्पष्ट चित्र आहे. कोकण जवळपास सामान्य श्रेणीत (-७%) आहे, तर मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भ हे तिन्ही उपविभाग तुटीच्या श्रेणीत आहेत. “महाराष्ट्रात एकूण किती पाऊस” या एका आकड्यात कोकणाच्या २२०० मिमी मुळे मराठवाड्याच्या ३३३ मिमीचे संकट झाकले जाते — म्हणूनच राज्यपातळीवरील सरासरी शेतकऱ्यासाठी निरुपयोगी ठरते.
१.३ प्रादेशिक व शेजारील राज्यांची तुलना
| प्रदेश | साप्ताहिक विचलन | हंगामी विचलन |
|---|---|---|
| पूर्व व ईशान्य भारत | -४३% | -२७% |
| वायव्य भारत | -१३% | -११% |
| मध्य भारत | -७% | -२% |
| दक्षिण द्वीपकल्प | -२३% | -२२% |
| संपूर्ण देश | -१९% | -१३% |
शेजारील उपविभागांची हंगामी स्थिती: ओडिशा +२८% (१०९८.० / ८५६.७), छत्तीसगड ०% (८६१.७ / ८६४.८), पूर्व मध्य प्रदेश -५%, पश्चिम मध्य प्रदेश -१३%, तेलंगणा -१६%, बिहार -४२% (४२७.२ / ७४१.१), पंजाब -३४%, रायलसीमा -४०%, पूर्व राजस्थान -२०%, पश्चिम राजस्थान -२२%.
नोंद घेण्याजोगा विरोधाभास: मध्य भारत विभाग हंगामी पातळीवर फक्त -२% वर आहे — पण या विभागात मध्य प्रदेश व छत्तीसगड यांच्यासोबत विदर्भ व मराठवाडाही येतो. म्हणजेच मध्य प्रदेश-छत्तीसगडवरील चांगल्या पावसाने महाराष्ट्रातील तूट प्रादेशिक आकडेवारीत पूर्णपणे लपली आहे.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली
२.१ चालू प्रणाली (आठवडा १: २७ ऑगस्ट – ०२ सप्टेंबर)
- कमी दाबाचे क्षेत्र सध्या आग्नेय उत्तर प्रदेश व परिसरावर आहे. गेल्या आठवड्यात २३ ऑगस्ट रोजी वायव्य बंगालच्या उपसागरावर तयार झालेली ही प्रणाली गंगीय पश्चिम बंगाल → झारखंड → दक्षिण उत्तर प्रदेश असा वायव्येकडचा प्रवास करत आली. तिने ओडिशा (२३ ऑगस्ट) व पश्चिम उत्तर प्रदेश (२६ ऑगस्ट) येथे तुरळक ठिकाणी अतितीव्र पाऊस दिला.
- मान्सूनचा आस (trough) — पश्चिम टोक आठवडाभर सामान्य स्थानाच्या उत्तरेस राहील; पूर्व टोक सामान्य किंवा दक्षिणेस. मान्सून आस उत्तरेस सरकणे हा महाराष्ट्रातील ब्रेकचा थेट कारक आहे.
- नवीन कमी दाब क्षेत्र: वायव्य बंगालचा उपसागर व लगतच्या पश्चिम बंगाल-उत्तर ओडिशा किनाऱ्यावर ३.१ ते ५.८ किमी उंचीवर चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती आहे. २९ ऑगस्टच्या सुमारास त्याच भागात कमी दाब क्षेत्र तयार होण्याची शक्यता IMD ने वर्तवली आहे.
- सोमाली जेट (नैऋत्य मान्सूनचा मुख्य आर्द्रता वाहक) आठवडाभर दुर्बल राहील — अरबी समुद्रातून महाराष्ट्राकडे येणारा आर्द्रतेचा प्रवाह कमकुवत असेल.
- दुर्बल पश्चिमी झंझावात (WD) वायव्य भारतावर परिणाम करेल.
- तिबेटी प्रतिचक्रवात दुर्बल व सामान्य स्थानाच्या पूर्वेस; वरच्या स्तरात २८ अंश उत्तरेजवळ कटक (ridge).
