कोकण वगळता राज्यात पाऊस अत्यल्प — मराठवाड्यात आठवडाभरात ७१ टक्के तूट; IMD चे स्पष्ट शब्द: “द्वीपकल्पीय भारतात पुढील आठवडाभर पाऊस मंदावलेलाच राहील”
दि. ३१ ऑगस्ट २०२६
बंगालच्या उपसागरात २९ ऑगस्ट रोजी तयार झालेल्या कमी दाब क्षेत्राचे ३० ऑगस्ट रोजी सकाळी ०८:३० वाजता तीव्र कमी दाब क्षेत्रात (Well Marked Low Pressure Area) रूपांतर झाले असून ही प्रणाली उत्तर ओडिशा-गंगीय पश्चिम बंगालवरून पश्चिम-वायव्य दिशेने सरकत आहे. या प्रणालीमुळे ओडिशा, छत्तीसगड, झारखंड, पूर्व मध्य प्रदेश आणि पूर्व उत्तर प्रदेशात अतिवृष्टीच्या नोंदी होत आहेत — पण महाराष्ट्रावर तिचा थेट परिणाम जवळपास शून्य आहे.
भारतीय हवामान विभागाने (IMD) ३० ऑगस्टच्या प्रसिद्धीपत्रकात याविषयी कोणतीही संदिग्धता ठेवलेली नाही. पत्रकाच्या विषयवस्तूतच दुसरा मुद्दा असा आहे: “द्वीपकल्पीय भारतात पुढील एका आठवड्यात पाऊस मंदावलेलाच (subdued) राहण्याची शक्यता आहे.”
काही माध्यमांनी “महाराष्ट्रात २ सप्टेंबरपर्यंत सक्रिय पाऊस” अशा मथळ्यांनी बातम्या दिल्या आहेत. IMD च्या मूळ कागदपत्रांशी त्या मथळ्यांचा मेळ बसत नाही. कोकण वगळता राज्याच्या उर्वरित तीनही उपविभागांसाठी IMD ने तुरळक ते विखुरलेल्या (ISOL-SCT) पावसाचाच अंदाज दिला आहे. या लेखात मूळ कागदपत्रांवरून ती तफावत मांडली आहे.
१. सद्यस्थिती — पर्जन्य नोंदी आणि विभागनिहाय तूट
१.१ गेल्या २४ तासांतील नोंदी (३० ऑगस्ट, सकाळी ०८:३० पर्यंत)
IMD च्या ३० ऑगस्टच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार:
| श्रेणी | उपविभाग |
|---|---|
| अतितीव्र अतिवृष्टी (>२० सेमी) | पूर्व उत्तर प्रदेश (तुरळक ठिकाणी) |
| अतिवृष्टी (१२-२० सेमी) | ओडिशा, झारखंड, पूर्व मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, हरियाणा |
| जोरदार पाऊस (७-११ सेमी) | गंगीय पश्चिम बंगाल, बिहार, उत्तराखंड, पश्चिम उत्तर प्रदेश, कोकण व गोवा |
७ सेमीहून अधिक नोंद झालेली प्रमुख केंद्रे (३० ऑगस्ट):
| केंद्र | उपविभाग | पाऊस (सेमी) |
|---|---|---|
| बबेरू (बांदा) | पूर्व उत्तर प्रदेश | २२ |
| बालासोर | ओडिशा | १६ |
| कालका (पंचकुला) | हरियाणा | १६ |
| लातेहार | झारखंड | १४ |
| रामनगर | पूर्व मध्य प्रदेश | १२ |
| बलरामपूर | छत्तीसगड | १२ |
| मालदेवता (AWS) | उत्तराखंड | ९ |
| औरंगाबाद | बिहार | ८ |
| क्वेपेम (गोवा) | कोकण व गोवा | ८ |
| बिसलपूर (पिलीभीत) | पश्चिम उत्तर प्रदेश | ८ |
| बांकुरा | गंगीय पश्चिम बंगाल | ८ |
महत्त्वाची नोंद: कोकण व गोवा उपविभागातून ७ सेमीहून अधिक नोंद झालेले एकमेव केंद्र गोव्यातील क्वेपेम आहे. महाराष्ट्रातील कोकणातील एकही केंद्र या यादीत नाही. त्याआधीच्या दिवशी (२९ ऑगस्ट) चिपळूण (रत्नागिरी) येथे ७ सेमी आणि महाबळेश्वर (सातारा) येथे १० सेमी नोंद झाली होती — महाबळेश्वर हे घाटमाथ्यावरील केंद्र आहे, ते मध्य महाराष्ट्राच्या पूर्वेकडील अवर्षणप्रवण पट्ट्याचे प्रतिनिधित्व करत नाही.
