---

संकष्टी ते पालखी प्रस्थानादरम्यान महाराष्ट्रात जोरदार पावसाची शक्यता — IMD, माणिकराव खुळे आणि विजय जायभावे यांचे एकमत

कृषी पर्व वृत्तसेवा | मुंबई

---

महाराष्ट्रासाठी आजचा दिवस हवामानाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे. भारत मौसम विज्ञान विभागाचे (IMD) आजचे अधिकृत पत्रक, निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे (IMD पुणे) यांचा स्वतंत्र अंदाज आणि सिन्नर (जि. नाशिक) येथील अनुभवी हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांचे विश्लेषण — या तिन्ही स्रोतांनी एकमताने पुढील ४ ते ७ दिवस महाराष्ट्रात मुसळधार ते अतिमुसळधार पावसाचा इशारा दिला आहे.

विशेष उल्लेखनीय म्हणजे जायभावे यांनी २९ जून रोजीच रंगीत नकाशाद्वारे राज्यातील जिल्हानिहाय पावसाचा अंदाज दिला होता — आणि तो आज तंतोतंत खरा ठरत आहे.

---

🔵 १. जायभावे यांचा २९ जूनचा अंदाज — आज सिद्ध होतोय

विजय जायभावे यांनी २९ जून रोजी महाराष्ट्राचा रंगीत नकाशा प्रसिद्ध केला होता. त्यात तीन झोन स्पष्ट केले होते:

🔵 निळा झोन (Blue Zone) — मुसळधार ते अतिमुसळधार: मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग (संपूर्ण कोकण) तसेच पुणे, नाशिक, नगर या जिल्ह्यांसाठी मुसळधार ते अतिमुसळधार पावसाचा अंदाज होता. जायभावे यांनी आज नमूद केले आहे की या भागात मागील दोन दिवस सतत पाऊस सुरू आहे — अंदाज बरोबर ठरला.

🔴 लाल झोन (Red Zone) — मध्यम ते जोरदार: उत्तर महाराष्ट्र (धुळे, जळगाव, नंदुरबार) व मध्य महाराष्ट्राचा काही भाग लाल झोनमध्ये होता. जायभावे यांच्यानुसार आजपासून या भागातही पाऊस सुरू होत आहे.

🟡 पिवळा झोन (Yellow Zone) — काही ठिकाणी जोरदार: पूर्व महाराष्ट्र म्हणजे विदर्भ आणि त्याला लागून असलेला मराठवाडा या भागात काही ठिकाणीच जोरदार पाऊस होईल असा अंदाज होता — तोही IMD च्या आकडेवारीशी जुळतो.

---

🔴 २. आज काय घडतेय — तीन हवामान प्रणाली एकत्र आल्या

माणिकराव खुळे यांनी स्पष्ट केले आहे की सध्याच्या पावसाला तीन स्वतंत्र परंतु एकमेकांना पूरक अशा हवामान प्रणाली कारणीभूत आहेत:

पहिली प्रणाली: देशात समुद्रसपाटी पातळीतील हवेच्या कमी दाबाचा हंगामी आस (Seasonal Monsoon Trough) आपल्या सरासरी जागेवर स्थिरावला आहे. हे मान्सूनसाठी अत्यंत अनुकूल चिन्ह आहे.

दुसरी प्रणाली: अरबी समुद्रात, महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीला समांतर, समुद्रसपाटी पातळीत हवेच्या कमी दाबाचा द्रोणीय आस (Off-Shore Trough) तयार झाला आहे. हा कोकणात मुसळधार पावसाचे मुख्य कारण आहे.

तिसरी प्रणाली: बंगालच्या उपसागरात दीड ते ७.६ किमी उंचीवर हवेच्या कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area over Northwest Bay of Bengal) तयार झाले असून ते पुढील दोन दिवसांत आणखी तीव्र होण्याची शक्यता आहे.

जायभावे यांनी हेच सांगितले आहे — बंगालच्या उपसागरावरील कमी दाब तीव्र होत जाईल आणि गुजरात-महाराष्ट्र किनारपट्टीजवळचे चक्राकार वारे आता मध्य प्रदेशाकडे सरकत आहेत. या सर्व प्रणाली मान्सूनच्या आस पट्ट्याजवळ राहतील, त्यामुळे कोकण व घाट परिसरात मुसळधार पाऊस निश्चित आहे.

