✍️ विनया देशपांडे पंडित — सत्य सांगण्याचा मार्ग न सोडणारी पत्रकार

📅 २५ मार्च २०२६ | ✒️ विजय श्रावण गायकवाड, ज्येष्ठ कृषी पत्रकार व अधिवक्ता, मुंबई | 🏷️ पत्रकारिता | माझे मित्र-मैत्रिणी

🪪 सौ. विनया देशपांडे पंडित — एका नजरेत

📰 सध्या: महाराष्ट्र ब्युरो चीफ, ‘द हिंदू’
🎓 JPCEC बॅच २००७-०८ | बी.ए. व एम.ए. राज्यशास्त्र (२००४)
📡 पत्रकारिता पदविका, आशियन कॉलेज ऑफ जर्नालिझम, चेन्नई (२०१०)
🌐 शेव्हनिंग स्कॉलर — युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर, लंडन (२०२२)
📺 यापूर्वी: CNN News18, The Sunday Guardian, The Times of India
🏆 दर्पण पुरस्कार (२०२०) | लाडली मीडिया पुरस्कार (दोनदा)

काही माणसं आयुष्यात येतात ती केवळ मित्र-मैत्रीण म्हणून नाही — तर एक आदर्श म्हणून, एक प्रेरणा म्हणून. माझी मैत्रीण विनया देशपांडे पंडित — ‘द हिंदू’च्या महाराष्ट्र ब्युरो चीफ — ही अशीच एक व्यक्ती आहे. तिची गोष्ट केवळ एका यशस्वी पत्रकाराची गोष्ट नाही — ती महाराष्ट्रातील नैतिक पत्रकारितेच्या जिवंत असण्याची गोष्ट आहे.

🌱 बालपण, शिक्षण आणि जडणघडण

रसायनी येथे जन्मलेल्या विनया यांचे बालपण नांदेड आणि औरंगाबाद (आता छत्रपती संभाजीनगर) या शहरांत गेले. सातवीपासून पुण्यात स्थायिक होऊन फर्ग्युसन कॉलेजमधून पदवी घेतली. दहावीत हिंदीत राज्यात अव्वल, बारावीत राज्यशास्त्रात राज्यात प्रथम आणि महाविद्यालयात सुवर्णपदक — हे त्यांच्या बौद्धिक कुशाग्रतेचे प्रमाण.

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातून राज्यशास्त्र व आंतरराष्ट्रीय संबंधांत पदव्युत्तर शिक्षण. त्यानंतर चेन्नईच्या आशियन कॉलेज ऑफ जर्नालिझम (ACJ) मधून BBC प्रशिक्षणासहित पत्रकारिता पदविका. देशातील केवळ दोन विद्यार्थ्यांपैकी एक म्हणून संपूर्ण शिष्यवृत्ती मिळवणे — हे साधे यश नाही.

ACJ आधी पुण्यात विद्यावाणी (सामुदायिक रेडिओ), आकाशवाणी आणि Times of India मध्ये काम. फर्ग्युसन कॉलेज, DES आणि सेंट मीराज कॉलेजमध्ये अध्यापन. आंतरराष्ट्रीय संशोधन, ट्रेकिंग, नाटक, वक्तृत्व — विनया यांची जडणघडण बहुआयामी होती.

🏆 पुरस्कार आणि आंतरराष्ट्रीय मान्यता

जवळपास दोन दशकांच्या पत्रकारितेत विनया यांनी अनेक महत्त्वाचे सन्मान मिळवले:

🥇 दर्पण पुरस्कार (२०२०) — मराठी पत्रकारितेचे जनक दर्पणकार बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या नावाने.
🥇 लाडली मीडिया पुरस्कार — दोनदा — कार्यस्थळावरील महिला लैंगिक छळावरील मालिकेसाठी, ज्याने अखेर POSH कायदा २०१३ संसदेत मंजूर करण्यास हातभार लावला.
🌐 शेव्हनिंग फेलोशिप (२०२२) — वेस्टमिन्स्टर विद्यापीठ, लंडन.
🇺🇸 International Visitors’ Leadership Programme (२०१८) — एकमेव भारतीय.
📖 ‘Shevolution’ कॉफी टेबल बुक — Kotak Life द्वारे महिला नेत्यांमध्ये स्थान.
🇦🇺🇫🇮 ऑस्ट्रेलिया व फिनलंड — उच्चस्तरीय पत्रकार शिष्टमंडळात सहभाग.

