विजय गायकवाड

भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) १ ऑगस्टच्या प्रेस रिलीजमध्ये “१ ऑगस्टनंतर पावसात लक्षणीय घट” असा स्पष्ट शब्दप्रयोग करण्यात आला आहे — आणि २ ऑगस्टच्या INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिनने त्याला स्वतंत्र पुष्टी दिली आहे. गेल्या २४ तासांत मध्य महाराष्ट्रात अतिवृष्टी झाली — ताम्हिणी-मुळशी (पुणे) येथे तब्बल २८ सें.मी. पाऊस नोंदवला गेला. मात्र त्याच वेळी आग्नेय राजस्थानवरील डिप्रेशनचे रूपांतर आता स्पष्ट कमी दाब क्षेत्रात झाले असून पुढील २४ तासांत ते आणखी क्षीण होणार आहे. IMD ने ३१ जुलैलाच ऑगस्ट-सप्टेंबरसाठी सरासरीहून कमी पावसाचा अंदाज दिला होता; हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनीही ऑगस्टमध्ये काही भागांत खंड पडण्याची शक्यता वर्तवली होती. आजचे चित्र त्याच दिशेने जाणारे आहे.

शेतकऱ्यांसाठी याचा अर्थ स्पष्ट आहे — जुलैने दिलेले पाणी हेच आता पुढील काळाचे भांडवल आहे.

---

सद्यस्थिती

१ ऑगस्ट रोजी सकाळी ८:३० पर्यंतच्या २४ तासांतील नोंदी:

ठिकाण	उपविभाग	पाऊस
ताम्हिणी-मुळशी (पुणे)	मध्य महाराष्ट्र	२८ सें.मी. (अतिवृष्टी)
कर्जत (रायगड)	कोकण	७ सें.मी.

देशपातळीवर गुजरात प्रदेशात अपवादात्मक अतिवृष्टी — आंबिका (जि. सुरत) येथे ६१ सें.मी. ही या हंगामातील सर्वात मोठी एकदिवसीय नोंद ठरली आहे. केरळ, किनारी व दक्षिण आंतरभागीय कर्नाटक आणि तामिळनाडूतही अतिवृष्टी झाली.

पूरधोका (२ ऑगस्ट सकाळपर्यंत): गुजरात प्रदेश व सौराष्ट्र-कच्छमधील अनेक जिल्हे, तसेच किनारी कर्नाटक, केरळ व दक्षिण आंतरभागीय कर्नाटकात मध्यम स्वरूपाचा पूरधोका. महाराष्ट्रातील कोणत्याही जिल्ह्याचा या यादीत समावेश नाही — ही जुलैनंतरची पहिलीच वेळ आहे.

उपग्रह व वारा माहिती (२ ऑगस्ट, ००:०० UTC)

INSAT-3DS बुलेटिननुसार महाराष्ट्रावरील चित्र लक्षणीयरीत्या बदलले आहे:

• महाराष्ट्रावर (विदर्भ वगळता) केवळ विखुरलेले कमी/मध्यम ढग — संवहनी हालचालींचा उल्लेखच नाही. विदर्भावर फक्त कमकुवत ते मध्यम संवहन.
• तुलनेसाठी: तीव्र ते अतितीव्र संवहन (CTT उणे ७०-९०°C) आता उत्तराखंड, उत्तर उत्तर प्रदेश, उत्तर बिहार, दक्षिण छत्तीसगड आणि दक्षिण उप-हिमालयी पश्चिम बंगालवर सरकले आहे — म्हणजे पावसाचा मुख्य पट्टा महाराष्ट्रापासून उत्तर-ईशान्येकडे गेला आहे.
• मान्सून ट्रफ: पश्चिम टोक सर्वसाधारण स्थानाच्या दक्षिणेस, पूर्व टोक उत्तरेस — ही रचना महाराष्ट्रासाठी प्रतिकूल आहे.
• किनारपट्टीलगतचा ट्रफ (off-shore trough) दक्षिण गुजरातपासून केरळपर्यंत — यामुळे कोकणात हलका-मध्यम पाऊस टिकून राहील.
• पश्चिमी विक्षोभ हिमाचल प्रदेशवर चक्राकार स्थितीत — उत्तर भारतात पाऊस केंद्रित होण्याचे कारण.