२.२ आठवडा २ (०३ ते ०९ सप्टेंबर)
उत्तर बंगालच्या उपसागरावर आठवड्याच्या पूर्वार्धात नवीन चक्राकार स्थिती व त्याखाली आणखी एक कमी दाब क्षेत्र तयार होण्याची शक्यता आहे. वायव्य भारतावर पश्चिमी झंझावात येईल आणि या कमी दाब क्षेत्राचा पूर्वेकडे प्रवास करताना पश्चिमी वाऱ्यांतील कटकाशी संपर्क होऊ शकतो. सोमाली जेट या आठवड्यातही दुर्बलच राहील.
२.३ बृहत्-प्रमाण घटक (Large-scale features)
- एल निनो: विषुववृत्तीय पॅसिफिकवर सध्या मध्यम (Moderate) एल निनो स्थिती आहे; मध्य व पूर्व पॅसिफिकवर समुद्रपृष्ठ तापमान विसंगती सरासरीहून अधिक. MMCFS प्रारूपानुसार उर्वरित मान्सून हंगामात ही स्थिती आणखी बळकट होईल.
- हिंदी महासागर द्विध्रुव (IOD): सध्या तटस्थ. MMCFS नुसार उर्वरित हंगामात तटस्थच राहील. मात्र काही आंतरराष्ट्रीय अंदाज केंद्रांच्या मते सप्टेंबर २०२६ मध्ये धन (positive) IOD विकसित होण्याची शक्यता आहे — IMD ने ही मतभिन्नता स्वतःच्या पत्रकात नोंदवली आहे.
- MJO: सध्या टप्पा (Phase) ७, तीव्रता १ पेक्षा कमी. आठवडा १ भर टप्पा ७ मध्येच घुटमळेल, आठवडा २ च्या उत्तरार्धात टप्पा ८ कडे सरकेल — तीव्रता १ पेक्षा कमीच. म्हणजेच MJO कडून मान्सूनला पुनरुज्जीवनाची कोणतीही मदत मिळणार नाही.
३. INSAT-3DS उपग्रह वृत्तपत्रिका विश्लेषण (२८ ऑगस्ट २०२६, ००:०० UTC)
उपग्रह वृत्तपत्रिकेतील ढगमाथा तापमान (Cloud Top Temperature — CTT) हा ढग किती खोल आणि पाऊस देण्यास किती सक्षम आहे याचा थेट निर्देशांक आहे. CTT जितके कमी (उणे) तितकी संवहनी क्रिया तीव्र.
संदर्भ श्रेणी: दुर्बल संवहन = CTT > -२५°C · मध्यम = -२५ ते -४०°C · तीव्र = -४१ ते -७०°C · अतितीव्र = -७० °C पेक्षा कमी.
३.१ प्रमुख वैशिष्ट्ये
- आग्नेय उत्तर प्रदेशावरील निम्नस्तरीय चक्राकार स्थिती (LLC): सोबत विखुरलेले ते तुटक (SCT–BKN) निम्न/मध्य ढग; उत्तर प्रदेशावर अंतर्भूत तीव्र ते अतितीव्र संवहन (किमान CTT उणे ७० ते ९० अंश सेल्सिअस) आणि उत्तर मध्य प्रदेशावर मध्यम ते तीव्र संवहन (उणे ४० ते ७० अंश सेल्सिअस).
- पश्चिमी झंझावात: लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल, उत्तराखंड, नेपाळ, तिबेट व लगतच्या चीनवर विखुरलेले बहुस्तरीय ढग.
३.२ महाराष्ट्रावरील ढगस्थिती — निर्णायक मुद्दा
पश्चिम विभागाच्या वर्णनानुसार: उत्तर मध्य प्रदेशावर SCT–BKN निम्न/मध्य ढग व अंतर्भूत मध्यम ते तीव्र संवहन; तर राजस्थान, दक्षिण मध्य प्रदेश, गुजरात व महाराष्ट्रावर केवळ विखुरलेले (SCT) निम्न/मध्य ढग व अंतर्भूत तुरळक दुर्बल ते मध्यम संवहन. गोव्यावर संवहनाच्या उल्लेखाशिवाय फक्त विखुरलेले निम्न/मध्य ढग.
याचा शेतकऱ्यांसाठी अर्थ: महाराष्ट्रावरचे ढग उथळ आहेत — त्यांचे माथ्याचे तापमान -४०°C पेक्षा उबदार आहे. आकाश ढगाळ दिसेल, पण अशा ढगांतून सार्वत्रिक किंवा दमदार पाऊस पडत नाही. फार तर तुरळक ठिकाणी हलक्या सरी. ढगाळ आकाश म्हणजे पाऊस नव्हे — हा फरक या क्षणी सर्वात महत्त्वाचा आहे.