📡 व्यावसायिक वाटचाल — मुद्रण ते TV ते डिजिटल

Times of India (पुणे) → The Hindu (मुंबई, कॅम्पस प्लेसमेंट) → The Sunday Guardian (Resident Editor) → CNN News18 मुंबई ब्युरो चीफ (७ वर्षे) → पुन्हा The Hindu महाराष्ट्र ब्युरो चीफ — हा प्रवास म्हणजे स्वतःला सतत नव्याने घडवण्याचा आदर्श नमुना.

CNN News18 मध्ये तरुण आई असताना ब्युरो चीफ पदाची मुलाखत दिली. अनेकांनी टिंगल केली. पण पतीचा पाठिंबा आणि एका ज्येष्ठ महिला पत्रकाराने रात्री फोन करून दिलेल्या विश्वासाने त्यांनी अर्ज केला आणि निवड झाली.

“अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी स्वीकारण्याची भीती कधी वाटली नाही.”— विनया देशपांडे पंडित

⚡ मैदानावरची पत्रकार — जिथे धाडस लागते

विनया यांची पत्रकारिता केवळ स्टुडिओत नव्हती — ती मैदानावर होती, जीव धोक्यात घालून होती:

🔸 २०११ मुंबई दहशतवादी हल्ला — दादरला पोहोचल्या, पीडितांशी बोलल्या, PCO बूथवर एक रुपयाची नाणी मोजत रात्री बातमी सांगितली. घरी परतल्या पहाटे ४ वाजता.

🔸 LOC वरील बंकर — “आप circuit house में आराम करें, मॅडम” असे ऑफिसर म्हणाले, पण रात्री बंकरपर्यंत चालत गेल्या.

🔸 पाणबुडीत रिपोर्टिंग — INS Viraat वर फायटर जेटसोबत छायाचित्रण.

🔸 गर्भावस्थेत आझाद मैदान दंगल — मायक्रोफोन सोडला नाही.

🔸 २०१८ किसान मार्च — ५०,००० अनवाणी शेतकऱ्यांचा आवाज जगापर्यंत पोहोचवला.

🌾 शेतकरी, आदिवासी, महिला — दबलेल्यांचा आवाज

विनया यांनी महापूर, दुष्काळ, शेतकरी आत्महत्या, आदिवासी लाँग मार्च यांचे वार्तांकन केवळ बातमी म्हणून नाही — तर एक सामाजिक जबाबदारी म्हणून केले.

“महिला शेतकरी सुरुवातीला बोलायला तयार नव्हत्या. पण मी समजावल्यावर त्या म्हणाल्या — ‘जमीन पतीच्या आणि पत्नीच्या नावावर का नाही? आम्ही एकत्र शेत करतो, मग आमचा हक्क का नाकारतात?'”— विनया देशपांडे पंडित

उपेक्षितांमध्येही महिला, तृतीयपंथी यांचे आवाज दुर्लक्षित असतात — ते मिळवणे, ते छापणे, ते जगापर्यंत पोहोचवणे — हे विनया यांच्या पत्रकारितेचे वेगळेपण आहे.

🌍 आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन — आपल्या मातीबद्दल अधिक कृतज्ञता

लंडनमधील संग्रहालयात ‘White Man’s Burden’ वर पाश्चिमात्य प्राध्यापकाशी वाद. वॉशिंग्टन DC मधील अपूर्ण महिला नेत्यांचे भित्तिचित्र — “अमेरिकेची पहिली महिला अध्यक्ष होईपर्यंत ते अपूर्णच राहणार हे ऐकून अंगावर काटा आला.” ऑस्ट्रेलियात ‘Acknowledgement of Country’ ची परंपरा. फिनलंडचे Sitra — सरकारला उत्तरदायी नसलेला नवोन्मेष निधी.

