एल निनोच्या सावटाखालील खरीप २०२६ मध्ये पहिला अनुकूल संकेत; मात्र मराठवाड्यावरील तुटीचे संकट कायम
— विजय गायकवाड
सिन्नर (जि. नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी २ जून २०२६ रोजी मान्सूनच्या दुसऱ्या टप्प्याचा जो आढावा प्रसिद्ध केला होता, त्यातील दोन प्रमुख भाकिते आज — दोन महिन्यांनंतर — जमिनीवर आणि महासागरावर, दोन्ही ठिकाणी पडताळून पाहता येतात. पहिले: एल निनोच्या प्रभावामुळे यंदाच्या पावसाळ्यात मान्सूनचे खंड येतील आणि राज्याचा काही भाग कोरडा राहील, तर काही भागांत चांगला पाऊस होईल. दुसरे: जुलैनंतर हिंदी महासागरावर IOD हळूहळू पॉझिटिव्हकडे झुकेल.
आजची स्थिती दोन्ही बाबतीत त्या दिशेने गेली आहे. मराठवाडा, अहिल्यानगरचा पूर्व भाग, पूर्व पुणे आणि सोलापूर या पट्ट्यात पाऊस अत्यंत कमी, तर नाशिक, पुणे (घाटमाथा), पालघर, धुळे, जळगाव, बुलढाणा, अकोला, अमरावती या भागांत उच्चांकी पाऊस — ही विषमता आता हंगामाचे मुख्य वैशिष्ट्य बनली आहे. आणि हिंदी महासागरातील डायपोल निर्देशांक (DMI) आता पॉझिटिव्ह उंबरठ्याच्या दिशेने सरकतो आहे.
हा अहवाल भारतीय हवामान विभागाच्या ३ ऑगस्ट २०२६ च्या प्रसिद्धिपत्रकावर, ४ ऑगस्ट २०२६ (००:०० UTC) च्या INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिनवर आणि जायभावे यांच्या क्षेत्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहे.
सद्यस्थिती
३ ऑगस्ट रोजी सकाळी ८:३० वाजता संपलेल्या २४ तासांत IMD ने नोंदवलेली स्थिती महाराष्ट्रासाठी विशेष लक्षणीय आहे — कोकणात अतिवृष्टीच्या (अत्यंत मुसळधार, ≥ २१ सें.मी.) श्रेणीतील पाऊस, तर मध्य महाराष्ट्रात अति मुसळधार (१२–२० सें.मी.) पाऊस नोंदवला गेला. याच काळात मराठवाडा मात्र IMD च्या कोणत्याही वृष्टी-श्रेणीत आलेला नाही.
तक्ता १: गेल्या २४ तासांतील सर्वाधिक पावसाच्या नोंदी (३ ऑगस्ट २०२६, ०८३० IST पर्यंत)
| उपविभाग | ठिकाण | पाऊस (सें.मी.) | श्रेणी |
|---|---|---|---|
| कोकण | माथेरान (रायगड) | २३ | अत्यंत मुसळधार |
| मध्य महाराष्ट्र | ताम्हिणी–मुळशी (पुणे) | २० | अति मुसळधार |
| उप-हिमालयीन प. बंगाल | अलिपुरद्वार | २२ | अत्यंत मुसळधार |
| पश्चिम राजस्थान | जैतारण (पाली) | १६ | अति मुसळधार |
| केरळ व माहे | पीरमेड (इडुक्की) | १५ | अति मुसळधार |
| तटीय कर्नाटक | जोयडा (उत्तर कन्नड) | १५ | अति मुसळधार |
| सौराष्ट्र | राजकोट | ७ | मुसळधार |
कार्यरत हवामान प्रणाली (IMD, ३ ऑगस्ट):
- मान्सून ट्रफचे पश्चिम टोक सामान्य स्थानाच्या दक्षिणेस, तर पूर्व टोक सामान्य स्थानाच्या उत्तरेस — म्हणजेच ट्रफ तिरकस स्थितीत आहे. ही रचना उत्तर-पूर्व भारताकडे पाऊस खेचते आणि मध्य भारत–मराठवाड्यासारख्या भागांना वंचित ठेवते.