१.२ हंगामी तूट — राष्ट्रीय चित्र (१ जून ते २६ ऑगस्ट)
IMD च्या २७ ऑगस्टच्या विस्तारित श्रेणी अंदाजानुसार (ERF), देशाचा एकत्रित पाऊस सरासरीच्या -१३% म्हणजे सामान्य श्रेणीच्या खालच्या टोकाला आहे. सरलेल्या आठवड्यात (२० ते २६ ऑगस्ट) देशभरात -१९% तूट नोंदली गेली.
| प्रदेश | आठवडा (२०-२६ ऑगस्ट) | हंगाम (१ जून-२६ ऑगस्ट) |
|---|---|---|
| पूर्व व ईशान्य भारत | -४३% | -२७% |
| वायव्य भारत | -१३% | -११% |
| मध्य भारत | -७% | -२% |
| दक्षिण द्वीपकल्प | -२३% | -२२% |
| संपूर्ण देश | -१९% | -१३% |
१.३ महाराष्ट्रातील चार उपविभाग — हेच खरे चित्र
राज्याची सरासरी काढल्यास कोकणातील अधिक्य आणि मराठवाडा-मध्य महाराष्ट्रातील तूट एकमेकांना झाकून टाकते. म्हणून उपविभागनिहाय आकडेच पाहणे आवश्यक आहे (IMD Annexure I व II, २७ ऑगस्ट):
| उपविभाग | आठवडा प्रत्यक्ष (मिमी) | आठवडा सरासरी (मिमी) | आठवडा तूट | हंगाम प्रत्यक्ष (मिमी) | हंगाम सरासरी (मिमी) | हंगाम तूट |
|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | ६१.७ | १२०.२ | -४९% | २२१८.३ | २३८९.९ | -७% |
| मध्य महाराष्ट्र | १८.४ | ३८.५ | -५२% | ४२४.० | ५६०.३ | -२४% |
| मराठवाडा | १३.५ | ४६.९ | -७१% | ३३३.४ | ४५१.७ | -२६% |
| विदर्भ | ३५.२ | ६३.२ | -४४% | ५६१.५ | ७३७.० | -२४% |
या तक्त्यातून तीन गोष्टी स्पष्ट होतात:
१. कोकण हंगामी दृष्ट्या जवळपास सामान्य आहे (-७%) — पण गेल्या आठवड्यात तिथेही निम्म्याहून कमी पाऊस झाला. म्हणजे ऑगस्टचा खंड कोकणालाही जाणवला, फक्त जूनच्या साठ्यामुळे हंगामी आकडा टिकून आहे.
२. मराठवाड्यात आठवडाभरात ७१% तूट — म्हणजे सरासरी ४६.९ मिमीच्या जागी अवघे १३.५ मिमी. हंगामी तूट -२६% वर पोहोचली आहे. ही “सामान्य” श्रेणीच्या (-१९% ते +१९%) बाहेर, स्पष्टपणे तुटीच्या (Deficient) श्रेणीत आहे.
३. मध्य महाराष्ट्र (-२४%) आणि विदर्भ (-२४%) हेही तुटीच्या श्रेणीत आहेत.
तुलनेसाठी: याच काळात शेजारच्या ओडिशात +२८% अधिक्य आणि छत्तीसगडमध्ये ०% म्हणजे अगदी सरासरीइतका पाऊस झाला आहे. बंगालच्या उपसागरातून येणाऱ्या प्रणाली त्या पट्ट्यातच रिकाम्या होत आहेत, महाराष्ट्रापर्यंत पोहोचत नाहीत — हा या हंगामाचा मध्यवर्ती मुद्दा आहे.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली
२.१ ३० ऑगस्ट रोजीची स्थिती (IMD प्रसिद्धीपत्रक, दुपारी १:३० वा.)
- मान्सूनचा आस (Monsoon Trough): पश्चिम टोक सामान्य स्थानाच्या उत्तरेला, पूर्व टोक सामान्य स्थानाजवळ. पश्चिम टोक उत्तरेला सरकणे म्हणजे मध्य व पश्चिम भारतातील पावसाची यंत्रणा उत्तरेकडे खेचली जाणे — महाराष्ट्रासाठी हे प्रतिकूल आहे.