“अशा अनुभवांनी महात्मा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महर्षी कर्वे यांसारख्या आपल्या समाजसुधारकांबद्दल अधिक कृतज्ञता वाटू लागली.”— विनया देशपांडे पंडित

📰 पत्रकारिता — लोकशाहीचा दीपस्तंभ

“पत्रकारिता ज्या परिसंस्थेवर टीका होते, त्याच परिसंस्थेतून जन्म घेते. जसा समाज तसा राजा — तसेच पत्रकारितेचेही आहे. पण नैतिक पत्रकारितेचा प्रभाव मी स्वतः अनुभवला आहे. सत्तेला कणखर पत्रकारांची भीती वाटते — ते सत्य सांगण्याचा मार्ग सोडत नाहीत. भारत महासत्ता होण्याच्या वाटचालीत बळकट संस्था आणि जिवंत पत्रकारिता अत्यावश्यक आहे.”— विनया देशपांडे पंडित

हे शब्द केवळ बोलण्यासाठी नाहीत — विनया यांनी हे जगून दाखवले आहे. दोन दशकांत तीन लोकसभा, तीन विधानसभा, दहशतवाद, गुन्हेगारी, शेती, लिंगभाव, संरक्षण — प्रत्येक विषयात त्यांनी सत्याला पाठ दिली नाही.

⚖️ जीवनातील समतोल — कुटुंब आणि करिअर

विनया यांनी सांगितले — “काम संपले की घरी परतण्याची ओढ असते. मुलाच्या मिठीचा आनंद सर्वात मोठा आहे.” पती नंदन यांच्याबद्दल बोलताना त्या म्हणतात —

“आम्ही एकमेकांना आनंद आणि अर्थ देणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीत साथ देण्याचे वचन दिले आहे. त्याग खूप मोठे होते, पण प्रेम सगळ्यावर मात करते.”— विनया देशपांडे पंडित

🙏 माझ्या मैत्रिणीला सलाम

ज्ञान प्रबोधिनी स्पर्धा परीक्षा केंद्राच्या त्रिदशकपूर्ती वर्ष (२०२५-२६) निमित्त विनया यांचा विशेष सत्कार झाला — हे योग्यच आहे. एक पत्रकार सहकारी म्हणून, एक मैत्रीण म्हणून, मला सांगायचे आहे —

विनया, तू केवळ माझी मैत्रीण नाहीस — तू या पिढीतील पत्रकारितेच्या सद्सद्विवेकाचा जिवंत आवाज आहेस. तुझ्या या यशस्वी वाटचालीला माझा मनःपूर्वक सलाम! 💐

— विजय श्रावण गायकवाड
ज्येष्ठ कृषी पत्रकार व अधिवक्ता

vinaya-deshpande-krishiparva Download

सौ. विनया देशपांडे पंडित

सध्या ‘द हिंदू’ वृत्तपत्रात महाराष्ट्र ब्युरो चीफ
JPCEC बॅच २००७-०८
बी.ए. आणि एम.ए. (राज्यशास्त्र) – बॅच २००४
पत्रकारिता पदविका, आशियन कॉलेज ऑफ जर्नालिझम – बॅच २०१०
शेव्हनिंग स्कॉलर – बॅच २०२२
यापूर्वी The Sunday Guardian, CNN News18, The Times of India आणि इतर माध्यम संस्थांमध्ये कार्यरत

विनया देशपांडे या JPCEC च्या २००७-०८ बॅचच्या माजी विद्यार्थिनी असून महाराष्ट्र आणि देशभरात सुपरिचित माध्यम व्यक्तिमत्त्व आहेत. सध्या त्या ‘द हिंदू’ वृत्तपत्रात महाराष्ट्राच्या ब्युरो चीफ या महत्त्वाच्या पदावर कार्यरत आहेत.

बालपण, शिक्षण आणि जडणघडण

विनया देशपांडे पंडित यांची शैक्षणिक आणि वैयक्तिक वाटचाल विविधांगी आणि भौगोलिक स्थित्यंतरांनी समृद्ध आहे. त्यांनी पुणे विद्यापीठातून (आता सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ) राज्यशास्त्र आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध या विषयांत पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. त्यांनी लोकप्रशासन आणि राजकीय समाजशास्त्र हे विषयही अभ्यासले. रसायनी येथे जन्मलेल्या विनया यांचे बालपण नांदेड आणि औरंगाबाद (आता छत्रपती संभाजीनगर) या छोट्या शहरांत गेले. सातवीपासून त्या पुण्यात स्थायिक झाल्या. फर्ग्युसन कॉलेजमधून पदवी आणि त्याच शहरात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. दहावीत हिंदी विषयात त्या राज्यात अव्वल आल्या. बारावीत राज्यशास्त्रात राज्यात प्रथम आल्या आणि महाविद्यालयात सुवर्णपदक मिळवले.