३.३ ऊर्जा कुठे केंद्रित आहे?
बंगालचा उपसागर व अंदमान समुद्रावर SCT–BKN निम्न/मध्य ढग व अंतर्भूत तीव्र ते अतितीव्र संवहन नोंदवले आहे. उत्तर प्रदेश, मेघालय, लगतचा आसाम, मिझोराम, त्रिपुरा व अंदमान-निकोबारवरही अतितीव्र संवहन (उणे ७० ते ९० अंश) आहे. म्हणजेच मान्सूनची सर्व संवहनी ऊर्जा सध्या उपसागर व पूर्व-उत्तर भारताच्या पट्ट्यात केंद्रित आहे; महाराष्ट्र या पट्ट्याच्या पूर्णपणे बाहेर आहे.
भारताबाहेर, पूर्व चीन समुद्रावर २७.९°N / १२१.३°E जवळ “सौदेल” (SAUDEL) हा भोवरा T४.०/४.० तीव्रतेसह असून त्याचे कमाल सातत्यपूर्ण वारे ६४–८९ नॉट्स आहेत. पश्चिम पॅसिफिक व दक्षिण चीन समुद्रातील अशा प्रणालींचा बंगालच्या उपसागरातील कमी दाब क्षेत्राच्या मार्गक्रमणावर परिणाम होऊ शकतो — याचा उल्लेख पुढील विभागात येईल.
४. सात दिवसांचा उपविभागनिहाय अंदाज (२८ ऑगस्ट – ०३ सप्टेंबर)
खालील तक्ता IMD च्या विस्तारित श्रेणी अंदाजातील (ERF) आठवडा-१ व आठवडा-२ विधानांवर आधारित आहे. IMD च्या आठवडा-१ च्या तपशीलवार यादीत मध्य महाराष्ट्र व मराठवाडा या दोन उपविभागांचा कुठेही उल्लेख नाही — पर्जन्यमानाच्या दृष्टीने ही अनुपस्थिती स्वतःच एक अंदाज आहे.
संज्ञा: ISOL = तुरळक (<२५% क्षेत्र) · SCT = विखुरलेला (२६–५०%) · FWS = बऱ्यापैकी सर्वदूर (५१–७५%) · WS = सर्वदूर (>७५%)
| उपविभाग | २८ ऑग | २९ ऑग | ३० ऑग | ३१ ऑग | ०१ सप्टें | ०२ सप्टें | ०३ सप्टें |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | FWS–WS | FWS–WS | FWS–WS | FWS–WS | FWS–WS | FWS–WS | WS (तुरळक जोरदार) |
| मध्य महाराष्ट्र (घाटमाथा) | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | SCT |
| मध्य महाराष्ट्र (पूर्व भाग) | ISOL / कोरडे | ISOL / कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे | ISOL | ISOL–SCT |
| मराठवाडा | ISOL / कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे | ISOL | ISOL–SCT |
| विदर्भ | FWS–WS | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | FWS–WS | SCT |
तक्त्याचे वाचन:
- कोकण-गोव्यासाठी IMD ने २७ ऑगस्ट ते २ सप्टेंबर या संपूर्ण कालावधीत बऱ्यापैकी सर्वदूर ते सर्वदूर पाऊस स्पष्टपणे वर्तवला आहे. आठवडा-२ मध्ये कोकण-गोवा व किनारी कर्नाटकवर तुरळक जोरदार सरींसह सर्वदूर पाऊस अपेक्षित आहे.
- विदर्भासाठी फक्त २८ ऑगस्ट व २ सप्टेंबर या दोनच दिवशी FWS–WS पाऊस नोंदवला आहे. मधल्या दिवसांत उल्लेख नाही.
- मध्य महाराष्ट्र व मराठवाड्यासाठी आठवडा-१ मध्ये एकही पर्जन्य विधान नाही. आठवडा-२ मध्ये “द्वीपकल्पीय भारताच्या उर्वरित भागात काही दिवशी तुरळक जोरदार सरींसह विखुरलेला पाऊस” एवढेच सामान्य विधान आहे.