- ईशान्य राजस्थान व परिसरावर चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती (खालच्या वातावरणीय स्तरात).
- उप-हिमालयीन पश्चिम बंगाल व परिसरावर वरच्या स्तरातील चक्राकार स्थिती.
- जम्मू विभाग व परिसरावर पश्चिमी विक्षोभ मध्य-वातावरणीय स्तरात चक्राकार स्थितीच्या रूपात.
- ईशान्य आसाम व परिसरावर वरच्या स्तरातील चक्राकार स्थिती.
महत्त्वाची नोंद: या यादीत बंगालच्या उपसागरात नवी कमी दाबाची प्रणाली नाही. महाराष्ट्रात पाऊस खेचणारा मुख्य घटक — बंगालच्या उपसागरातून येणारी प्रणाली — सध्या अनुपस्थित आहे. हेच पुढील आठवड्यातील उघडीपीचे मुख्य कारण आहे.
उपग्रह व वारा माहिती
स्रोत: INSAT-3DS, ४ ऑगस्ट २०२६, ००:०० UTC (०५:३० IST)
- संवहनी ढगांची तीव्रता: दक्षिण हिमाचल, पूर्व पंजाब, हरियाणा, दिल्ली, उत्तर प्रदेश, बिहार, ईशान्य भारत, उत्तर राजस्थान, वायव्य मध्य प्रदेश, तेलंगणा व मध्य किनारी आंध्र या पट्ट्यात तीव्र ते अति तीव्र संवहनी ढग (किमान ढग-शीर्ष तापमान/CTT उणे ७० ते ९० अंश सेल्सिअस) — म्हणजे अत्यंत उंच आणि शक्तिशाली ढगरचना.
- महाराष्ट्रावर: दक्षिण राजस्थान, उर्वरित मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, रायलसीमा, केरळ, तमिळनाडू या भागांत मध्यम ते तीव्र संवहनी ढग (किमान CTT उणे ४० ते ७० अंश सेल्सिअस). ही श्रेणी कालच्या तुलनेत एक पायरी खाली आहे — म्हणजे राज्यावरील ढगरचनेची तीव्रता कमी होत आहे.
- पश्चिम भारत विभागवार वर्णन: उत्तर राजस्थान व वायव्य मध्य प्रदेशावर तीव्र ते अति तीव्र संवहन; दक्षिण राजस्थान, उर्वरित मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र व गोव्यावर विखुरलेले ते तुटक-तुटक (SCT to BKN) मध्यम ते तीव्र संवहन असलेले खालचे/मध्यम ढग; गुजरातवर सुटे-सुटे कमकुवत ते मध्यम संवहन.
- अरबी समुद्र: गोवा–कर्नाटक किनाऱ्यालगतच्या पूर्व-मध्य अरबी समुद्रात, दक्षिण अरबी समुद्र, लक्षद्वीप व कोमोरिन क्षेत्रात मध्यम ते तीव्र संवहन. ईशान्य व उर्वरित मध्य अरबी समुद्रात मात्र संवहन कमकुवत — म्हणजे कोकण-मुंबई किनाऱ्यासमोरील समुद्रावरील ऊर्जा-पुरवठा मंदावतो आहे.
- बंगालचा उपसागर: उपसागर, अंदमान समुद्र व मार्तबान आखातावर मध्यम ते तीव्र संवहन, मात्र सुसंघटित प्रणालीचे स्वरूप नाही.