औपचारिक शिक्षणाव्यतिरिक्त त्यांनी चेन्नईच्या आशियन कॉलेज ऑफ जर्नालिझम (ACJ) मधून पत्रकारिता अभ्यासक्रम पूर्ण केला. ACJ ही आशियातील प्रतिष्ठित संस्था असून तेथे BBC व्हिडिओ पत्रकारितेचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण दिले जाते आणि पूर्णतेनंतर BBC प्रमाणपत्र दिले जाते. ACJ मध्ये त्यांना संपूर्ण शिष्यवृत्ती मिळाली — देशातील केवळ दोन विद्यार्थ्यांपैकी त्या एक होत्या. दरवर्षी ACJ सार्क देशांतील विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती देते — एक मुलगा आणि एक मुलगी यांना विद्यावेतनासह संपूर्ण शिष्यवृत्ती मिळते.

ACJ ला जाण्यापूर्वी त्यांनी पुण्यात विद्यावाणी (तत्कालीन पुणे विद्यापीठाचे सामुदायिक रेडिओ), आकाशवाणी आणि द टाइम्स ऑफ इंडिया येथे काम केले.

विनया यांनी संशोधन, अध्यापन, रेडिओ-आधारित शैक्षणिक मनोरंजन अशा विविध क्षेत्रांत काम केल्यानंतर मुंबईत पत्रकारितेत स्थिरावल्या. त्यांनी फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये राजकीय समाजशास्त्र, डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या पदव्युत्तर पदविका अभ्यासक्रमात भूराजनीती व आंतरराष्ट्रीय संबंध, आणि सेंट मीराज ज्युनिअर कॉलेजमध्ये राज्यशास्त्र शिकवले. त्यांनी आंतरराष्ट्रीय संशोधकांना त्यांच्या प्रकल्पांत सहाय्य केले आणि पुणे विद्यापीठात आंतरराष्ट्रीय परिषदांचे आयोजन केले.

विद्यार्थीदशेत त्या उत्साही वक्त्या होत्या — वक्तृत्व आणि वादविवाद स्पर्धांमध्ये बक्षिसे मिळवली. नाटकातही भाग घेतला. शाळा-कॉलेजमध्ये कार्यक्रमांचे सूत्रसंचालन करणे हा त्यांचा आवडता उपक्रम होता, जो आजही सुरू आहे. पश्चिम घाट आणि हिमालयात ट्रेकिंगही केले. थोडक्यात, विनया या शैक्षणिकदृष्ट्या उत्कृष्ट आणि विविध क्षेत्रांत रस असलेल्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाच्या आहेत.

व्यावसायिक वाटचालीतील महत्त्वाचे टप्पे

दहशतवादी हल्ल्यांच्या वार्तांकनापासून हवामान बदल आणि लैंगिक भेदभावाच्या बातम्यांपर्यंत; भ्रष्टाचाराच्या शोधपत्रकारितेपासून संरक्षण वार्तांकनापर्यंत; समुदाय-चालित विकासापासून महत्त्वाच्या गुन्हेगारी खटल्यांपर्यंत — जवळपास दोन दशकांच्या कारकिर्दीत विनया यांनी असंख्य आव्हानात्मक जबाबदाऱ्या पेलल्या आहेत. त्यांनी तीन लोकसभा निवडणुका, तीन विधानसभा निवडणुकांचे वार्तांकन केले आणि देशाच्या दुसऱ्या मोठ्या राज्याच्या राजकीय घडामोडींचा सातत्याने मागोवा घेतला. पत्रकारितेतील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कार आणि आंतरराष्ट्रीय फेलोशिप मिळाल्या आहेत. सध्या त्या महाराष्ट्रात ‘द हिंदू’चे नेतृत्व करत डिजिटल आणि व्हिडिओ व्यासपीठांवर त्याचा विस्तार करत आहेत.

गेल्या वर्षी Kotak Life ने महिला नेत्यांवरील ‘Shevolution’ या कॉफी टेबल बुकमध्ये विनया यांचा समावेश केला.