IMD अंदाज (१ – ७ ऑगस्ट): महाराष्ट्र

उपविभाग	पावसाचा विस्तार	इशारे
कोकण व गोवा	१–७ ऑगस्ट बहुतांश ठिकाणी	१–३ ऑगस्ट: तुरळक ठिकाणी मुसळधार
मध्य महाराष्ट्र	फक्त १ ऑगस्ट बहुतांश; नंतर तुरळक ते विखुरलेला	१ ऑगस्ट: अतिजोरदार; २–३ ऑगस्ट: मुसळधार; नंतर इशारा नाही
मराठवाडा	संपूर्ण आठवडा तुरळक ते विखुरलेला	मोठ्या पावसाचा इशारा नाही
विदर्भ	१ ऑगस्ट व ५–६ ऑगस्ट बहुतांश; बाकी तुरळक	मुसळधार पावसाचा इशारा नाही; २–५ ऑगस्ट विजांसह गडगडाट

महत्त्वाचे: IMD च्या प्रेस रिलीजमध्ये या आठवड्यात महाराष्ट्रासाठी अतिवृष्टीचा एकही इशारा नाही. मुख्य इशारे आता गुजरात, केरळ-कर्नाटक आणि ईशान्य भारताकडे सरकले आहेत.

नोंद: काही माध्यमांत २ ऑगस्टसाठी अकोला, अमरावती, चंद्रपूर, गडचिरोली, गोंदिया व वाशिम जिल्ह्यांना मुसळधार-अतिजोरदार पावसाचा इशारा असल्याचे वृत्त आहे. IMD च्या राष्ट्रीय प्रेस रिलीजमध्ये विदर्भासाठी असा इशारा नाही. जिल्हा पातळीचे इशारे प्रादेशिक हवामान केंद्रे स्वतंत्रपणे देत असल्याने वाचकांनी आपल्या जिल्ह्याचा नेमका इशारा IMD च्या अधिकृत जिल्हानिहाय पोर्टलवरच तपासावा.

टीप: अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो, तशी अचूकता कमी होते — IMD.

विश्लेषण: तीन स्रोत, एकच दिशा

गेल्या आठवडाभरात कृषी पर्वने नोंदवलेले तिन्ही संकेत आता एकाच दिशेने जात आहेत:

1. IMD (३१ जुलै): ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये देशात सरासरीहून कमी पाऊस; ऑगस्टमध्ये कमाल तापमान सरासरीहून अधिक.
2. विजय जायभावे (सिन्नर): ३१ मार्चच्या अंदाजातच ऑगस्टमध्ये काही भागांत पावसाचे प्रमाण खूप कमी राहण्याची शक्यता; ती शक्यता आजही कायम असल्याचे त्यांचे मत.
3. IMD (१ ऑगस्ट) + उपग्रह (२ ऑगस्ट): “लक्षणीय घट” हा शब्दप्रयोग आणि महाराष्ट्रावरील संवहनाचा ऱ्हास — म्हणजे अंदाज आता प्रत्यक्षात उतरू लागला आहे.

यातून काय समजावे: खंड म्हणजे पूर्ण कोरडेपणा नव्हे. कोकणात हलका-मध्यम पाऊस टिकेल, विदर्भात ५–६ ऑगस्टला पुन्हा विस्तार वाढेल. मात्र जुलैसारखी सलग मुसळधार मालिका आता संपली आहे. या टप्प्यावरचा खरा प्रश्न “पुढे किती पाऊस” हा नसून “आज हातात असलेले पाणी किती काळ पुरवता येईल” हा आहे.