- उपग्रह चित्रात पश्चिमी विक्षोभ (WD) जम्मू–काश्मीर परिसरावर स्पष्टपणे चिन्हांकित असून पूर्व अफगाणिस्तान, उत्तर पाकिस्तान, लडाख, हिमाचल, उत्तराखंड, पंजाब, हरियाणा, दिल्ली व राजस्थानवर बहुस्तरीय ढगांचा विस्तार दिसतो.
वाचनाचा सारांश: ऊर्जा आणि आर्द्रता सध्या उत्तर व ईशान्य भारताकडे केंद्रित झाली आहे. महाराष्ट्रावरील संवहन टिकून असले तरी त्याची तीव्रता उतरणीला लागली आहे.
IMD अंदाज (३–९ ऑगस्ट २०२६)
तक्ता २: महाराष्ट्र व लगतच्या उपविभागांचा ७ दिवसांचा पाऊस-वितरण अंदाज
| उपविभाग | ३ ऑग | ४ ऑग | ५ ऑग | ६ ऑग | ७ ऑग | ८ ऑग | ९ ऑग |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | बऱ्यापैकी सर्वदूर ते सर्वदूर | तेच | तेच | तेच | तेच | तेच | तेच |
| मध्य महाराष्ट्र | बऱ्यापैकी सर्वदूर | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला |
| मराठवाडा | विखुरलेला | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा |
| विदर्भ | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | बऱ्यापैकी सर्वदूर | बऱ्यापैकी सर्वदूर | विखुरलेला |
| गुजरात प्रदेश | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला | विखुरलेला |
| सौराष्ट्र व कच्छ | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा | सुटा-सुटा |
(वितरण-श्रेणी: सर्वदूर = ७६–१००% केंद्रांवर नोंद; बऱ्यापैकी सर्वदूर = ५१–७५%; विखुरलेला = २६–५०%; सुटा-सुटा = १–२५%)
मुसळधार पावसाचे इशारे — महाराष्ट्र:
| कालावधी | इशारा | उपविभाग |
|---|---|---|
| ३ ऑगस्ट | अति मुसळधार (सुट्या ठिकाणी) | कोकण व गोवा, मध्य महाराष्ट्र |
| ४ ऑगस्ट | मुसळधार (सुट्या ठिकाणी) | मध्य महाराष्ट्र |
| ५–९ ऑगस्ट | महाराष्ट्रासाठी मुसळधार पावसाचा कोणताही इशारा नाही | — |
हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. ५ ऑगस्टपासून पुढील पाच दिवस IMD ने महाराष्ट्रातील एकाही उपविभागासाठी मुसळधार पावसाचा इशारा दिलेला नाही. याच काळात ईशान्य भारतासाठी मात्र अरुणाचल प्रदेश (३ ऑगस्ट) आणि आसाम–मेघालय (४ व ५ ऑगस्ट) येथे अत्यंत मुसळधार (≥ २१ सें.मी.) पावसाचा रेड-श्रेणीचा इशारा कायम आहे. मान्सूनची संपूर्ण ऊर्जा कुठे वळली आहे, हे यातून स्पष्ट होते.
मच्छीमारांसाठी इशारा: कर्नाटक व केरळ किनारा, लक्षद्वीप व कोमोरिन क्षेत्रात ३ ते ५ ऑगस्टपर्यंत समुद्रात न जाण्याचा इशारा. अरबी समुद्राच्या पश्चिम-मध्य भागात व सोमालिया–ओमान किनाऱ्यालगत ८ ऑगस्टपर्यंत इशारा कायम.