२०२२ मध्ये त्यांना दक्षिण आशियातील पत्रकारांसाठीची प्रतिष्ठित शेव्हनिंग फेलोशिप मिळाली. हवामान बदल आणि नागरी विकास या विषयांवर काम करून वेस्टमिन्स्टर विद्यापीठाने त्यांना ही फेलोशिप प्रदान केली. त्या काही महिने लंडनमध्ये राहिल्या.

२०१८ मध्ये नेतृत्वातील महिला या विषयावरील अमेरिकी सरकारच्या बहु-क्षेत्रीय कार्यक्रमासाठी निवड झालेल्या त्या एकमेव भारतीय होत्या. International Visitors’ Leadership Programme अंतर्गत त्यांनी अमेरिकेत अनेक आठवडे घालवले — लोकशाही रचना, कायदेमंडळ-कार्यकारिणीचे कामकाज, महिला नेत्या आणि महिला सक्षमीकरणाच्या संस्था यांचा अभ्यास केला.

ऑस्ट्रेलिया आणि फिनलंड सरकारांनीही त्यांना उच्चस्तरीय पत्रकार शिष्टमंडळाचा भाग म्हणून आमंत्रित केले आहे.

२०२० मध्ये मराठी पत्रकारितेचे जनक दर्पणकार बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या नावाने दिला जाणारा दर्पण पुरस्कार त्यांना मिळाला. लाडली मीडिया पुरस्कार त्यांना दोनदा मिळाला — एकदा कार्यस्थळावरील महिलांच्या लैंगिक छळाच्या मालिकेसाठी, जिने राष्ट्रीय चळवळीत योगदान दिले आणि अखेर कार्यस्थळावर महिलांचा लैंगिक छळ (प्रतिबंध, बंदी व निवारण) कायदा २०१३ संसदेत मंजूर झाला.

आंतरराष्ट्रीय अनुभवातून मिळालेले ज्ञान

व्यावसायिक विकासाच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर मिळालेल्या आंतरराष्ट्रीय अनुभवामुळे विनया यांना राजकीय आणि सामाजिक संस्कृतींचे तुलनात्मक आकलन झाले. भारताचे राज्यशास्त्र आणि समाज वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची क्षमता निर्माण झाली. विचारांमध्ये स्पष्टता, समीक्षात्मक विचारशक्ती आणि कठीण संवाद साधण्याचे धाडस मिळाले.

लंडनमधील एका प्रसिद्ध संग्रहालयात ‘White Man’s Burden’ या संकल्पनेवरून एका पाश्चिमात्य प्राध्यापकाशी झालेला वाद त्यांना आजही आठवतो. “मी तिसऱ्या जगाच्या स्वयंनिर्णयाच्या अधिकारासाठी भांडले. तिथे मतभेद असले तरी संवादाची मोकळीक होती — ती एक महत्त्वाची मूल्य आहे. विरोधी मत ऐकण्याचे सामर्थ्य असणे निरोगी समाजासाठी अत्यावश्यक आहे,” त्या सांगतात.

वॉशिंग्टन DC मधील अमेरिकी काँग्रेसमध्ये अपूर्ण महिला नेत्यांचे भित्तिचित्र पाहून त्यांना भारावून आले. “हे अपूर्ण भित्तिचित्र संसदेच्या संग्रहालयात केंद्रस्थानी का ठेवले आहे, असा प्रश्न मला पडला. त्यांनी सांगितले — अमेरिकेची पहिली महिला अध्यक्ष होईपर्यंत ते अपूर्णच राहणार. हे ऐकून अंगावर काटा आला. स्वतःच्या उणिवा संसदेच्या संग्रहालयात मान्य करण्याची ही मोकळीक मला खूप भावली. अशा अनुभवांनी महात्मा फुले, गोपाळ गणेश आगरकर, न्यायमूर्ती रानडे, गोपाळ कृष्ण गोखले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांसारख्या आपल्या समाजसुधारकांबद्दल अधिक कृतज्ञता वाटू लागली,” विनया सांगतात.