- तीव्र कमी दाब क्षेत्र: वायव्य बंगालचा उपसागर व लगतच्या पश्चिम बंगाल-उत्तर ओडिशा किनारपट्टीवर. पुढील २४ तासांत उत्तर ओडिशा-गंगीय पश्चिम बंगालवरून पश्चिम-वायव्य दिशेने सरकण्याची शक्यता.
- ट्रफ: या तीव्र कमी दाब क्षेत्राच्या केंद्राशी निगडित चक्रवाती स्थितीपासून झारखंड व बिहारवरून वायव्य उत्तर प्रदेशपर्यंत खालच्या वातावरणीय थरात.
- पश्चिमी झंझावात (WD): उत्तर पाकिस्तान व लगतच्या जम्मू विभागावर मध्य वातावरणीय थरात वरच्या हवेतील चक्रवाती स्थिती म्हणून.
- वरच्या हवेतील चक्रवाती स्थिती (UAC): सौराष्ट्र व परिसरावर मध्य वातावरणीय थरात.
महाराष्ट्रासाठी अर्थ: सौराष्ट्रावरील चक्रवाती स्थिती ही राज्याच्या सर्वात जवळची प्रणाली आहे, पण ती मध्य वातावरणीय थरात असल्याने आणि उत्तरेकडे असल्याने तिचा ओलावा उत्तर महाराष्ट्र-खानदेशापर्यंतच मर्यादित राहतो. मराठवाडा व मध्य महाराष्ट्राच्या पूर्व भागापर्यंत तिचा प्रभाव पोहोचत नाही.
२.२ मोठ्या प्रमाणावरील घटक (IMD ERF, २७ ऑगस्ट)
| घटक | सद्यस्थिती | अपेक्षित बदल |
|---|---|---|
| एल निनो | विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरावर मध्यम (Moderate) एल निनो; मध्य व पूर्व प्रशांतावर SST विसंगती सरासरीपेक्षा अधिक | उर्वरित नैऋत्य मान्सून काळात आणखी तीव्र होण्याची शक्यता (MMCFS अंदाज) |
| हिंदी महासागर द्विध्रुव (IOD) | सध्या तटस्थ (Neutral) | MMCFS नुसार उर्वरित हंगामात तटस्थच राहील; मात्र काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रांनुसार सप्टेंबर २०२६ मध्ये सकारात्मक IOD विकसित होण्याची शक्यता |
| MJO | सध्या फेज ७, तीव्रता (amplitude) १ पेक्षा कमी | आठवडा १ भर फेज ७ मध्येच घुटमळणार; आठवडा २ च्या उत्तरार्धात फेज ८ मध्ये, तीव्रता १ पेक्षा कमीच |
| सोमाली जेट | दुर्बल, सामान्य स्थानाजवळ | आठवडा २ मध्येही दुर्बलच राहणार |
| तिबेटी प्रतिचक्रवात | दुर्बल, सामान्य स्थानाच्या पूर्वेला | आठवडा २ मध्ये सामान्य स्थानाच्या दक्षिणेला |
| उष्णकटिबंधीय पूर्वी जेट (TEJ) | द्वीपकल्पीय भारतावर सामान्य स्थानाजवळ | सामान्यच |
या घटकांचा एकत्रित अर्थ:
MJO फेज ७-८ मध्ये तीव्रता १ पेक्षा कमी — म्हणजे MJO चा संवहनी टप्पा भारतीय क्षेत्रापासून दूर आहे आणि तोही अत्यंत दुर्बल आहे. भारतीय मान्सूनसाठी अनुकूल फेज २-४ आहेत. पुढील दोन आठवडे MJO कडून कोणतीही मदत नाही.
सोमाली जेट दुर्बल — अरबी समुद्रावरून महाराष्ट्राकडे ओलावा वाहून आणणारी मुख्य नैऋत्य वारा-प्रणाली दुर्बल आहे. कोकणावर ओलावा टिकतो, पण सह्याद्री ओलांडून पूर्वेकडे पोहोचत नाही. मध्य महाराष्ट्र-मराठवाड्यातील खंडाचे हे प्रमुख कारण आहे.
मध्यम एल निनो आणखी तीव्र होणार — सप्टेंबरच्या पावसासाठी हे प्रतिकूल आहे. एल निनो वर्षांत मान्सूनची माघारही सामान्यतः लवकर सुरू होते.
