कित्येक वर्षे राहून गेलेली भेट, गाईडने सांगितलेल्या गोष्टी, आणि परतल्यावर पुस्तकांशी ताडून पाहिलेली तथ्ये. एकवीस भागांची ही पुस्तिका आता कृषी पर्वच्या वाचकांसाठी उपलब्ध आहे.
विजय गायकवाड
“कधीतरी जायचेच आहे” म्हणता म्हणता अजिंठा माझ्याकडून कित्येक वर्षे राहून गेला होता. सप्टेंबर २०२६ मध्ये ती भेट एकदाची झाली.
सन्मित्र शरद भिंगारे यांच्या चारचाकीने मी छत्रपती संभाजीनगरहून निघालो. सप्टेंबरने सगळा मुलूख हिरवा करून ठेवला होता. अजिंठ्याहून लेण्यांच्या गेटपर्यंतचे शेवटचे अंतर एसटीने. गेटपाशी गाईड मिळाला: अब्दुल नासिर मोहम्मदी. त्यांच्या हातात बॅटरी होती.
लेण्यांत उजेड दारापाशी थांबतो. आत अंधार असतो. भिंती आहेत हे कळते, त्यांवर काहीतरी आहे हेही कळते, पण काय ते कळत नाही. मोहम्मदी यांनी बॅटरी लावली, आणि भिंत जागी झाली. गेरूचा तांबूस लाल. चुन्याचा पांढरा. काजळीचा काळा. आणि एका कोपऱ्यात, अचानक, निळा.
तो निळा अफगाणिस्तानच्या डोंगरांतून आलेल्या दगडाचा आहे, हे मला नंतर कळले. परतल्यावर मी पुस्तके उघडली आणि लेण्यांत ऐकलेले एकेक विधान त्यांच्याशी ताडून पाहिले. त्या एका दिवसातून आणि त्यानंतरच्या वाचनातून “मला समजलेला अजिंठा” ही पुस्तिका तयार झाली.
पुस्तिकेत काय आहे
पुस्तिकेत तीन आवाज आहेत, आणि मी ते एकमेकांत मिसळू दिलेले नाहीत. पहिला माझा: जे मी पाहिले. दुसरा मोहम्मदी यांचा: जे त्यांनी सांगितले. तिसरा पुस्तकांचा. बऱ्याचदा गाईड आणि पुस्तके एकच गोष्ट सांगतात. कधी वेगळी. जिथे वेगळी, तिथे दोन्ही लिहिल्या आहेत.
पहिल्या लेण्यात पद्मपाणीचे चित्र आहे. मोहम्मदी यांनी मला त्याच्यासमोर तीन जागांवर उभे केले. “इथे उभे राहा आणि त्याचा चेहरा पाहा.” “आता कोपऱ्यात जा. तिथून पाहा.” चित्र तेच होते. प्रत्येक जागेवरून ते वेगळे दिसले.
दुसऱ्या लेण्यात दगडात एक वर्ग कोरलेला आहे: काठी घेतलेला शिक्षक, पुढे लिहिणारी तीन मुले, मागे मारामारी आणि मेंढ्यांची झुंज. “मागच्या बाकावरची खोडकर. अजून काहीच बदललेले नाही,” मोहम्मदी म्हणाले. त्याच लेण्यात हारीती आहे: मुले खाणारी राक्षसी, जी पुढे आई झाली. चौथ्या लेण्यात अर्धेच कोरलेले स्तंभ आहेत. कारागीर एक दिवस हत्यारे खाली ठेवून गेले, आणि काम जिथे थांबले तिथेच ते आजही थांबलेले आहे.
पुस्तकांशी ताडताना काही गोष्टी वेगळ्या निघाल्या. जातक कथा मोहम्मदी यांनी पाचशे त्रेपन्न सांगितल्या; पाली संग्रहात पाचशे सत्तेचाळीस आहेत. छतावरचा “पर्शियन राजा” पुरातत्त्व सर्वेक्षणाची पुस्तिका मान्य करत नाही. पहिल्या लेण्यातले बुडणारे जहाज कोणत्या कथेचे, यावर अभ्यासकांचे मत वेगळे आहे. हे सगळे पुस्तिकेत त्या त्या भिंतीसमोर येते.