ऑस्ट्रेलियाच्या राष्ट्रीय संग्रहालयात मूळ आदिवासी जमातींवर झालेल्या अत्याचारांची नोंद आहे. तेथे प्रत्येक बैठकीपूर्वी “Acknowledgement of Country” ही घोषणा केली जाते — पारंपरिक भूमी मालकांप्रती आदर व्यक्त करणारी. हा अनुभव त्यांच्यासाठी नवीन होता.

फिनलंडचे डिजिटल प्रशासन आणि कल्याणकारी बांधिलकी प्रभावशाली आहे. Sitra, हा फिनिश नवोन्मेष निधी, सार्वजनिक निधीवर चालतो परंतु सरकारला उत्तरदायी नाही — भविष्यातील समस्या ओळखून शाश्वत उपाय शोधतो. “युरोपच्या या परिपक्व अर्थव्यवस्थांकडून किती मोलाचे धडे मिळाले!” त्या म्हणतात.

विद्वान, बुद्धिजीवी आणि कवींशी होणारे मनापासूनचे संवाद हा पत्रकारितेचा एक विशेष लाभ आहे असे त्यांना वाटते. अलीकडेच फिनलंडचे राष्ट्रपती Alexander Stubb मुंबई भेटीवर असताना विनया यांना त्यांच्याशी संवाद मॉडरेट करण्याची संधी मिळाली.

अभिसरण युगातील पत्रकार

विनया यांनी पत्रकारितेत प्रवेश केला तेव्हा मुद्रण माध्यमाचे जागतिक उत्पन्न घटत होते आणि त्याच्या अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह होते. महसूल मॉडेल्सचा पुनर्विचार सुरू झाला. वाचक टिकवण्यासाठी सदस्यता-आधारित मॉडेलकडे वळणे भाग पडले. यातूनच न्यूजरूम्समध्ये ‘convergence’ — अभिसरण — आले. पत्रकारांना विविध स्वरूपांत कथा सांगण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले.

मुंबईत ‘द हिंदू’मध्ये सुरुवात केली तेव्हा त्यांनी न्यूजरूमच्या बदलत्या स्वरूपाचा भाग बनून सोशल मीडियावर ब्रँड उपस्थिती निर्माण करण्यात योगदान दिले. त्यानंतर The Sunday Guardian च्या Resident Editor म्हणून सखोल लेखन केले आणि News X ला योगदान देत दूरदर्शन पत्रकारितेत पदार्पण केले.

CNN News18 च्या मुंबई ब्युरो चीफ म्हणून सात वर्षांच्या कार्यकाळात राजकारणी, मुत्सद्दी, वकील यांच्या मोठ्या मुलाखती, YouTube कव्हरेज आणि दीर्घ स्वरूपाची पत्रकारिता यांवर भर दिला.

सध्या ‘द हिंदू’च्या महाराष्ट्र ब्युरो चीफ म्हणून संघाला वेगळ्या पद्धतीने विचार करण्यास प्रोत्साहित करत, डिजिटल आणि व्हिडिओ स्वरूपांमध्ये प्रभावी कथा मांडण्याचे काम सुरू आहे.

मुद्रण ते दूरदर्शन ते पुन्हा मुद्रण, डिजिटल आणि व्हिडिओ

पुण्यातील Times of India मधून मुद्रण पत्रकार म्हणून सुरुवात. आकाशवाणीतही काम. रानडे इन्स्टिट्यूटमधून अर्धवेळ पदविका. उत्कृष्ट विद्यार्थिनी असूनही दूरदर्शन पत्रकारितेसारख्या आव्हानात्मक क्षेत्राचे त्यांना लहानपणी आकर्षण नव्हते. पण मुंबईच्या मुलाशी प्रेमात पडल्यामुळे मुंबईत आल्या आणि स्पर्धात्मक जगात स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी मजबूत शिक्षण घेतले.

मुंबईत पहिली नोकरी ‘द हिंदू’मध्ये — ACJ च्या कॅम्पस प्लेसमेंटद्वारे. N. Ram यांनी १३ सदस्यीय पॅनेल मुलाखतीत नवीन विवाहित असल्याने मुंबईत नियुक्ती हवी असल्याचे सांगितल्यावर मुंबई ऑफर दिली. यूपीएससीत अपयश आल्यानंतर हीच त्यांच्या दृष्टीने सर्वात जवळची UPSC-सारखी अनुभव ठरली.

“अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी स्वीकारण्याची भीती कधी वाटली नाही,” त्या सांगतात. CNN News18 च्या ब्युरो चीफ पदाच्या मुलाखतीच्या वेळी त्या तरुण आई होत्या. अनेकांनी मुद्रणातून दूरदर्शनकडे जाण्याची टिंगल केली. पण पतीचा पाठिंबा आणि एका ज्येष्ठ महिला पत्रकाराने रात्री फोन करून दिलेला विश्वास यामुळे त्यांनी अर्ज केला आणि निवड झाली. “त्या ज्येष्ठ पत्रकाराने स्वार्थ न ठेवता मला आत्मविश्वास दिला — त्यांची मी आजही कृतज्ञ आहे,” त्या म्हणतात.

हा टप्पा सर्वाधिक आव्हानात्मक आणि फलदायी ठरला — नेतृत्व कौशल्ये, soft skills, उभ्या शिक्षण वक्रातून मिळालेले धडे कायमचे स्मरणात राहिले.

गुन्हेगारी, दहशत आणि खटले

विनया यांनी मुंबईचा अंधेरा चेहरा जवळून पाहिला. बांद्र्यात २००२ साली झोपेत असलेल्या लोकांवर गाडी चढवण्याच्या प्रकरणात अभिनेता सलमान खानच्या शेजारी बसून खटल्याचे वार्तांकन केले. मालेगाव स्फोट, १९९३ स्फोट, घाटकोपर स्फोट प्रकरणांचे बारकाईने अनुसरण केले.

२०११ च्या मुंबई दहशतवादी हल्ल्यात तीन साखळी स्फोटांमध्ये २६ जण ठार आणि १३० जखमी झाले. स्फोटानंतर लगेच दादरला पोहोचल्या, तुटलेले अवयव पाहिले, पीडितांशी बोलल्या आणि PCO बूथवरून ऑफिसला बातमी सांगितली. “PCO वाल्याने मला एक रुपयाची नाणी देत राहिला, मी बातमी सांगत राहिले. रात्री ४ वाजता घरी परतले,” त्या सांगतात.

पूर, दंगली, LOC वरील जवानांसोबत वास्तव्य, पाणबुडीतील रिपोर्टिंग, गर्भवती असताना आझाद मैदानच्या दंगलीत अडकणे — असे अनेक अनुभव त्यांच्या गाठीशी आहेत.

राजकीय पत्रकार म्हणून

महाराष्ट्राच्या राजकीय उलथापालथीत विनया आघाडीवर राहिल्या. शरद पवार, नितीन गडकरी, देवेंद्र फडणवीस, उद्धव ठाकरे, आदित्य ठाकरे, एकनाथ शिंदे, पृथ्वीराज चव्हाण, अजित पवार, अशोक चव्हाण, प्रफुल पटेल, सुप्रिया सुळे, सुनेत्रा पवार अशा सर्व प्रमुख नेत्यांच्या मुलाखती घेतल्या. निवडणुकीत त्यांच्या ताफ्यात आणि खासगी विमानांत प्रवास करत आतील बातम्या मिळवल्या.

“महाराष्ट्रात राजकीय पत्रकार असणे हे सर्वाधिक आव्हानात्मक आणि रोमांचक आहे. एक NCP विरोधात, एक सत्तेत. एक शिवसेना विरोधात, एक सत्तेत. काहीही कायमचे नाही, कधीही काहीही होऊ शकते,” त्या म्हणतात.

आदिवासी, शेतकरी, महिला — दबलेले आवाज

आदिवासी आणि शेतकऱ्यांच्या लाँग मार्चचे वार्तांकन करताना त्यांना मनापासून वेदना होते. “हजारो लोक अनवाणी पायांनी शेकडो किलोमीटर चालतात — हे आपल्या यंत्रणांच्या अपयशाची आठवण करून देते,” त्या म्हणतात.

२०१८ च्या किसान मार्चचे विशेष स्मरण — ५०,००० शेतकरी मध्यरात्री मुंबईत दाखल झाले. “त्यांना शहराला त्रास नको होता. अनवाणी पायांनी ते आझाद मैदानात विसावले जेणेकरून शहर सुरळीत चालेल,” त्या सांगतात.