सकारात्मक IOD ची शक्यता — हा एकमेव संभाव्य अनुकूल घटक आहे. सकारात्मक IOD मध्ये पश्चिम हिंदी महासागर तापतो आणि अरबी समुद्रावरून ओलावा येण्यास मदत होते. पण IMD चे स्वतःचे MMCFS मॉडेल IOD तटस्थच राहील असे सांगते, तर काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रे सप्टेंबरमध्ये सकारात्मक होईल असे सांगतात. ही मतभिन्नता IMD ने स्वतः नोंदवली आहे — तिचा निकाल सप्टेंबरच्या दुसऱ्या पंधरवड्यातच लागेल.
३. INSAT-3DS उपग्रह वृत्तपत्रक विश्लेषण (३० ऑगस्ट, १२:०० UTC)
उपग्रह वृत्तपत्रक हे आकाशातील ढग आणि प्रत्यक्ष पडणारा पाऊस यांच्यातील फरक समजून घेण्याचे सर्वात थेट साधन आहे. ढगमाथ्याचे तापमान (Cloud Top Temperature – CTT) जितके कमी, तितका ढग उंच आणि तितकी संवहनी क्रिया तीव्र.
CTT ची श्रेणी (IMD व्याख्या):
| संवहन प्रकार | CTT |
|---|---|
| दुर्बल (WK) | -२५°C पेक्षा जास्त |
| मध्यम (MOD) | -२५°C ते -४०°C |
| तीव्र (INT) | -४१°C ते -७०°C |
| अतितीव्र (V INT) | -७०°C पेक्षा कमी |
३.१ वृत्तपत्रकातील प्रमुख नोंदी
भोवरा (Vortex): वायव्य उपसागर व लगतच्या गंगीय पश्चिम बंगाल-उत्तर ओडिशा किनाऱ्यावर. त्याच्याशी निगडित छत्तीसगड, ओडिशा, उत्तर किनारी आंध्र प्रदेश, दक्षिण गंगीय पश्चिम बंगाल, नैऋत्य बांगलादेश व उत्तर उपसागरावर विखुरलेले ते तुटक (SCT to BKN) कमी/मध्यम ढग, त्यात अंतर्भूत तीव्र ते अतितीव्र संवहन. किमान CTT उणे ७० ते ९० अंश सेल्सिअस.
संवहनी/मेघगर्जनी क्रिया:
- तीव्र ते अतितीव्र (CTT -७० ते -९०°C): जम्मू-काश्मीर, हिमाचल, हरियाणा, उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा, दक्षिण गंगीय प. बंगाल, बिहार, उप-हिमालयीन प. बंगाल, झारखंड, पूर्व मध्य प्रदेश, विदर्भ, उत्तर किनारी आंध्र, तेलंगण
- मध्यम ते तीव्र (CTT -४० ते -७०°C): लडाख, दिल्ली, उत्तर झारखंड, ईशान्येकडील राज्ये, पूर्व राजस्थान, पश्चिम मध्य प्रदेश, दक्षिण गुजरात, विदर्भ, उत्तर व दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक
३.२ पश्चिम विभागाचे वर्णन — हाच निर्णायक भाग
वृत्तपत्रकातील “WEST” विभागाचे नेमके वर्णन असे आहे:
विखुरलेले ते तुटक कमी/मध्यम ढग, त्यात अंतर्भूत तीव्र ते अतितीव्र संवहन — पूर्व मध्य प्रदेश व विदर्भावर; आणि मध्यम ते तीव्र संवहन — दक्षिण गुजरात, ईशान्य राजस्थान, पश्चिम मध्य प्रदेशावर. विखुरलेले कमी/मध्यम ढग, त्यात अंतर्भूत तुरळक दुर्बल ते मध्यम संवहन — उर्वरित राजस्थान, उत्तर गुजरात, उर्वरित महाराष्ट्र व गोव्यावर.
याचा शेतकऱ्यांसाठी थेट अर्थ:
“उर्वरित महाराष्ट्र” म्हणजे कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाडा. या तिन्ही भागांवर उपग्रहाने नोंदवलेले संवहन “तुरळक, दुर्बल ते मध्यम” आहे — म्हणजे CTT उणे ४० अंशांपेक्षा जास्त. हे ढग उथळ आहेत. ते आकाश झाकतात, दिवस ढगाळ करतात, उकाडा वाढवतात — पण त्यांच्यातून सार्वत्रिक पाऊस पडत नाही.