कृषी पर्वच्या वाचकांसाठी एक प्रश्न मी मुद्दाम उघडा ठेवला आहे. पहिल्या लेण्याच्या छतावर फळांचे घोस रंगवलेले आहेत. मोहम्मदी यांनी त्यांची नावे सांगितली: सीताफळ, कवठ, पपई, केळी, आंबा. पण पपई आणि सीताफळ ही फळे मूळ अमेरिका खंडातली मानली जातात. मग पाचव्या शतकातल्या छतावर ती कशी?
पुस्तिका वाचा
एकवीस भाग, त्र्याहत्तर पाने. संभाजीनगरच्या रस्त्यापासून सुरू होऊन लेण्यांचा इतिहास, वास्तुशिल्प, रंग आणि चित्रतंत्र, जातक कथा, अज्ञात कलाकार आणि संवर्धनाची चिंता इथपर्यंत.
मराठी पुस्तिका इथे वाचा किंवा डाउनलोड करा:
आणि मग अजिंठ्याला जा
पुस्तिका वाचून अजिंठा पाहिल्यासारखे होणार नाही. जागा बदलली की पद्मपाणीचा चेहरा कसा वळतो, हे छापील पानावर दाखवता येत नाही. त्यासाठी त्या भिंतीसमोर उभे राहावे लागते. मी ही भेट कित्येक वर्षे पुढे ढकलली. तुम्ही ढकलू नका.
इंग्रजी पुस्तिका इथे वाचा किंवा डाउनलोड करा:
जाताना लक्षात ठेवायच्या काही गोष्टी:
- कसे जायचे: छत्रपती संभाजीनगरहून अजिंठा सुमारे शंभर किलोमीटरवर आहे. जवळचे रेल्वे स्थानक जळगाव. खाजगी वाहने लेण्यांपर्यंत जात नाहीत; शेवटचे सुमारे चार किलोमीटर बसने जावे लागते.
- कधी जायचे: लेणी सोमवारी बंद असतात. इतर दिवशी सकाळी नऊ ते सायंकाळी साडेपाच अशी वेळ सांगितली जाते. वेळा आणि तिकीट दर बदलत असतात, म्हणून निघण्यापूर्वी पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या किंवा पर्यटन विभागाच्या संकेतस्थळावर तपासून घ्या.
- कोणता ऋतू: मी सप्टेंबरमध्ये गेलो. दरी हिरवी होती. ही लेणी भिक्षूंच्या पावसाळी मुक्कामासाठीच कोरली गेली होती, आणि त्याच ऋतूत दरी सर्वांत सुंदर दिसते.
- गाईड घ्या: भिंतीवरची दृश्ये क्रमाने नाहीत. कुठून सुरुवात करायची, कुठे थांबायचे, कुठे उभे राहायचे, हे तिथे रोज उभा राहणारा माणूसच सांगू शकतो.
- वेळ द्या: लेणी तीस आहेत. वेळ कमी असेल तर निदान पहिले, दुसरे, नववे, दहावे, सोळावे, सतरावे, एकोणिसावे आणि सव्विसावे पाहा, असे पुरातत्त्व सर्वेक्षणाची पुस्तिका सुचवते.
- चित्रांना जपा: भिंतींना हात लावू नका. आत फ्लॅश आणि ट्रायपॉड वापरायला मनाई आहे. हे रंग पंधराशे वर्षे टिकले; पुढची पंधराशे वर्षे टिकायचे की नाही, हे आता येणाऱ्यांच्या हातात आहे.
पुस्तिका वाचा. मग अजिंठ्याला जा. आणि तिथे, पद्मपाणीसमोर, एकाच जागी उभे राहू नका.