“महिला शेतकरी सुरुवातीला बोलायला तयार नव्हत्या. पण मी समजावल्यावर त्या म्हणाल्या — ‘जमीन पतीच्या आणि पत्नीच्या नावावर का नाही? आम्ही एकत्र शेत करतो, मग आमचा हक्क का नाकारतात?’ — उपेक्षितांमध्येही महिला, तृतीयपंथी यांचे आवाज दुर्लक्षित असतात. ते मिळवणे कठीण असते, पण ते खूप महत्त्वाचे असतात,” त्या सांगतात.

संरक्षण वार्तांकन

युद्धनौकेवर लाटांवर स्वार होणे, पाणबुडीच्या अरुंद शिडीतून वाट काढणे, LOC वरील अग्रिम चौकीत जवानांसोबत राहणे — संरक्षण पत्रकारिता हा विनया यांच्यासाठी अविस्मरणीय अनुभव ठरला. संरक्षण मंत्रालयाच्या Defence Correspondents’ Course साठी त्यांची निवड झाली होती.

“LOC च्या बंकरपर्यंत जाण्यासाठी आम्ही भांडलो. ‘आप circuit house में आराम करें, मॅडम’ असे ऑफिसर म्हणाले. पण आम्ही रात्री बंकरपर्यंत चाललो, night vision goggles वापरले, जवानांचे कष्ट जाणून घेतले,” त्या सांगतात.

लैंगिक न्याय

महिलांना सवलती नको, समान संधी आणि समान वेतन हवे — हा त्यांचा आग्रह आहे. “पुरुषांना जशा ठाम आणि मतप्रदर्शन करणाऱ्या महिला अस्वस्थ वाटतात, तसेच महिला पण सवलती मागण्याऐवजी समता मागतात — या दोन्हींची गरज आहे,” त्या म्हणतात.

शेती आणि ग्रामीण दुर्दशा

महापूर, पिकांवरील परिणाम, दुष्काळाचा महिलांवरील असमान बोजा, शेतकरी सामूहिकतेचे यश — या विषयांवर त्यांनी विस्तृत लेखन केले आहे.

लोकशाहीचा दीपस्तंभ — पत्रकारिता

“पत्रकारिता ज्या परिसंस्थेवर टीका होते, त्याच परिसंस्थेतून जन्म घेते. जसा समाज तसा राजा — तसेच पत्रकारितेचेही आहे. पण नैतिक पत्रकारितेचा प्रभाव मी स्वतः अनुभवला आहे. सत्तेला कणखर पत्रकारांची भीती वाटते — ते सत्य सांगण्याचा मार्ग सोडत नाहीत. भारत महासत्ता होण्याच्या वाटचालीत बळकट संस्था आणि जिवंत पत्रकारिता अत्यावश्यक आहे,” त्या सांगतात.

ज्ञान प्रबोधिनीशी नाते

विनया यांच्यासाठी प्रबोधिनी म्हणजे शांत वाचनकक्ष, अभ्यासू मित्र, प्रोत्साहनपर वातावरण आणि Viku Sir व सावित्ता ताई यांची उपस्थिती. तेथील साप्ताहिक प्रार्थनेतील ध्यानपूर्ण वातावरण मनाला शांती देत असे. जवळपास एक वर्ष प्रबोधिनीत घालवल्यानंतर त्यांनी SIAC परीक्षा उत्तीर्ण केली. स्पर्धा परीक्षांमध्ये अपयश आले, पण तो अनुभव एकूण विकासाचा महत्त्वाचा भाग ठरला.

जीवनातील समतोल

विनया यांनी नेहमी जीवनात समतोल जपला. “नोकरी इतकी आव्हानात्मक असते की नेटवर्किंगला वेळ मिळाला नाही. काम संपले की घरी परतण्याची ओढ असते. मेनू आखणे, पोषणाची काळजी घेणे — हे सारे आवडते. मुलाचा मिठीचा आनंद सर्वात मोठा आहे,” त्या सांगतात.

पतीबद्दल बोलताना त्या म्हणतात — “नंदन आणि माझ्यातील वचन हे आहे की आम्ही एकमेकांना आनंद आणि अर्थ देणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीत साथ देऊ. त्याग खूप मोठे होते, पण प्रेम सगळ्यावर मात करते.”

Smt-Vinaya-Deshpande-Published-article-21-03-26.docx (1)_compressed (1)Download