म्हणूनच शेतकऱ्यांना दिवसभर ढगाळ आकाश दिसते आणि तरीही पाऊस पडत नाही. ही विसंगती काल्पनिक नाही; ती उपग्रहाच्या आकडेवारीतच दिसते. विदर्भावर मात्र तीव्र ते अतितीव्र संवहन नोंदले गेले आहे — आणि तिथे प्रत्यक्ष पाऊसही होत आहे. महाराष्ट्रातील पूर्व-पश्चिम विभागणी उपग्रहाच्या पातळीवर स्पष्ट दिसते.
४. सात दिवसांचा विभागनिहाय अंदाज (३० ऑगस्ट ते ५ सप्टेंबर)
IMD च्या ३० ऑगस्टच्या प्रसिद्धीपत्रकातील Annexure I मधील अधिकृत तक्ता:
| उपविभाग | ३० ऑग | ३१ ऑग | १ सप्टें | २ सप्टें | ३ सप्टें | ४ सप्टें | ५ सप्टें |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | WS | WS | WS | WS | WS | WS | WS |
| मध्य महाराष्ट्र | SCT | SCT | SCT | SCT | SCT | FWS | SCT |
| मराठवाडा | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | SCT | SCT | ISOL |
| विदर्भ | FWS | FWS | FWS | WS | WS | FWS | FWS |
| छत्तीसगड | WS | WS | WS | WS | WS | WS | FWS |
| तेलंगण | SCT | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| गुजरात प्रदेश | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | SCT | SCT | SCT |
संज्ञा: ISOL = तुरळक (२५% पेक्षा कमी केंद्रांवर) | SCT = विखुरलेला (२६-५०%) | FWS = बऱ्यापैकी सार्वत्रिक (५१-७५%) | WS = सार्वत्रिक (७६-१००%)
४.१ पश्चिम भारतासाठी IMD चा शब्दशः अंदाज (३० ऑगस्ट)
- बऱ्यापैकी सार्वत्रिक ते सार्वत्रिक पाऊस: कोकण व गोवा — ३० ऑगस्ट ते ५ सप्टेंबर; मध्य महाराष्ट्र — फक्त ४ सप्टेंबर रोजी
- तुरळक ते विखुरलेला पाऊस: मध्य महाराष्ट्र — ३० ऑगस्ट ते ३ सप्टेंबर आणि ५ सप्टेंबर; गुजरात प्रदेश, मराठवाडा, सौराष्ट्र व कच्छ — ३० ऑगस्ट ते ५ सप्टेंबर
- तुरळक मेघगर्जना व वीज: मध्य महाराष्ट्र — ४ सप्टेंबर; मराठवाडा — ३०-३१ ऑगस्ट आणि ३ सप्टेंबर
- तुरळक जोरदार पाऊस: मध्य महाराष्ट्र — फक्त ३० ऑगस्ट रोजी
४.२ विदर्भासाठी (मध्य भारत विभागात)
- बऱ्यापैकी सार्वत्रिक ते सार्वत्रिक पाऊस — ३० ऑगस्ट ते ५ सप्टेंबर
- तुरळक मेघगर्जना व वीज — २-३ सप्टेंबर
- तुरळक जोरदार पाऊस — २-३ सप्टेंबर
४.३ इशाऱ्यांच्या श्रेणीबाबत स्पष्टता
पुढील सात दिवसांत महाराष्ट्रातील कोणत्याही उपविभागासाठी IMD ने नारिंगी (Orange) किंवा लाल (Red) इशारा दिलेला नाही.
मराठवाड्यासाठी ३०-३१ ऑगस्ट आणि ३ सप्टेंबरसाठी दिलेला इशारा मेघगर्जना व विजेचा आहे — जोरदार पावसाचा नाही. मध्य महाराष्ट्रासाठी ३० ऑगस्टचा “तुरळक जोरदार पाऊस” हा प्रामुख्याने घाटमाथ्यासाठी आहे. याचा पुरावा IMD च्या स्वतःच्या कृषी-हवामान सल्ल्यात आहे:
“मध्य महाराष्ट्रात, घाट क्षेत्रात (in Ghat areas), भात, नाचणी आणि भाजीपाला शेतातून प्रभावी निचरा राखावा.”
