म्यानमारवरील प्रणालीचा महाराष्ट्राला थेट फायदा नाही; ‘यलो अलर्ट’ म्हणजे मुसळधार पावसाचा इशारा नव्हे
विजय गायकवाड / कृषी पर्व मुंबई, २९ सप्टेंबर २०२६
सप्टेंबरचा शेवटचा आठवडा सुरू असताना राज्यात “पाऊस परतला” अशा बातम्या दिसू लागल्या आहेत. मात्र भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) २८ सप्टेंबरच्या राष्ट्रीय प्रसिद्धीपत्रकाचे, २९ सप्टेंबरच्या पहाटेच्या INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिनचे आणि सात दिवसांच्या उपविभागनिहाय अंदाजाचे एकत्रित वाचन वेगळेच चित्र दाखवते. महाराष्ट्रात पुढील आठवडाभर पडणारा पाऊस हा कोणत्याही मोठ्या प्रणालीमुळे नव्हे, तर स्थानिक उष्णता आणि आर्द्रतेतून तयार होणाऱ्या दुपार-संध्याकाळच्या वादळी सरींचा आहे. IMD च्या भाषेत तो ‘तुरळक’ (ISOL) आहे — म्हणजे उपविभागातील जास्तीत जास्त एक चतुर्थांश केंद्रांवरच. आणि मराठवाड्यात ३० सप्टेंबरपासून, तर विदर्भात १ ऑक्टोबरपासून IMD ने कोरडे हवामान वर्तवले आहे.
थोडक्यात
- गेल्या २४ तासांत ७ सें.मी.पेक्षा जास्त पाऊस फक्त हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड आणि पश्चिम उत्तर प्रदेशात; महाराष्ट्रातील एकाही केंद्राचा त्या यादीत समावेश नाही.
- बंगालच्या उपसागराजवळील कमी दाबाची प्रणाली म्यानमारच्या किनाऱ्यावरून बांगलादेशच्या दिशेने सरकत आहे — महाराष्ट्राच्या दिशेने नव्हे.
- कोकण-गोवा व मध्य महाराष्ट्र : ४ ऑक्टोबरपर्यंत तुरळक पाऊस; २९ सप्टेंबरला मध्य महाराष्ट्रात विजा व ४०-५० किमी/तास (झोत ६० पर्यंत) वारे.
- मराठवाडा : ३० सप्टेंबर ते ४ ऑक्टोबर कोरडे. विदर्भ : १ ते ४ ऑक्टोबर कोरडे.
- वायव्य भारतात ३० सप्टेंबरपासून आणि मध्य भारतात २ ऑक्टोबरपासून मुख्यतः कोरडे हवामान — मान्सूनच्या परतीसाठी वातावरण तयार होत असल्याचे संकेत.
१. सद्यस्थिती : गेल्या २४ तासांत काय घडले
IMD च्या २८ सप्टेंबरच्या (दुपारी १.२० वा.) प्रसिद्धीपत्रकानुसार, २८ सप्टेंबर सकाळी ८.३० पर्यंतच्या २४ तासांत जोरदार पाऊस (७-११ सें.मी.) केवळ उत्तर भारतातील तीन उपविभागांत नोंदला गेला.