---

🗺️ ३. महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय सविस्तर अंदाज — ३ ते ८ जुलै

🔵 कोकण विभाग — सर्वाधिक धोका (Red/Orange Alert): पालघर, ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग — या संपूर्ण पट्ट्यात ३ ते ६ जुलैदरम्यान अतिमुसळधार पाऊस (Extremely Heavy Rainfall, ≥२०४ मिमी) होण्याचा IMD चा स्पष्ट इशारा आहे. गेल्या २४ तासांत मंडणगड (रत्नागिरी) येथे १६ सेमी पाऊस नोंदला गेला.

🔵 घाट क्षेत्र — उच्च सतर्कता: त्र्यंबकेश्वर, घोटी, इगतपुरी, कसारा, भंडारदरा, भीमाशंकर, लोणावळा, खंडाळा, मावळ, मुळशी, वेल्हे, भोर, ताम्हिणी, नाणेघाट, पोलादपूर, महाबळेश्वर, पाचगणी, कोयना, अंबा व कुंभार्ली घाट, बावडा, राधानगरी — विशेषतः ३, ४ व ६ जुलैला अतिमुसळधार पाऊस होण्याची शक्यता. महाबळेश्वरला गेल्या २४ तासांत १९ सेमी पाऊस नोंदला.

🔴 मध्य महाराष्ट्र व उत्तर महाराष्ट्र — मध्यम ते जोरदार: नाशिक, पुणे, अहिल्यानगर (छ.सं.नगर), जालना, बीड जिल्ह्यांत मध्यम ते मुसळधार पावसाच्या सरी अधूनमधून येतील. बीड जिल्ह्यात काल ४६-४८ kmph चे वारे नोंदले गेले.

🟡 विदर्भ — काही ठिकाणी जोरदार: अकोला, अमरावती, गोंदिया, नागपूर, भंडारा, वर्धा, बुलढाणा, चंद्रपूर जिल्ह्यांत ८ जुलैपर्यंत दोन-तीन दिवस अतिमुसळधार पावसाची शक्यता. गोंदिया येथे काल १६ सेमी पाऊस नोंदला गेला. IMD नुसार विदर्भात ३ ते ९ जुलैदरम्यान व्यापक पाऊस (Fairly Widespread to Widespread) राहील.

🟡 उत्तरेकडील मराठवाडा — अधूनमधून जोरदार सरी: औरंगाबाद, जालना, परभणी, हिंगोली या भागात अधूनमधून जोरदार सरी होतील. मात्र संपूर्ण पट्ट्यात एकसमान पाऊस राहणार नाही.

⚠️ सोलापूर, धाराशिव, लातूर, सांगली पूर्व — पाऊस कमी राहील: जायभावे यांनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना उत्तर देताना स्पष्ट केले आहे की सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), लातूर आणि सांगली पूर्व या भागात राज्याच्या इतर भागांच्या तुलनेत पाऊस कमी राहील — फक्त मध्यम पाऊस होईल. या भागातील शेतकऱ्यांनी पेरणीचा घाईने निर्णय घेऊ नये.

---

🟠 ४. मुंबई — पूर-पाणी निचऱ्याचा इशारा

माणिकराव खुळे यांनी विशेष नमूद केले आहे की मुंबई शहर व उपनगरे तसेच पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी या सहा जिल्ह्यांत शुक्रवार ३ ते सोमवार ६ जुलैदरम्यान अतिजोरदार पावसामुळे शहरांत पूरपाण्याचा निचरा होण्यास अडथळा येण्याची शक्यता आहे. जनजीवन काहीसे विस्कळीत होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

---

🟢 ५. पालखी प्रस्थान आणि पाऊस

माणिकराव खुळे यांच्यानुसार मंगळवार व बुधवार ७-८ जुलैला देहू-आळंदीतील पालखी प्रस्थानादरम्यान पाऊस हजेरी लावू शकतो. मात्र पालखीच्या पुणे मुक्कामादरम्यान पावसाचा जोर काहीसा कमी होण्याची शक्यता आहे. वारकरी बांधवांनी प्रवास नियोजनात सतर्कता बाळगावी.