- तापमान: आठवडा १ व २ या दोन्हीत वायव्य भारताच्या मैदानी भागात कमाल तापमान सरासरीपेक्षा २–३ अंश जास्त राहील. देशाच्या उर्वरित भागात (महाराष्ट्रासह) कमाल तापमान सरासरीच्या जवळपास (-१.५ ते +१.५°C). देशात कुठेही उष्णतेच्या लाटेची किंवा उष्ण रात्रींची शक्यता नाही.
- एकूण निष्कर्ष: दोन्ही आठवड्यांत संपूर्ण देशासाठी पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहील असे IMD म्हणते. पूर्व भारत व लगतच्या पूर्व-मध्य भारतात सामान्य ते सामान्यहून अधिक, आणि उर्वरित देशात सरासरीपेक्षा कमी.
५. तज्ज्ञ विश्लेषण व स्रोतांमधील तफावत
५.१ विजय जायभावे (हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक) — २८ ऑगस्ट २०२६
जायभावे यांच्या मते महाराष्ट्रातील मान्सून ब्रेक कायम आहे. त्यांनी नोंदवले की मार्च २०२६ मध्येच त्यांनी अंदाज दिला होता की ऑगस्ट २०२६ मध्ये राज्यात, विशेषतः मध्य महाराष्ट्र व मराठवाडा विभागात अत्यंत कमी पाऊस राहील; आणि जवळपास संपूर्ण ऑगस्ट तसाच गेला. पूर्व विदर्भाच्या काही भागात मात्र पाऊस सातत्याने होत राहिला, तर पश्चिम विदर्भात किरकोळ भागात मध्यम पाऊस झाला.
अंदाज पडताळणी: IMD च्या हंगामी आकडेवारीने हा अंदाज पुष्टीकृत होतो — मध्य महाराष्ट्र -२४%, मराठवाडा -२६%, आणि साप्ताहिक पातळीवर अनुक्रमे -५७% व -७१%. मार्चमध्ये दिलेला उपविभाग-स्तरीय अंदाज पाच महिन्यांनंतर आकडेवारीशी जुळणे ही नोंद घेण्याजोगी बाब आहे.
पुढील अंदाज:
- बंगालच्या उपसागरावर सातत्याने कमी दाब क्षेत्रे तयार होऊन ती वायव्येकडे सरकत दिल्ली, राजस्थान, उत्तर प्रदेश, झारखंड, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा या भागांत चांगला पाऊस देत आहेत.
- २ सप्टेंबरपासून पुन्हा एक तीव्र कमी दाब क्षेत्र उपसागरावर निर्माण होईल; ते मध्य प्रदेशाजवळ आल्यावर ४, ५ व ६ सप्टेंबर रोजी पूर्व-उत्तर विदर्भ, पश्चिम विदर्भाचा उत्तरेकडील भाग, जळगाव व नंदुरबार या भागांत मध्यम स्वरूपाचा पाऊस होईल.
- मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्र व पश्चिम महाराष्ट्रात विशेष पाऊस नसेल — किरकोळ भागात हलका पाऊस किंवा मध्यम सरी, त्याही तुरळक ठिकाणी. पिकांना जीवदान देईल असा सार्वत्रिक पाऊस नाही.
- मान्सून परतीबाबत: मागील आठवड्यात दिलेल्या अंदाजानुसार १८/१९ सप्टेंबरपासून राजस्थानातून मान्सून माघारीसाठी पोषक हवामान तयार होईल. दक्षिण भारतात स्वच्छ सूर्यप्रकाश मिळू लागला असून वातावरणाचा थर तापू लागेल व ITCZ या भागाकडे सरकेल.
- १२ सप्टेंबरनंतर उपसागरावर कमी दाब क्षेत्र निर्माण होऊन विदर्भ व मराठवाड्यातील काही भागांत विजांसह स्थानिक पाऊस सक्रिय होईल.