IMD : लक्षणीय पावसाची नोंद (≥ ७ सें.मी.), २७-२८ सप्टेंबर
| उपविभाग | केंद्र (जिल्हा) | पाऊस (सें.मी.) |
|---|---|---|
| पश्चिम उत्तर प्रदेश | चांदपूर, धामपूर, नगीना (बिजनौर) | प्रत्येकी ९ |
| पश्चिम उत्तर प्रदेश | बिजनौर (बिजनौर) | ८ |
| पश्चिम उत्तर प्रदेश | नौगावा सादात, हसनपूर (अमरोहा); कांठ (मुरादाबाद) | प्रत्येकी ७ |
| हिमाचल प्रदेश | कांगडा विमानतळ (कांगडा) | ७ |
| उत्तराखंड | पुरोला, बडकोट (उत्तरकाशी); कीर्तिनगर (टिहरी गढवाल) | प्रत्येकी ७ |
| महाराष्ट्र | एकही केंद्र नाही | — |
राज्यातील तूट (माध्यम अहवालानुसार)
India.com च्या २९ सप्टेंबरच्या वृत्तानुसार राज्यातील पावसाची तूट सप्टेंबरमध्ये वाढतच गेली आहे :
| तारीख | राज्यातील तूट |
|---|---|
| ३१ ऑगस्ट | १२ टक्के |
| सप्टेंबर मध्य | १६ टक्के |
| २८ सप्टेंबर | १८ टक्के |
ऑगस्टमधील पावसाने तूट काहीशी भरून निघाली होती, पण सप्टेंबरमध्ये पाऊस कमी पडल्याने ती पुन्हा वाढली, असे या वृत्तात म्हटले आहे. हे आकडे IMD च्या उपविभागनिहाय अधिकृत आकडेवारीशी पडताळून पाहणे आवश्यक आहे. तसेच राज्याची सरासरी तूट ही कोकण, मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भ यांच्यातील वेगवेगळे चित्र झाकून टाकते — एकच टक्केवारी सर्व शेतकऱ्यांसाठी एकसारखी लागू होत नाही.
तापमान : राज्य थंड नव्हे, तापत आहे
त्याच वृत्तातील नोंदीनुसार राज्यातील प्रमुख शहरांतील कमाल तापमान :
| शहर | कमाल तापमान (°C) |
|---|---|
| सोलापूर | ३६.६ |
| अमरावती | ३६.० |
| छत्रपती संभाजीनगर | ३५.८ |
| अकोला | ३५.४ |
मध्य महाराष्ट्र आणि विदर्भातील अनेक शहरांत पारा ३५ अंशांच्या वर गेला आहे. म्हणूनच त्याच वृत्ताच्या सुरुवातीला “महाराष्ट्र व दिल्लीत तापमान घसरले” असे म्हटलेले विधान दिशाभूल करणारे ठरते. तापमानातील घट ही प्रत्यक्षात वायव्य भारतात आहे — IMD नुसार दिल्लीतील कमाल तापमान अनेक ठिकाणी सामान्यपेक्षा ३ ते ५ अंशांनी कमी होते, तर चंदीगडमध्ये ते सामान्यपेक्षा सुमारे ७ अंशांनी खाली होते. महाराष्ट्रात उलट, उष्णता वाढत आहे; आणि हीच उष्णता दुपारनंतरच्या स्थानिक वादळी सरींना इंधन पुरवत आहे.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली
IMD च्या प्रसिद्धीपत्रकात सध्या पाच प्रणालींची नोंद आहे. त्यापैकी एकही महाराष्ट्रावर थेट केंद्रित नाही.
१) म्यानमार किनाऱ्याजवळील डिप्रेशन (तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र) उत्तर अंदमान समुद्र आणि लगतच्या म्यानमार किनाऱ्यावरील ठळक कमी दाबाच्या क्षेत्राचे २८ सप्टेंबरला पहाटे डिप्रेशनमध्ये रूपांतर झाले. सकाळी ८.३० वाजता ते मॉलामाईनच्या (म्यानमार) दक्षिण-नैऋत्येस सुमारे ७० किमीवर होते. ते ‘डीप डिप्रेशन’मध्ये तीव्र होऊन २८ सप्टेंबरच्या सायंकाळी/रात्री यांगून ते क्यायक्तो दरम्यान म्यानमार किनारा ओलांडेल आणि त्यानंतर दोन दिवस म्यानमार किनाऱ्यालगत ईशान्य बंगालचा उपसागर व बांगलादेश किनाऱ्याकडे सरकेल, असा IMD चा अंदाज आहे. या प्रणालीचा मार्ग पूर्वेकडे व उत्तरेकडे आहे; ती भारतीय द्वीपकल्प ओलांडून महाराष्ट्रापर्यंत येण्याचा कोणताही संकेत IMD च्या अंदाजात नाही. तिचा परिणाम अंदमान-निकोबार (जोरदार पाऊस, ५०-६० किमी/तास वारे) आणि ईशान्य भारतापुरता आहे.
२) पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbance) मध्य व वरच्या तपांबरातील पश्चिमी वाऱ्यांमध्ये सुमारे ६८° पूर्व रेखांशावर, २५° उत्तर अक्षांशाच्या उत्तरेस कुंडाच्या (trough) रूपात. जम्मू-काश्मीर, हिमाचल, पंजाब, हरियाणातील पाऊस आणि दिल्लीतील घसरलेले तापमान याच्याशी संबंधित आहे.
३) वरच्या हवेतील चक्राकार वारे वायव्य उत्तर प्रदेश व परिसरात, खालच्या तपांबरात.
४) मध्य उत्तर प्रदेशातील कमी दाबाचे क्षेत्र २७ सप्टेंबरला ठळक असलेले हे क्षेत्र कमकुवत होऊन २८ सप्टेंबरच्या पहाटे अस्पष्ट झाले; त्याचे अवशेष पूर्व उत्तर प्रदेशावर चक्राकार वाऱ्यांच्या रूपात आहेत.
५) उत्तर अंतर्गत कर्नाटक ते तमिळनाडू कुंड खालच्या तपांबरातील हा कुंड दक्षिण द्वीपकल्पातील — कर्नाटक, तमिळनाडू, केरळ — पावसाला कारणीभूत आहे.
मान्सूनची माघार नैऋत्य मान्सूनच्या परतीची रेषा अद्याप गुरदासपूर, चंदीगड, मुजफ्फरनगर, अलिगड, धोलपूर, उदयपूर, डीसा, नलिया या ठिकाणांवरूनच जाते — म्हणजे ती गेले काही दिवस पुढे सरकलेली नाही. IMD च्या माघारीच्या नकाशानुसार राजस्थानातून माघार सामान्य तारखेच्या (१७ सप्टेंबर) काही दिवस उशिरा सुरू झाली. सामान्य वेळापत्रकात महाराष्ट्रातून मान्सूनचा परतीचा प्रवास ऑक्टोबरच्या पहिल्या पंधरवड्यात होतो.
याचा अर्थ : महाराष्ट्रावर सध्या पावसाला चालना देणारी कोणतीही संघटित प्रणाली नाही. राज्यातील पाऊस हा दिवसाच्या उष्णतेतून निर्माण होणाऱ्या स्थानिक ढगांचा, विखुरलेला आणि अनिश्चित स्वरूपाचा आहे.
३. उपग्रह बुलेटिन : ढगांची उंची काय सांगते
INSAT-3DS, २९ सप्टेंबर २०२६, सकाळी ५.३० (IST)
ढगाच्या माथ्याचे तापमान (Cloud Top Temperature – CTT) जितके कमी, तितका ढग उंच आणि त्यातून जोरदार पाऊस व विजांची शक्यता अधिक. या निकषावर आजचे चित्र :
| प्रदेश | ढगांचे आच्छादन | संवहनाची तीव्रता | CTT |
|---|---|---|---|
| महाराष्ट्र-गोवा | विखुरलेले (२५-५०%) कमी/मध्यम उंचीचे ढग | कमकुवत ते मध्यम | -४०°C पेक्षा जास्त |
| अंदमान-निकोबार | विखुरलेले ते तुटक (२५-७५%) | तीव्र ते अतितीव्र | -७० ते -९०°C |
| दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक, तमिळनाडू | — | मध्यम ते तीव्र | -४० ते -७०°C |
| किनारी कर्नाटक, केरळ, रायलसीमा | विखुरलेले | कमकुवत ते मध्यम (तुरळक) | — |
| आग्नेय राजस्थान, गुजरात | तुरळक ते विखुरलेले, संवहन नाही | — | — |
| जम्मू-काश्मीर, हिमाचल, उत्तराखंड | बहुस्तरीय विखुरलेले ढग (पश्चिमी विक्षोभ) | कमकुवत ते मध्यम | — |
महाराष्ट्रासाठी निष्कर्ष : राज्यावरील ढगांमध्ये संवहन ‘कमकुवत ते मध्यम’ श्रेणीत आहे. म्हणजे काही ठिकाणी गडगडाट आणि सरी शक्य आहेत, पण मोठ्या क्षेत्रावर जोरदार पाऊस देणारे उंच, घनदाट ढग सध्या महाराष्ट्रावर नाहीत. असे अतितीव्र संवहन (-७० ते -९०°C) फक्त अंदमान समुद्र आणि म्यानमार परिसरात दिसत आहे.