तज्ज्ञ विश्लेषण
१. जायभावे यांचा जून अंदाज: पडताळणी
विजय जायभावे यांनी २ जून रोजी दिलेल्या इशाऱ्याचे दोन भाग होते आणि दोन्ही आज तपासता येतात:
भाग अ — प्रादेशिक विषमता. त्यांनी सांगितले होते की एल निनोमुळे मान्सूनचे खंड येतील, काही भाग कोरडे राहतील आणि काही भागांत चांगला पाऊस होईल. जायभावे यांच्या ३ ऑगस्टच्या क्षेत्रीय निरीक्षणानुसार आजची स्थिती अशी:
| पट्टा | जिल्हे / भाग | स्थिती (जायभावे यांचे निरीक्षण) |
|---|---|---|
| तुटीचा पट्टा | मराठवाडा (संपूर्ण), अहिल्यानगर पूर्व, पुणे पूर्व, सोलापूर | अत्यंत कमी पाऊस |
| अधिक्याचा पट्टा | नाशिक, पुणे, पालघर, धुळे, जळगाव, बुलढाणा, अकोला, अमरावती | उच्चांकी पाऊस |
IMD च्या ३ ऑगस्टच्या नोंदींशी ही मांडणी सुसंगत आहे — कोकणात अतिवृष्टी-श्रेणी, मध्य महाराष्ट्रात अति मुसळधार, आणि मराठवाडा कोणत्याही वृष्टी-श्रेणीत नाही.
भाग ब — IOD. त्यांनी जूनमध्येच नमूद केले होते की जुलैनंतर हिंदी महासागरावर हलकी पॉझिटिव्ह IOD स्थिती तयार होईल. जायभावे यांच्या ३ ऑगस्टच्या नोंदीनुसार महासागरातील ही वाढ आता + ०.६३ पर्यंत पोहोचली आहे.
२. IOD नेमके काय सांगते — आणि सावधगिरी कुठे?
हिंदी महासागर डायपोल हा पश्चिम आणि आग्नेय विषुववृत्तीय हिंदी महासागरातील समुद्रपृष्ठ-तापमानाच्या फरकाचा निर्देशांक आहे (DMI). +०.४ अंश सेल्सिअसच्या वर सातत्याने राहिल्यास त्याला पॉझिटिव्ह IOD मानले जाते.
ऑस्ट्रेलियाच्या हवामान विभागाच्या (BoM) अधिकृत नोंदीनुसार <cite index=”4-1″>२६ जुलै २०२६ रोजी संपलेल्या आठवड्यात IOD निर्देशांक +०.४४ अंश सेल्सिअस होता — मागील पंधरवड्यात सुमारे ०.५ अंशांची वाढ. निर्देशांकाने पॉझिटिव्ह IOD चा उंबरठा गाठलेला हा पहिलाच आठवडा असून, प्रत्यक्ष IOD घटना जाहीर होण्यासाठी हे मूल्य सातत्याने उंबरठ्यावर टिकणे आवश्यक आहे</cite>. <cite index=”4-1″>त्याच अहवालात नमूद आहे की एल निनो जूनच्या मध्यापासून कार्यरत असून तो अधिक बळकट होत आहे; २६ जुलै रोजी संपलेल्या आठवड्यातील निनो३.४ निर्देशांक +१.९४ अंश सेल्सिअस होता, जो उंबरठ्यापेक्षा (+०.८०) खूपच वर आहे</cite>.
याचा शेतीच्या भाषेत अर्थ:
- पॉझिटिव्ह IOD भारतीय मान्सूनसाठी सामान्यतः अनुकूल असते — पश्चिम हिंदी महासागर तापल्याने भारतीय उपखंडाकडे बाष्पयुक्त वारे अधिक खेचले जातात. (ऑस्ट्रेलियासाठी मात्र याचा परिणाम उलट — कोरडेपणाचा — असतो. दोन्ही गोष्टी गल्लत करू नयेत.)
- एल निनो मात्र प्रतिकूल — आणि तो सध्या बळकट होत आहे.
- म्हणजेच ऑगस्ट–सप्टेंबरमध्ये दोन विरुद्ध दिशेची बले एकाच वेळी कार्यरत असतील. IOD पॉझिटिव्ह झाल्यास तो एल निनोचा फटका काही प्रमाणात भरून काढू शकतो — पूर्णपणे नाही.