IMD ने महाराष्ट्रासाठी दिलेला एकमेव कृषी-हवामान सल्ला हाच आहे, आणि तो शब्दशः घाट क्षेत्रापुरता मर्यादित आहे. अहमदनगर, सोलापूर, पूर्व सातारा-सांगली, बारामती-इंदापूर, येवला-नांदगाव या पूर्वेकडील अवर्षणप्रवण तालुक्यांना तो लागू होत नाही.
५. तज्ज्ञ विश्लेषण — IMD आणि विजय जायभावे यांची तुलना
सिन्नर (जि. नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी २८ ऑगस्ट रोजी दिलेला अंदाज आणि IMD ची अधिकृत कागदपत्रे यांची तुलना खाली दिली आहे.
५.१ जायभावे यांच्या अंदाजाचा सारांश (२८ ऑगस्ट)
- महाराष्ट्रात मान्सूनचा खंड कायम आहे. मार्चमध्ये दिलेल्या अंदाजानुसार ऑगस्ट २०२६ मध्ये विशेषतः मध्य महाराष्ट्र व मराठवाड्यात अत्यल्प पाऊस झाला — तो अंदाज पडताळणीत खरा ठरला.
- पूर्व विदर्भाच्या काही भागात पाऊस सतत सुरू राहिला; पश्चिम विदर्भात किरकोळ भागात मध्यम पाऊस.
- पुढील काळातही महाराष्ट्रावर पावसाचा विशेष प्रभाव नसेल.
- बंगालच्या उपसागरावर सातत्याने कमी दाब निर्माण होऊन ते वायव्येकडे दिल्ली-राजस्थान-उत्तर प्रदेश-झारखंड-मध्य प्रदेश-छत्तीसगड-ओडिशा या पट्ट्यात चांगला पाऊस देत आहेत.
- २ सप्टेंबरपासून पुन्हा एक तीव्र कमी दाब क्षेत्र बंगालच्या उपसागरावर तयार होईल. मध्य प्रदेशाजवळ आल्यावर त्याचा प्रभाव पूर्व व उत्तर विदर्भ, पश्चिम विदर्भाचा उत्तरेकडील भाग, जळगाव, नंदुरबार या भागांत ४/५/६ सप्टेंबर रोजी मध्यम स्वरूपाचा पाऊस देईल.
- मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्र, पश्चिम महाराष्ट्रात विशेष पाऊस नसेल — किरकोळ भागात हलका पाऊस किंवा मध्यम सरी, त्याही तुरळक ठिकाणी. पिकांना जीवनदान देईल असा सार्वत्रिक पाऊस नाही.
- १२ सप्टेंबरनंतर बंगालच्या उपसागरावर कमी दाब; विदर्भ व मराठवाड्याच्या काही भागांत स्थानिक विजांसह पाऊस सक्रिय होईल.
- मान्सून माघार: १८/१९ सप्टेंबरपासून राजस्थानातून माघारीसाठी पोषक हवामान. दक्षिण भारतात स्वच्छ सूर्यप्रकाश मिळू लागला असून वातावरणाचा थर तापू लागेल व ITCZ त्या भागात सरकेल.
५.२ तुलनात्मक तक्ता
| मुद्दा | IMD (२७-३० ऑगस्ट कागदपत्रे) | विजय जायभावे (२८ ऑगस्ट) | स्थिती |
|---|---|---|---|
| मध्य महाराष्ट्र-मराठवाड्यातील पाऊस | “द्वीपकल्पीय भारतात पुढील आठवडाभर मंदावलेला”; ISOL-SCT | “विशेष पाऊस नसेल; किरकोळ भागात हलका” | सहमती |
| सप्टेंबरच्या सुरुवातीला नवी बंगालची प्रणाली | आठवडा २ (३-९ सप्टें) च्या पूर्वार्धात उत्तर उपसागरावर नवीन UAC व कमी दाब | २ सप्टेंबरपासून तीव्र कमी दाब | सहमती (तारखांत १-३ दिवसांचा फरक) |
| प्रणालीचा मार्ग व लाभक्षेत्र | पश्चिम-वायव्य दिशेने ओडिशा-छत्तीसगड-मध्य प्रदेश-उत्तर प्रदेश पट्टा | तोच पट्टा — दिल्ली, राजस्थान, उ.प्र., झारखंड, म.प्र., छत्तीसगड, ओडिशा | सहमती |
| विदर्भ | FWS-WS सलग सात दिवस; २-३ सप्टेंबरला तुरळक जोरदार | ४/५/६ सप्टेंबरला पूर्व-उत्तर विदर्भात मध्यम पाऊस | आंशिक सहमती (IMD अधिक विस्तृत व लवकर) |