शेतकरी सल्ला

तातडीने (पुढील ३–४ दिवसांत)

• पाण्याचा हिशेब करा: शेततळे, विहीर, बोअर यांतील उपलब्ध साठा मोजा. वाहून जाणारे पाणी अडवण्याची व्यवस्था अजून बाकी असल्यास ती आजच पूर्ण करा — पुढील मोठा पाऊस कधी येईल याची खात्री नाही.
• आच्छादन (मल्चिंग): IMD ने ऑगस्टमध्ये कमाल तापमान सरासरीहून अधिक राहण्याचा अंदाज दिला आहे. पिकांच्या ओळींमध्ये पालापाचोळा, गव्हांडा किंवा पिकांचे अवशेष टाका — बाष्पीभवन मोठ्या प्रमाणात कमी होते.
• कोळपणी/आंतरमशागत: वापसा येताच करा. यामुळे जमिनीतील भेगा बुजतात आणि ओलावा टिकतो — हा सर्वात स्वस्त “सिंचन” आहे.
• ठिबक-तुषार संच तपासा: गळती, तोट्या, फिल्टर आताच तपासून घ्या. गरजेच्या वेळी बिघाड परवडणार नाही.

पीकनिहाय प्राधान्यक्रम

• सोयाबीन — शेंगा भरण्याचा टप्पा नाजूक; एकच संरक्षक पाणी शक्य असल्यास ते याच टप्प्यासाठी राखा.
• मका — तुरा-रेशीम टप्प्यात ताण पडल्यास दाणे भरत नाहीत; प्राधान्य याच टप्प्याला.
• कापूस — पातेगळ टाळण्यासाठी आच्छादन; रसशोषक किडींचे (मावा, तुडतुडे, फुलकिडे) निरीक्षण वाढवा, कोरड्या-उष्ण हवेत त्यांचा जोर वाढतो.
• तूर — सखल भागात अजून पाणी साचले असल्यास आधी निचरा; फुलोऱ्यासाठी एक पाणी राखून ठेवा.
• ऊस — पाचट आच्छादन सरीत पसरवा; एक-आड-एक सरी पद्धतीने पाणी द्या.

कोकण व घाटमाथा — अजूनही निचऱ्याचाच प्रश्न

• कोकणात १–३ ऑगस्ट मुसळधारचा इशारा कायम असून जुलैभराच्या पावसाने जमीन संपृक्त आहे. भात, हळद, भुईमूग क्षेत्रातील चरे तपासा; मुळकुज व बुरशीजन्य रोगांवर लक्ष ठेवा.
• ताम्हिणीसारख्या घाट भागांत २८ सें.मी. पावसानंतर दरडप्रवण भागांत सतर्कता बाळगा.

चारा व पशुधन

• मुरघास (सायलेज) आताच करा — हिरवा चारा सध्या उपलब्ध आहे; खंड लांबल्यास ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये चाराटंचाई होऊ शकते. हा निर्णय पुढे ढकलल्यास संधी निघून जाते.
• वैरण कोरड्या, उंच जागी साठवा; वाढत्या तापमानात जनावरांना स्वच्छ थंड पाणी वारंवार द्या.

हे टाळा

• ❌ कोरड्या जमिनीत वरखते देणे — खत पिकाला उपलब्ध होत नाही, पैसा वाया जातो.
• ❌ खंडाच्या काळात नवीन क्षेत्रात पेरणी/लागवड वाढवणे.
• ❌ “मोठा पाऊस येणार” अशा अनधिकृत समाजमाध्यम संदेशांवर विसंबून निर्णय घेणे.

---

स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD), प्रेस रिलीज दि. १ ऑगस्ट २०२६, दुपारी १:३० वा. | INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, दि. २ ऑगस्ट २०२६, ००:०० UTC | IMD मान्सून उत्तरार्ध अंदाज, दि. ३१ जुलै २०२६ | तज्ज्ञ विश्लेषण: विजय जायभावे, सिन्नर (नाशिक) | जिल्हानिहाय इशारे: mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php

कृषी पर्व