प्रणालीचा प्रवास : उपग्रह बुलेटिनमध्ये ही प्रणाली आता दक्षिण म्यानमारवर १८.८° उत्तर / ९५.८° पूर्व येथे ‘व्हर्टेक्स’ म्हणून नोंदलेली आहे. २८ सप्टेंबर सकाळी ८.३० वाजता ती १५.९° उत्तर / ९७.४° पूर्व येथे होती. म्हणजे सुमारे २१ तासांत ती साधारण ३५० किमी वायव्येकडे, जमिनीवर सरकली आहे — IMD ने वर्तवलेल्या मार्गाशी हे सुसंगत आहे.
बाष्प प्रतिमा (Water Vapour) : उत्तर अरबी समुद्र आणि वायव्य भारतावर वरच्या हवेत कोरड्या हवेचा मोठा पट्टा प्रतिमेत दिसतो. वायव्य भारतात ३० सप्टेंबरपासून कोरड्या हवामानाच्या IMD अंदाजाशी हे चित्र जुळते.
४. सात दिवसांचा उपविभागनिहाय अंदाज (२८ सप्टेंबर – ४ ऑक्टोबर)
IMD : महाराष्ट्र व शेजारील उपविभाग
| उपविभाग | २८ सप्टें. | २९ सप्टें. | ३० सप्टें. | १ ऑक्टो. | २ ऑक्टो. | ३ ऑक्टो. | ४ ऑक्टो. |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| मध्य महाराष्ट्र | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| मराठवाडा | ISOL | ISOL | DRY | DRY | DRY | DRY | DRY |
| विदर्भ | ISOL | ISOL | ISOL | DRY | DRY | DRY | DRY |
| गुजरात प्रदेश | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | DRY | DRY | DRY |
| पश्चिम मध्य प्रदेश | ISOL | ISOL | DRY | DRY | DRY | DRY | DRY |
| पूर्व मध्य प्रदेश | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | DRY | DRY |
| छत्तीसगड | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| तेलंगणा | ISOL | ISOL | DRY | DRY | ISOL | ISOL | DRY |
| उत्तर अंतर्गत कर्नाटक | ISOL | SCT | SCT | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| किनारी कर्नाटक | ISOL | SCT | SCT | FWS | FWS | SCT | SCT |
संज्ञा (IMD ची व्याख्या — पाऊस नोंदवणाऱ्या केंद्रांचे प्रमाण) : ISOL – तुरळक (१-२५%) · SCT – विखुरलेला (२६-५०%) · FWS – बऱ्याच ठिकाणी (५१-७५%) · WS – बहुतांश ठिकाणी (७६-१००%) · DRY – कोरडे
वारे व विजांचा इशारा (IMD) :
- २९ सप्टेंबर, मध्य महाराष्ट्र : तुरळक ठिकाणी गडगडाट, विजा आणि ४०-५० किमी/तास (झोत ६० किमी/तास पर्यंत) वेगाचे वारे.
- २९ सप्टेंबर, कोकण व गोवा : ३०-४० किमी/तास (झोत ५० किमी/तास पर्यंत) वेगाचे वारे.
- ३० सप्टेंबर, मध्य महाराष्ट्र : ३०-४० किमी/तास (झोत ५० पर्यंत) वेगाचे वारे.
- मराठवाडा व विदर्भासाठी या कालावधीत स्वतंत्र वादळी इशारा नाही.
लक्षात घ्या : पुढील सातही दिवस महाराष्ट्राच्या एकाही उपविभागासाठी ‘विखुरलेला’ (SCT) किंवा त्याहून व्यापक पावसाचा अंदाज नाही. IMD च्या नकाशांत २९ सप्टेंबरला मध्य महाराष्ट्र पिवळ्या रंगात (Watch – सावध राहा) आहे; केशरी किंवा लाल इशारा नाही. IMD स्वतः स्पष्ट करते की प्रत्यक्ष कृती केशरी आणि लाल इशाऱ्यांवर आधारित करावी, आणि अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो तसतशी अचूकता कमी होते.