पारदर्शक नोंद: जायभावे यांनी नोंदवलेले +०.६३ हे मूल्य आणि BoM ने प्रसिद्ध केलेले +०.४४ (२६ जुलैअखेर) हे मूल्य यात फरक आहे. हा फरक वेगळ्या तारखेचा असू शकतो (जायभावे यांची नोंद ३ ऑगस्टची आहे, म्हणजे एक आठवडा नंतरची) किंवा वेगळ्या दत्तसंचाचा (HadISST, NOAA OISST, GAMSSA यांची मूल्ये किंचित भिन्न असतात). दोन्ही आकडे एकाच दिशेकडे — म्हणजे वाढत्या पॉझिटिव्हकडे — निर्देश करतात, हे महत्त्वाचे. कृषी पर्व दोन्ही नोंदी स्रोतासह वाचकांसमोर ठेवत आहे.
३. दोन विषम महाराष्ट्र
यंदाच्या खरिपाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे राज्याचे दोन भाग पडले आहेत. एका बाजूला कोकण, घाटमाथा, नाशिक-पुणे पट्टा आणि उत्तर महाराष्ट्र-पश्चिम विदर्भाचा काही भाग — जिथे पाणी साचणे, मुळकुज आणि पिकांची पडझड ही समस्या आहे. दुसऱ्या बाजूला मराठवाडा, पूर्व अहिल्यानगर, पूर्व पुणे आणि सोलापूर — जिथे संरक्षक सिंचनाची गरज निर्माण झाली आहे.
IMD च्या पुढील सात दिवसांच्या तक्त्यात मराठवाड्यासाठी ४ ते ९ ऑगस्ट सलग सहा दिवस “सुटा-सुटा” (१–२५% केंद्रे) ही सर्वात खालची वितरण-श्रेणी दिली आहे. ही श्रेणी कोणत्याही अर्थाने दिलासादायक नाही. हा उघडीपीचा टप्पा किमान पुढील आठवडाभर लांबण्याची शक्यता गृहीत धरूनच नियोजन करावे लागेल.
शेतकरी सल्ला
अ) तुटीचे भाग — मराठवाडा, पूर्व अहिल्यानगर, पूर्व पुणे, सोलापूर
पुढील सहा दिवस सुट्या-सुट्या पावसाची शक्यता आहे; म्हणजेच बहुतांश भागांत पाऊस पडणार नाही असे गृहीत धरून पुढील उपाय करावेत:
- संरक्षक सिंचन — कापूस, सोयाबीन, तूर व मका ही पिके सध्या फुलोरा/शेंगा भरण्याच्या नाजूक अवस्थेत आहेत. उपलब्ध पाण्याचा वापर याच अवस्थेसाठी राखून ठेवावा. ठिबक/तुषार असल्यास प्राधान्याने वापर करावा.
- आच्छादन (मल्चिंग) — पिकांच्या ओळींमधील जमिनीवर काडाचे किंवा उपलब्ध सेंद्रिय पदार्थांचे आच्छादन केल्यास बाष्पीभवन घटते आणि जमिनीतील ओलावा अधिक काळ टिकतो.
- कोळपणी — हलकी कोळपणी करून जमिनीच्या भेगा बुजवाव्यात; यामुळे खोलवरून होणारे बाष्पीभवन थांबते.
- नत्रयुक्त खताची मात्रा पुढे ढकलावी — जमिनीत पुरेसा ओलावा नसताना युरिया दिल्यास पिकाला त्याचा उपयोग होत नाही आणि खर्च वाया जातो. पाऊस पडल्यानंतरच वरखत द्यावे.
- आंतरपीक/दुबार पेरणीचा निर्णय घाईने घेऊ नये — ऑगस्टच्या दुसऱ्या पंधरवड्यात IOD पॉझिटिव्ह होण्याची शक्यता असल्याने परिस्थिती बदलू शकते. कृषी विभाग/कृषी विज्ञान केंद्राच्या सल्ल्याने निर्णय घ्यावा.