| कोकण | सलग सात दिवस सार्वत्रिक (WS) पाऊस | स्वतंत्र उल्लेख नाही; “महाराष्ट्रावर विशेष प्रभाव नसेल” | मतभेद |
| मध्य महाराष्ट्र, ४ सप्टेंबर | FWS (बऱ्यापैकी सार्वत्रिक) + मेघगर्जना | “विशेष पाऊस नसेल” | मतभेद |
| जळगाव-नंदुरबार | स्वतंत्र उपविभागीय उल्लेख नाही (मध्य महाराष्ट्रात समाविष्ट) | ४/५/६ सप्टेंबरला मध्यम पाऊस | तपशिलाची पातळी वेगळी |
| मान्सून माघार | अद्याप अधिकृत अंदाज नाही | १८/१९ सप्टेंबरपासून राजस्थानातून पोषक हवामान | तुलना अशक्य |
| १२ सप्टेंबरनंतरचा कालावधी | ERF ची मर्यादा ९ सप्टेंबर | विदर्भ-मराठवाड्यात स्थानिक विजांसह पाऊस | तुलना अशक्य |
५.३ मतभेदांचे स्वरूप
कोकणाबाबतचा मतभेद हा प्रामुख्याने तपशिलाच्या पातळीचा (resolution) आहे, विरोधाचा नाही. जायभावे यांचा अंदाज मुख्यतः राज्याच्या अंतर्गत भागातील — विशेषतः शेतीच्या दृष्टीने निर्णायक असलेल्या मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा व विदर्भ — पावसावर केंद्रित असतो. कोकणातील मान्सूनचा पाऊस हा सह्याद्रीच्या उंचवट्यामुळे (orographic) होणारा असल्याने त्याची यंत्रणा वेगळी असते. IMD चा उपविभागनिहाय तक्ता कोकणाला स्वतंत्र नोंद देतो, तर जायभावे यांच्या अंदाजात “महाराष्ट्र” हा शब्द अंतर्गत भागासाठी वापरला गेला आहे.
४ सप्टेंबरच्या मध्य महाराष्ट्राबाबतचा मतभेद मात्र खरा आहे. IMD ३० ऑगस्टच्या तक्त्यात त्या दिवशी FWS (५१-७५% केंद्रांवर पाऊस) दर्शवते, तर जायभावे यांच्या मते तो पाऊस “किरकोळ ठिकाणी हलका” राहील. या मतभेदाचा निकाल ४ सप्टेंबरच्या प्रत्यक्ष नोंदींवरून लागेल आणि आम्ही तो नोंदवू. मात्र लक्षात घेण्याजोगे हे की IMD चा ३० ऑगस्टचा तक्ता हा दिवस-६ चा अंदाज आहे — आणि IMD स्वतःच प्रत्येक तक्त्याखाली लिहिते: “जसजसा कालावधी वाढतो तसतशी अंदाजाची अचूकता कमी होते.”
पडताळणीची नोंद: जायभावे यांनी मार्च २०२६ मध्ये ऑगस्टसाठी दिलेला मध्य महाराष्ट्र-मराठवाड्यातील अत्यल्प पावसाचा अंदाज IMD च्या आकडेवारीने पुष्टीकृत झाला आहे — मराठवाडा आठवडा -७१%, मध्य महाराष्ट्र -५२%. सहा महिने आधीच्या हंगामी अंदाजासाठी ही उल्लेखनीय अचूकता आहे.
६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला
सर्वांसाठी मूलभूत सूचना: पेरणी, दुबार पेरणी, खत मात्रा किंवा संरक्षक सिंचनाचा निर्णय अंदाजाच्या तारखांवर किंवा माध्यमांतील मथळ्यांवर घेऊ नये. शेतात ३० सेंमी खोलीवर प्रत्यक्ष ओलावा तपासून, त्या आधारावरच निर्णय घ्यावा. अंदाज हे शक्यता सांगतात, हमी देत नाहीत.
६.१ कोकण (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे, पालघर)
स्थिती: हंगामी तूट फक्त -७%; पुढील सात दिवस सलग सार्वत्रिक (WS) पाऊस.
- भात पीक फुलोरा व दाणे भरण्याच्या (panicle initiation-booting) अवस्थेत असल्याने पाण्याची पातळी ३-५ सेंमी राखावी; मात्र सतत साचलेले पाणी टाळावे.