५.२ IMD विस्तारित अंदाज — जुळणी व फरक
जायभावे यांचा “२ सप्टेंबरपासून तीव्र कमी दाब” हा अंदाज आणि IMD चा “आठवडा-२ च्या पूर्वार्धात उत्तर बंगालच्या उपसागरावर नवीन चक्राकार स्थिती व कमी दाब क्षेत्र” हा अंदाज एकाच दिशेने जाणारे आहेत. फरक तपशिलात आहे: IMD या प्रणालीचा मार्ग किंवा महाराष्ट्रावरील परिणाम स्पष्ट सांगत नाही; जायभावे तो ४/५/६ सप्टेंबर, उत्तर-पूर्व विदर्भ व खान्देश असा नेमका सांगतात.
businessline च्या २७ ऑगस्टच्या वृत्तानुसार <cite index=”2-1″>वायव्य बंगालच्या उपसागरावर पुढील दोन दिवसांत नवीन कमी दाब क्षेत्र तयार होणार असून त्यामुळे मध्य भारतात नव्या पर्जन्य टप्प्याची आशा निर्माण झाली आहे</cite>. या वृत्तातील महत्त्वाची नोंद अशी की <cite index=”2-3″>ही प्रणाली हिमालयाच्या पायथ्याकडे जाणाऱ्या नेहमीच्या वायव्य मार्गाऐवजी, दक्षिण चीन समुद्र व पश्चिम पॅसिफिकमधील वातावरणीय बलांमुळे थोडी अधिक तीव्र होऊन पश्चिमेकडे मध्य भारताकडे वळू शकते</cite>. उपग्रह वृत्तपत्रिकेत पूर्व चीन समुद्रावर नोंदवलेला “सौदेल” भोवरा हा त्याच पश्चिम-पॅसिफिक सक्रियतेचा भाग आहे. मात्र त्याच वृत्तात नमूद केल्याप्रमाणे <cite index=”2-2″>हा नवा टप्पा स्थानिक पातळीवर पाऊस सुधारू शकतो, पण एकूण १३% ची हंगामी तूट भरून काढेलच असे नाही</cite>.
५.३ नोंदवलेली तफावत — राष्ट्रीय आकडेवारीबाबत
२६ ऑगस्ट रोजी प्रसारित झालेल्या एका हवामान विश्लेषणात असे मांडले गेले की ऑगस्टमधील भारताची मान्सून सरासरी ७०% पेक्षा कमी राहण्याची शक्यता आहे आणि जून महिन्यात मान्सून ६०% च्या आसपास होता. IMD च्या अधिकृत आकडेवारीशी ही मांडणी जुळत नाही:
| दावा (२६ ऑगस्ट विश्लेषण) | IMD अधिकृत आकडेवारी (२७ ऑगस्ट) | स्थिती |
|---|---|---|
| देशाची सरासरी ७०% पेक्षा कमी | हंगामी -१३% (म्हणजे सरासरीच्या ८७%); साप्ताहिक -१९% | जुळत नाही |
| जूनमध्ये ६०% च्या आसपास | १ जूनपासूनची एकत्रित तूट -१३% | जुळत नाही |
| ओडिशा हे +३०% वरील एकमेव राज्य | ओडिशा +२८% | जवळपास, पण अचूक नाही |
| छत्तीसगड, प. बंगाल सरासरीच्या आसपास | छत्तीसगड ०%, गंगीय प. बंगाल +७% | जुळते |
| बिहार, पंजाब ७०% पेक्षा कमी | बिहार -४२% (५८%), पंजाब -३४% (६६%) | जुळते |
| आंध्र प्रदेश ७०% पेक्षा कमी | रायलसीमा -४०% (६०%); किनारी आंध्र मात्र त्यापेक्षा बरा | अंशतः जुळते |
| कर्नाटक, मराठवाडा, विदर्भ ८०% पेक्षा कमी | मराठवाडा -२६% (७४%), विदर्भ -२४% (७६%), किनारी कर्नाटक -२३%, दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक -२३% | जुळते |
हा फरक चूक म्हणून नव्हे, तर पद्धतीतील फरक म्हणून नोंदवणे योग्य ठरेल. उपविभागनिहाय आणि प्रादेशिक पातळीवरील निरीक्षणे मोठ्या प्रमाणात अचूक आहेत — बिहार, पंजाब, रायलसीमा, मराठवाडा, विदर्भ यांबाबतचे इशारे IMD आकडेवारीने पुष्टीकृत होतात. मात्र राष्ट्रीय एकत्रित आकडा IMD च्या -१३% पेक्षा खूपच गंभीर मांडला गेला आहे. कृषी पर्वच्या भूमिकेनुसार राष्ट्रीय आकड्यांसाठी IMD चे प्रसिद्धिपत्रक हाच प्राथमिक स्रोत राहील.