५. विश्लेषण : स्रोत कुठे जुळतात, कुठे वेगळे पडतात
जुळणारे मुद्दे
IMD चे प्रसिद्धीपत्रक, सात दिवसांचा उपविभागनिहाय तक्ता, INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन आणि माध्यम अहवाल — या चारही स्रोतांत एका मुद्द्यावर एकमत आहे : महाराष्ट्रात पाऊस तुरळक, स्थानिक आणि प्रामुख्याने कोकण व मध्य महाराष्ट्रात (घाटमाथ्यासह) आहे, आणि त्याचे स्वरूप दुपारनंतरच्या गडगडाटी सरींचे आहे. उपग्रहावर दिसणारे कमकुवत-मध्यम संवहन आणि IMD चा ‘ISOL’ अंदाज एकमेकांना पूरक आहेत.
वेगळे पडणारे मुद्दे
१. तापमानाचे कारण : India.com च्या वृत्तात महाराष्ट्र आणि दिल्लीतील तापमानघट पश्चिमी विक्षोभ व वायव्य उत्तर प्रदेशावरील चक्राकार वाऱ्यांशी जोडली आहे. IMD नुसार या दोन्ही प्रणाली वायव्य भारतावर आहेत आणि तापमानघट तिथेच नोंदली गेली आहे. त्याच वृत्तात पुढे महाराष्ट्रात कमाल तापमान वाढल्याचेही नोंदवले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्राबाबत योग्य मांडणी अशी — राज्यात तापमान वाढत आहे, घटत नाही.
२. “बंगालच्या उपसागरातील प्रणालीचा देशाला फायदा” : त्याच वृत्तात बंगालच्या उपसागरातील प्रणालीमुळे देशाच्या अनेक भागांत मान्सून सक्रिय झाल्याचे म्हटले आहे. IMD च्या अंदाजानुसार ही प्रणाली म्यानमार किनारा ओलांडून बांगलादेशच्या दिशेने जात आहे; तिचा पावसाचा प्रभाव अंदमान-निकोबार आणि ईशान्य भारतापुरता आहे. महाराष्ट्राच्या अंदाजात तिचा कोणताही ठसा दिसत नाही.
३. जिल्हानिहाय ‘यलो अलर्ट’ : माध्यमांनी रायगड, रत्नागिरी, नाशिक घाटमाथा, पुणे, सातारा, कोल्हापूर आणि सांगलीसाठी यलो अलर्ट दिल्याचे वृत्त दिले आहे. IMD च्या राष्ट्रीय प्रसिद्धीपत्रकात हा इशारा उपविभाग पातळीवर आहे — मध्य महाराष्ट्रात विजा व ४०-५० किमी/तास वारे, कोकणात ३०-४० किमी/तास वारे. दोन गोष्टी स्पष्ट असायला हव्यात : पिवळा इशारा म्हणजे ‘सावध राहा’, मुसळधार पावसाचा इशारा नव्हे; आणि घाटमाथा व पश्चिम पट्ट्यासाठीचा इशारा पूर्वेकडील कमी पावसाच्या तालुक्यांना आपोआप लागू होत नाही. “यलो अलर्ट आहे, म्हणजे पेरणीयोग्य पाऊस येईल” असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.
४. तुटीची आकडेवारी : राज्यातील १८ टक्के तुटीचा आकडा माध्यम अहवालातील आहे; IMD च्या या प्रसिद्धीपत्रकात राज्य किंवा उपविभागनिहाय हंगामी तूट दिलेली नाही. उपविभागनिहाय अधिकृत आकडे आल्यानंतरच मराठवाडा, विदर्भ आणि कोकणातील प्रत्यक्ष फरक नेमका मांडता येईल.
परतीच्या प्रवासाचे संकेत
वायव्य भारतात ३० सप्टेंबरपासून आणि मध्य भारतात (विदर्भासह) २ ऑक्टोबरपासून मुख्यतः कोरडे हवामान, वरच्या हवेत वायव्येकडून येणारी कोरडी हवा, आणि उपसागरातील प्रणाली भारतापासून दूर जाणे — हे तिन्ही घटक मान्सूनच्या परतीसाठी अनुकूल वातावरण तयार होत असल्याचे दर्शवतात. मात्र परतीची रेषा पुढे सरकल्याची अधिकृत घोषणा IMD ने अद्याप केलेली नाही. ती होईपर्यंत महाराष्ट्रासाठी परतीच्या तारखांबाबत कोणताही ठाम दावा करणे घाईचे ठरेल.