---

🔵 ६. जुलैचा दुसरा आठवडा — पाऊस कमकुवत होईल

माणिकराव खुळे आणि विजय जायभावे दोघेही स्पष्टपणे सांगतात की गुरुवार ९ जुलैनंतर पावसाचा जोर कमी होण्याची शक्यता आहे. जायभावे यांच्यानुसार ७ जुलैनंतर सर्व प्रणाली कमकुवत होऊन उत्तर भारताकडे सरकतील आणि मान्सून कमजोर होत जाईल.

त्यामुळे विदर्भातील ९-१५ जुलै दरम्यानच्या अपेक्षित जोरदार पावसाची शक्यता मावळू शकते. अर्थात बदल झाल्यास सुधारित अपडेट दिला जाईल.

---

🌾 ७. एकूण जुलै महिन्याचा पाऊस — महत्त्वाचे चित्र

माणिकराव खुळे यांच्यानुसार पूर्व विदर्भ वगळता उर्वरित संपूर्ण महाराष्ट्रात जुलै महिन्यात सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता आहे. जूनमधील पावसाच्या तुटीसह जुलैमध्येही तूट पुढे येण्याची शक्यता आहे. पूर्व विदर्भात मात्र सरासरी व त्यापेक्षा अधिक पावसाची शक्यता आहे.

सध्या पडणारा पाऊस हा मान्सूनच्या २२ जूनपासून सुरू झालेल्या पहिल्या आवर्तनाची सलगता आहे, हे लक्षात ठेवावे.

---

🌾 ८. पेरणीबाबत शेतकऱ्यांना महत्त्वाचा सल्ला

माणिकराव खुळे यांनी स्पष्ट केले आहे की पेरणीयोग्य ओल व पेरणीबाबतचा खुलासा आठवड्यातील पावसानंतर म्हणजे १० जुलैदरम्यानच करता येईल. शेतकऱ्यांनी घाईने पेरणी करू नये. ५०-७५ मिमी पाऊस होऊन जमिनीत पुरेशी ओल झाल्यानंतरच पेरणी करावी.

IMD ने कोकणासाठी विशेष सूचना दिली आहे — जोरदार पावसाच्या काळात भात व नाचणीची रोपवाटिका पेरणी पुढे ढकलावी, भाजीपाला पिकांना आधार द्यावा आणि शेतात अतिरिक्त पाण्याचा निचरा होण्यासाठी चर खोदावेत.

---

📌 थोडक्यात — शेतकऱ्यांसाठी जिल्हानिहाय करणीय गोष्टी

विभाग	पाऊस	सल्ला
कोकण, घाट	अतिमुसळधार	नद्यांजवळ जाऊ नका, निचरा करा
मुंबई, ठाणे	अतिमुसळधार	प्रवास टाळा, सतर्क राहा
नाशिक, पुणे, नगर	मुसळधार	पेरणी १० जुलैनंतरच
विदर्भ	काही ठिकाणी जोरदार	निचऱ्याची व्यवस्था करा
उत्तर मराठवाडा	अधूनमधून जोरदार	घाई नको, वाट पाहा
सोलापूर, धाराशिव, लातूर, सांगली पूर्व	मध्यम, तुलनेने कमी	पेरणीसाठी आणखी पाऊस वाट पाहा

✅ सर्व शेतकऱ्यांसाठी: पेरणी घाईने करू नका — १० जुलैनंतर IMD व जायभावे यांचा अपडेट पाहूनच निर्णय घ्या.

---

स्रोत: माणिकराव खुळे, निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ, IMD पुणे (दि. २ जुलै २०२६) | भारत मौसम विज्ञान विभाग, अधिकृत पत्रक (दि. ३ जुलै २०२६) | विजय जायभावे, सिन्नर, जि. नाशिक (दि. २९ जून व ३ जुलै २०२६)

— विजय गायकवाड | कृषी पर्व | मुंबई