५.४ मान्सून परतीचा प्रवास — तीन मांडण्यांची तुलना
| स्रोत | मांडणी |
|---|---|
| २६ ऑगस्ट विश्लेषण | राजस्थानात सलग पाच दिवस पाऊस न होणे हा परतीचा मुख्य निकष; ४/५ सप्टेंबरला राजस्थानात पावसाची शक्यता असल्याने तोपर्यंत परतीची चर्चा अकाली |
| विजय जायभावे (२८ ऑगस्ट) | १८/१९ सप्टेंबरपासून राजस्थानातून माघारीसाठी पोषक हवामान |
| IMD (२७ ऑगस्ट ERF) | परतीबाबत कोणतेही विधान नाही; उलट आठवडा १ व आठवडा २ या दोन्हीत वायव्य भारतावर पश्चिमी झंझावाताचा परिणाम व जम्मू-काश्मीर, हिमाचल, उत्तराखंडवर तुरळक जोरदार पावसाची शक्यता |
कृषी पर्वचे वाचन: मान्सून माघारीसाठी IMD चे निकष एकापेक्षा जास्त आहेत — सलग पाच दिवस पाऊस नसणे हा त्यातील एक; त्यासोबत निम्नस्तरात प्रतिचक्रवाताची स्थापना आणि वातावरणातील बाष्पात लक्षणीय घट हेही आवश्यक असतात. IMD च्या अंदाजानुसार पुढील दोन आठवडे वायव्य भारतावर पश्चिमी झंझावातांची हालचाल राहणार असल्याने “सलग पाच कोरडे दिवस” ही अट ०९ सप्टेंबरपूर्वी पूर्ण होण्याची शक्यता कमी दिसते. जायभावे यांचा १८/१९ सप्टेंबर हा अंदाज पश्चिम राजस्थानातील नेहमीच्या माघार-तारखेच्या (साधारण १७ सप्टेंबर) अगदी जवळचा आहे — म्हणजेच तो “लवकर माघार” नव्हे, तर “साधारण वेळेवर माघार” आहे. माध्यमांतील “मान्सून लवकर परतणार” या मथळ्यांपासून शेतकऱ्यांनी सावध राहावे.
५.५ हंगामाच्या उर्वरित भागाचे चित्र
एल निनो मध्यम असून आणखी बळकट होणार, IOD तटस्थ (धन होण्याची शक्यता काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रांच्या मते सप्टेंबरमध्ये), MJO दुर्बल, सोमाली जेट दुर्बल आणि मान्सून आसाचे पश्चिम टोक उत्तरेस — ही पाचही वैशिष्ट्ये एकाच दिशेने निर्देश करतात: सप्टेंबरच्या पहिल्या पंधरवड्यात महाराष्ट्रात, विशेषतः मध्य महाराष्ट्र व मराठवाड्यात, तूट भरून काढणारा सार्वत्रिक पाऊस अपेक्षित धरू नये.
खरिपाची पिके सध्या फुलोरा व शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत आहेत — म्हणजे पाण्याच्या ताणाला सर्वाधिक संवेदनशील अवस्थेत. पुढील दोन आठवडे हाच निर्णायक कालखंड आहे.
६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला
महत्त्वाची सूचना: खालील सल्ले हे अंदाजातील तारखांवर नव्हे, तर आपल्या शेतातील प्रत्यक्ष जमिनीतील ओलाव्यावर आधारित घ्यावेत. ३० सेंमी खोलीवर माती काढून हातात दाबून पाहा — गोळा तयार होत नसेल, तर पिकाला पाण्याचा गंभीर ताण आहे, अंदाज काहीही सांगत असो.
६.१ कोकण
- हंगामी तूट फक्त -७%, आणि २८ ऑगस्ट ते ३ सप्टेंबर या काळात बऱ्यापैकी सर्वदूर ते सर्वदूर पाऊस अपेक्षित. ३ सप्टेंबरनंतर तुरळक जोरदार सरींची शक्यता.
- भात खाचरांतील पाण्याची पातळी नियंत्रित ठेवा; बांधबंदिस्ती व निचरा नाल्या मोकळ्या ठेवा.
- सततच्या ओलाव्यात नत्रयुक्त खतांची (युरिया) वरखते देणे टाळा — ती वाहून जातील.