६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला
कोकण (रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, ठाणे, पालघर)
- २९ सप्टेंबरला ३०-४० किमी/तास वेगाच्या वाऱ्यांमुळे पक्वतेला आलेले भात लोळण्याची शक्यता. हळव्या (लवकर तयार होणाऱ्या) जाती पक्व झाल्या असल्यास पाऊस नसलेल्या वेळेत कापणी करावी.
- कापलेले भात शेतात उघडे ठेवू नये; सुरक्षित, झाकलेल्या जागी हलवावे किंवा ताडपत्रीने झाकावे.
- फवारणी आणि खतमात्रा पाऊस व वारा नसलेल्या दिवशीच द्याव्यात.
- IMD च्या या प्रसिद्धीपत्रकातील मच्छीमारांचे इशारे बंगालचा उपसागर व अंदमान समुद्रासाठी आहेत, अरबी समुद्रासाठी नाहीत. तरीही स्थानिक मत्स्य विभाग व बंदर विभागाच्या सूचना पाहूनच समुद्रात जावे.
घाटमाथा (नाशिक, पुणे, सातारा, कोल्हापूर घाट पट्टा)
- २९ सप्टेंबरला दुपारनंतर विजांसह वादळी सरी आणि ४०-५० किमी/तास (झोत ६०) वारे शक्य. भात, नाचणी यांची कापणी सकाळच्या वेळेत उरकावी.
- कांदा रोपवाटिकेत पाणी साचू नये यासाठी चर मोकळे ठेवावेत.
- ऊस, केळी आणि भाजीपाला पिकांना आधार/टेकू द्यावा; फळझाडांच्या रोपांना बांधून ठेवावे.
- द्राक्ष बागायतदारांनी ऑक्टोबर छाटणीचे नियोजन करताना दुपारच्या सरी व आर्द्रतेचा विचार करावा; रोगनियंत्रणासाठी स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसारच फवारणी करावी.
पूर्व मध्य महाराष्ट्र (सोलापूर, अहिल्यानगर, पुणे व साताऱ्याचा पूर्व भाग, सांगलीचा पूर्व भाग)
- तापमान ३५-३६ अंशांवर असल्याने स्थानिक गडगडाटी सरी काही गावांत पडतील, तर शेजारची गावे कोरडी राहतील. एका शेतातील पाऊस संपूर्ण तालुक्याचे चित्र नाही.
- रब्बी ज्वारीची पेरणी अंदाजाच्या तारखेवर किंवा बातमीतील ‘अलर्ट’वर नव्हे, तर जमिनीत ३० सें.मी. खोलीपर्यंत पुरेसा ओलावा आहे की नाही हे तपासूनच करावी.
- उपलब्ध ओलावा टिकवण्यासाठी कोळपणी व आच्छादनाचा वापर करावा.
- काढणी केलेला शेतमाल ताडपत्रीने झाकून, बांधून ठेवावा — अचानक येणाऱ्या वाऱ्याने तो विखुरू शकतो.
मराठवाडा
- २८-२९ सप्टेंबरनंतर ३० सप्टेंबर ते ४ ऑक्टोबर हे पाच दिवस IMD नुसार कोरडे आहेत. सोयाबीन काढणीसाठी हा अनुकूल कालावधी आहे; शेंगा पक्व झालेल्या शेतांत काढणी व मळणीचे नियोजन करावे.
- कापसाची उमललेली बोंडे कोरड्या वेळेत वेचावीत; ओलसर कापूस साठवू नये.
- तुरीसारख्या उभ्या पिकांना ओलाव्याचा ताण जाणवत असल्यास आणि संरक्षित सिंचनाची सोय असल्यास हलके पाणी द्यावे.
- २८-२९ सप्टेंबरच्या तुरळक सरींवर विसंबून रब्बी पेरणीची घाई करू नये. ३० सें.मी. खोलीवरील ओलावा हाच निर्णयाचा निकष ठेवावा.