ब) अधिक्याचे भाग — कोकण, घाटमाथा, नाशिक, पुणे, पालघर, धुळे, जळगाव, बुलढाणा, अकोला, अमरावती
कोकणात पुढील सात दिवस सर्वदूर पावसाची शक्यता कायम आहे; मध्य महाराष्ट्रात ४ ऑगस्टला सुट्या ठिकाणी मुसळधार पावसाचा इशारा आहे:
- निचरा प्राधान्याने — भात खाचरे, सोयाबीन, कापूस व भाजीपाला क्षेत्रातील सरी-वरंबे मोकळे ठेवा. सलग ४८ तासांहून अधिक पाणी साचल्यास मुळकुज सुरू होते.
- मुळकुज व करपा यांचे निरीक्षण — पाणी ओसरल्यानंतर पिकाच्या मुळांची व खोडाची पाहणी करावी. लक्षणे दिसल्यास कृषी विभागाच्या शिफारशीनुसारच बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.
- आधार व बांधणी — केळी, पपई, भाजीपाला व फळझाडांना आधार द्यावा. उपग्रह बुलेटिनमध्ये तीव्र संवहनी ढग नोंदवले असल्याने विजांच्या कडकडाटासह सोसाट्याच्या वाऱ्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
- काढणी झालेला माल सुरक्षित ठिकाणी — ताडपत्रीखाली किंवा बंदिस्त जागी हलवावा.
- वीज पडण्याची खबरदारी — मेघगर्जनेच्या वेळी शेतात जाणे टाळावे; झाडाखाली आश्रय घेऊ नये; जनावरे गोठ्यात बांधावीत.
क) सर्व भागांसाठी — दोन्ही शक्यता गृहीत धरा
यंदाच्या हंगामाचा धडा हाच आहे की एकाच अंदाजावर संपूर्ण नियोजन बांधू नये. एल निनो बळकट होत आहे आणि IOD पॉझिटिव्हकडे झुकत आहे — या दोन विरुद्ध संकेतांचा एकत्रित परिणाम काय होईल हे अद्याप निश्चित नाही. त्यामुळे दोन्ही परिस्थितींत उपयुक्त ठरतील अशाच कृती आत्ता कराव्यात: जलसंधारणाची कामे पूर्ण करणे, शेततळी व विहिरींतील पाण्याचा हिशेब ठेवणे, विमा हप्ता व नोंदी वेळेत पूर्ण करणे, आणि पीक-अवस्थेनुसार पाण्याचे प्राधान्यक्रम आधीच ठरवून ठेवणे.
संदर्भ आणि स्रोत
- भारतीय हवामान विभाग, प्रसिद्धिपत्रक, दिनांक ३ ऑगस्ट २०२६, वेळ १३५० IST (परिशिष्ट I, II व III सह)
- INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, ४ ऑगस्ट २०२६, ००:०० UTC — TCIN50 DEMS 040000
- विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक — २ जून २०२६ चा मान्सून दुसरा टप्पा आढावा व ३ ऑगस्ट २०२६ ची पडताळणी नोंद
- Bureau of Meteorology (ऑस्ट्रेलिया), Southern Hemisphere Monitoring — IOD व ENSO निर्देशांक, आठवडा अखेर २६ जुलै २०२६
- IMD राष्ट्रीय हवामान बुलेटिन: https://mausam.imd.gov.in/responsive/all_india_forcast_bulletin.php
- जिल्हानिहाय इशारे: https://mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php
कृषी पर्वच्या “तीन आघाड्यांवरील लढाई” या मालिकेत खरीप २०२६ वरील एल निनो, खत पुरवठा साखळी आणि निर्यात-शुल्क या तिन्ही घटकांचा सविस्तर आढावा घेतला आहे. सदर वृत्तांत त्या मालिकेचा पुढील भाग आहे.