- भात व नाचणीवर करपा व खोडकिडीसाठी नियमित निरीक्षण करा; फवारणी पावसाच्या उघडिपीतच करा.
- आंबा व काजू बागांत पाणी साचू देऊ नका; नवीन लागवडीच्या रोपांना आधार द्या.
६.२ मध्य महाराष्ट्र — घाटमाथा भाग
(नाशिक, पुणे, सातारा, कोल्हापूरचा पश्चिम घाट पट्टा)
- कोकणालगतच्या पावसाचा काही अंशी फायदा मिळेल, पण IMD ने या उपविभागासाठी स्वतंत्र पर्जन्य विधान दिलेले नाही. घाटमाथ्यावरील पाऊस पूर्व भागाला लागू होत नाही.
- धरण पाणलोट क्षेत्रातील पाऊस आणि आपल्या शेतातील पाऊस यांची गल्लत करू नका — जलाशयातील साठा वाढला तरी शेतातील ओलावा वाढत नाही.
- नागली, भात व भुईमुगात आंतरमशागत करून ओलावा टिकवा.
६.३ मध्य महाराष्ट्र — पूर्व भाग
(अहमदनगर, सोलापूर, पूर्व सातारा-सांगली, पूर्व पुणे)
- ही सर्वाधिक जोखमीची पट्टी आहे. IMD च्या आठवडा-१ अंदाजात या भागासाठी कोणतेही पर्जन्य विधान नाही; जायभावे यांच्या मते ४-६ सप्टेंबरचा पाऊसही येथे पोहोचणार नाही.
- किमान पश्चात्ताप (minimum regret) निर्णय: ज्यांच्याकडे विहीर, शेततळे किंवा कालव्याचे पाणी उपलब्ध आहे, त्यांनी फुलोऱ्यातील सोयाबीन, तूर, बाजरी व कपाशीला संरक्षित पाणी आताच द्यावे. पुढील आठ दिवसांत सार्वत्रिक पावसाची शक्यता नसल्याने वाट पाहण्यात मिळणारा फायदा कमी आणि नुकसान मोठे आहे.
- तुषार सिंचन उपलब्ध असल्यास त्याला प्राधान्य द्या; पाटपाणी दिल्यास आळीपाळीने सरी भिजवा (एक आड एक).
- खोडवा उसात आणि फळबागांत काडीकचरा/उसाचे पाचट यांचे आच्छादन (mulching) करा — बाष्पीभवन थांबवण्याचा सर्वात स्वस्त उपाय.
- ओलाव्याशिवाय युरिया किंवा कोणतेही वरखत देऊ नका — ते पिकाला जाळेल.
- रब्बीच्या पूर्वमशागतीची घाई करू नका; जमिनीतील खोलवरचा ओलावा तपासूनच रब्बी पेरणीचा निर्णय घ्या.
६.४ मराठवाडा
(छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, धाराशिव, लातूर, नांदेड, परभणी, हिंगोली)
- आठवडाभरात -७१% तूट — राज्यातील सर्वात गंभीर स्थिती. हंगामी तूट -२६%.
- IMD ने या उपविभागासाठी आठवडा-१ मध्ये कोणताही पाऊस वर्तवलेला नाही. २ सप्टेंबरनंतर तुरळक शक्यता, आणि १२ सप्टेंबरनंतर विजांसह स्थानिक पावसाची शक्यता जायभावे नोंदवतात.
- जीवरक्षक पाण्याचे प्राधान्यक्रम ठरवा. उपलब्ध पाणी सर्व क्षेत्रावर विभागू नका — फुलोरा व शेंगा भरण्याच्या अवस्थेतील सोयाबीन आणि पात्या-फुले लागलेल्या कपाशीला प्राधान्य द्या. उशिरा पेरलेल्या किंवा वाढ खुंटलेल्या क्षेत्रावर पाणी वाया घालवू नका.
- तुरीला या अवस्थेत एक संरक्षित पाणी दिल्यास फुलगळ मोठ्या प्रमाणात टाळता येते.
- २% युरिया किंवा १३:००:४५ ची फवारणी करून पानांवाटे अन्नद्रव्य पुरवठा करता येतो — पण जमिनीत ओलावा नसताना जमिनीतून खत देऊ नका.