विदर्भ
- ३० सप्टेंबरपर्यंत तुरळक सरी, त्यानंतर १ ते ४ ऑक्टोबर कोरडे हवामान. सोयाबीन काढणी शक्यतो १ ऑक्टोबरनंतरच्या कोरड्या कालावधीत करावी.
- अमरावती (३६°C) व अकोला (३५.४°C) परिसरात उष्णता वाढलेली आहे; सिंचनाची सोय असलेल्या फळबागा व भाजीपाल्याला गरजेनुसार पाणी द्यावे.
- कापूस वेचणी कोरड्या वेळेत करावी.
पशुधन (सर्व विभाग)
- वादळी पावसाच्या वेळी जनावरे गोठ्यात ठेवावीत आणि संतुलित आहार द्यावा.
- चारा व पशुखाद्य ओलावा लागणार नाही अशा सुरक्षित जागी साठवावे.
विजांपासून सुरक्षितता
- गडगडाट ऐकू येताच झाडाखाली आसरा घेऊ नये; पक्क्या इमारतीत आश्रय घ्यावा.
- शेततळे, विहिरी व इतर पाणवठ्यांपासून दूर राहावे; विजेचे वाहक असलेल्या वस्तूंपासून अंतर ठेवावे.
- विद्युत उपकरणे व मोटारपंपांची जोडणी काढून ठेवावी.
- विजांच्या पूर्वसूचनेसाठी शासनाचे ‘दामिनी’ ॲप वापरावे.
जागतिक पार्श्वभूमी : ओझोन थर सावरतोय, पण शीतकरणाचा प्रश्न कायम
जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) १६ सप्टेंबरच्या ओझोन बुलेटिननुसार २०२५ मधील अंटार्क्टिकावरील ओझोन छिद्र १९९२ पासूनच्या सर्वात लहान छिद्रांपैकी एक होते. १९८७ च्या मॉन्ट्रियल करारामुळे क्लोरोफ्लुरोकार्बन (CFC) सारखी रसायने टप्प्याटप्प्याने बंद झाली आणि २००० पासून ओझोन थर सावरत आहे; येत्या काही दशकांत तो पूर्ण भरून निघेल, असा WMO चा अंदाज आहे.
यंदाच्या जागतिक ओझोन दिनाची संकल्पना किगाली दुरुस्तीच्या दशकपूर्तीशी जोडलेली आहे. या दुरुस्तीअंतर्गत हायड्रोफ्लुरोकार्बन (HFC) वायूंचा वापर कमी केला जात आहे. हे वायू ओझोनला हानी पोहोचवत नाहीत, पण काही HFC कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा हजारो पट अधिक उष्णता अडकवतात. रेफ्रिजरेटर, वातानुकूलन यंत्रणा आणि शीतकरण उपकरणांत त्यांचा व्यापक वापर होतो — त्यामुळे शेतमालासाठीची शीतगृहे व कोल्ड-चेन उभारणी याच्याशी हा विषय थेट निगडित आहे.
WMO ने आणखी एक इशारा दिला आहे : युरोपच्या काही भागांत १९९० च्या दशकाच्या मध्यापासून अतिनील (UV) किरणोत्सर्ग २० टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे, आणि त्यामागे प्रामुख्याने कमी ढगाळपणा व वाढलेला सूर्यप्रकाश आहे. ही आकडेवारी युरोपची असली, तरी उन्हात दीर्घकाळ काम करणाऱ्या शेतकरी व शेतमजुरांसाठी डोके-अंग झाकणे आणि भर दुपारचे काम टाळणे हे सोपे उपाय सर्वत्र लागू पडतात.
स्रोत : भारतीय हवामान विभाग – राष्ट्रीय प्रसिद्धीपत्रक, २८ सप्टेंबर २०२६ (दुपारी १.२० वा.) व परिशिष्टे I–IV; IMD – INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, २९ सप्टेंबर २०२६ (सकाळी ५.३० वा.); India.com – महाराष्ट्र हवामान वृत्त, २९ सप्टेंबर २०२६; जागतिक हवामान संघटना (WMO) – ओझोन बुलेटिन प्रसिद्धीपत्रक, १६ सप्टेंबर २०२६.
विजय गायकवाड / कृषी पर्व