- चारा नियोजन आतापासून सुरू करा. सोयाबीन-कपाशीचे क्षेत्र वाया जाण्याची शक्यता असलेल्या ठिकाणी मका किंवा ज्वारीचा चारा पेरण्याचा पर्याय तपासा. पावसाळा संपल्यानंतर चाऱ्याचे दर वाढतात — आजची तयारी स्वस्त पडते.
- जनावरांसाठी पिण्याच्या पाण्याचे व वैरणीचे साठवण नियोजन करा.
६.५ विदर्भ
- हंगामी तूट -२४%, साप्ताहिक -४४%. पूर्व विदर्भात परिस्थिती तुलनेने बरी, पश्चिम विदर्भात अधिक ताण.
- IMD नुसार २८ ऑगस्ट व २ सप्टेंबर या दिवशी बऱ्यापैकी सर्वदूर ते सर्वदूर पावसाची शक्यता. जायभावे यांच्या मते ४, ५ व ६ सप्टेंबर रोजी पूर्व-उत्तर विदर्भ आणि पश्चिम विदर्भाच्या उत्तर भागात मध्यम पाऊस.
- पूर्व विदर्भ (भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली, चंद्रपूर): भात खाचरांत ३–५ सेंमी पाणी राखा; निचरा नाल्या मोकळ्या ठेवा; लोंबी अवस्थेत पाण्याचा ताण पडू देऊ नका.
- पश्चिम विदर्भ (अकोला, अमरावती, बुलढाणा, वाशीम, यवतमाळ): कपाशी व सोयाबीनमध्ये डवरणी करून भेगा बुजवा व ओलावा टिकवा. कपाशीत बोंडअळीसाठी कामगंध सापळे लावा — कोरड्या व ढगाळ हवामानात प्रादुर्भाव वाढतो.
- ढगाळ हवामान व उघडीप यांच्या आलटून-पालटून येणाऱ्या स्थितीत सोयाबीनवर खोडमाशी व चक्रीभुंगा, तर तुरीवर मारुका यांचे निरीक्षण वाढवा.
- विजांसह पावसाची शक्यता असलेल्या दिवशी शेतात किंवा झाडाखाली थांबू नका; जनावरे उघड्यावर बांधू नका. IMD ने देशाच्या काही भागांत आठवडाभर तुरळक ठिकाणी मेघगर्जनेसह विजांची शक्यता वर्तवली आहे.
७. सारांश
- देशाची हंगामी तूट -१३%; महाराष्ट्रात कोकण -७% तर मध्य महाराष्ट्र -२४%, विदर्भ -२४%, मराठवाडा -२६%.
- गेल्या आठवड्यात मराठवाड्यात -७१% ही राज्यातील सर्वात तीव्र तूट.
- २९ ऑगस्ट व ३ सप्टेंबरनंतर बंगालच्या उपसागरावर दोन कमी दाब क्षेत्रे अपेक्षित; मात्र त्यांचा मुख्य लाभ मध्य प्रदेश-छत्तीसगड-ओडिशा पट्ट्याला, महाराष्ट्रात फार तर उत्तर विदर्भ व खान्देशाला.
- उपग्रह प्रतिमांनुसार महाराष्ट्रावरील ढग उथळ (CTT -४०°C पेक्षा उबदार) — ढगाळ आकाशातून सार्वत्रिक पाऊस अपेक्षित नाही.
- मान्सून माघारीची चर्चा अद्याप अकाली; जायभावे यांचा १८/१९ सप्टेंबरचा अंदाज हा नेहमीच्या वेळापत्रकाजवळचा आहे, “लवकर माघार” नव्हे.
- खरीप फुलोऱ्यात असताना पुढील दोन आठवडे निर्णायक. उपलब्ध पाण्याचे काटेकोर प्राधान्यक्रम आणि चारा नियोजन — हेच आजचे दोन तातडीचे निर्णय.
विजय गायकवाड / कृषी पर्व
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग प्रसिद्धिपत्रक, दि. २७ ऑगस्ट २०२६ (Current Weather Status and Extended Range Forecast, 27 August – 09 September 2026, Annexure I व II) · INSAT-3DS उपग्रह वृत्तपत्रिका, दि. २८ ऑगस्ट २०२६, ००:०० UTC · विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक — दि. २८ ऑगस्ट २०२६ · businessline, दि. २७ ऑगस्ट २०२६