- सततच्या ओलाव्यामुळे करपा (blast) व आवरण करपा (sheath blight) यांचा प्रादुर्भाव वाढतो — बांधावरून नियमित निरीक्षण करावे.
- ओल्या स्थितीत नत्रयुक्त खताची वरखत मात्रा देऊ नये — ती वाहून जाते आणि पैसा वाया जातो. पाऊस उघडल्यावर द्यावी.
- नारळ, सुपारी, आंबा-काजू बागांत पाण्याचा निचरा राखावा; कलमांना आधार द्यावा.
- काढणी झालेला माल ताडपत्रीने झाकावा.
६.२ घाटमाथा (महाबळेश्वर, कोयना, आंबेगाव-भीमाशंकर, इगतपुरी, त्र्यंबकेश्वर, राधानगरी, चांदोली पट्टा)
स्थिती: IMD चा एकमेव महाराष्ट्र-विशिष्ट कृषी सल्ला याच भागासाठी. ३० ऑगस्टला तुरळक जोरदार पाऊस.
- भात, नाचणी व भाजीपाला शेतातून प्रभावी निचरा राखावा (IMD ची शब्दशः सूचना).
- डोंगर-उतारावरील शेतीत मृदा वाहून जाणे रोखण्यासाठी बांध तपासावेत.
- धरणक्षेत्रातील गावांनी विसर्गाच्या सूचनांकडे लक्ष द्यावे.
६.३ मध्य महाराष्ट्राचा पूर्व भाग (अहमदनगर, सोलापूर, पूर्व सातारा-सांगली, बारामती-इंदापूर, येवला-नांदगाव, जळगाव, धुळे, नंदुरबार)
स्थिती: हंगामी तूट -२४%. पुढील सात दिवसांपैकी सहा दिवस फक्त SCT (विखुरलेला); ४ सप्टेंबरला FWS ची शक्यता, पण त्यावर मतभेद.
- घाट क्षेत्रासाठीचा IMD सल्ला या भागाला लागू नाही. घाटमाथ्यावरील १० सेंमी पावसाची बातमी वाचून येथे पाणी येईल असे गृहीत धरू नये.
- संरक्षक सिंचन: सोयाबीन शेंगा भरण्याच्या, तूर फांद्या फुटण्याच्या, कपाशी बोंडे भरण्याच्या आणि बाजरी दाणे भरण्याच्या अवस्थेत असल्यास उपलब्ध पाण्याचा एक पाळी संरक्षक सिंचनासाठी राखून ठेवावी. ठिबक/तुषार असल्यास प्राधान्याने वापरावे.
- आच्छादन (mulching): पिकांच्या ओळींमध्ये पालापाचोळा/उसाचे पाचट टाकल्यास बाष्पीभवन कमी होऊन उपलब्ध ओलावा ८-१० दिवस अधिक टिकतो. खर्च नगण्य, परिणाम मोठा.
- जळगाव-नंदुरबार पट्ट्यासाठी विशेष नोंद: जायभावे यांच्या मते ४/५/६ सप्टेंबरला मध्यम पाऊस शक्य आहे. तो पाऊस झाल्यास केळी-कापूस-मका पिकांना दिलासा मिळेल. मात्र त्या पावसाच्या भरवशावर आजचे सिंचन थांबवू नये.
- रबीचे नियोजन: जमिनीतील अवशिष्ट ओलावा हा रबी ज्वारी व हरभऱ्यासाठी निर्णायक आहे. १० ते १२ सप्टेंबरपर्यंत थांबून सप्टेंबरच्या पहिल्या पंधरवड्यातील प्रत्यक्ष पाऊस पाहूनच रबी क्षेत्राचा निर्णय घ्यावा. आतापासून खरेदी करून बियाणे-खत साठवण्याची घाई करू नये.
६.४ मराठवाडा (छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, धाराशिव, लातूर, नांदेड, परभणी, हिंगोली)
स्थिती: राज्यातील सर्वात गंभीर. आठवडा तूट -७१%, हंगामी तूट -२६%. पुढील सात दिवसांपैकी पाच दिवस फक्त ISOL (तुरळक).
- वीज सुरक्षा: ३०-३१ ऑगस्ट व ३ सप्टेंबरला तुरळक मेघगर्जना व विजेचा इशारा आहे. हा पिवळ्या श्रेणीचा — जागरूकतेचा — इशारा आहे, जोरदार पावसाचा नाही. मेघगर्जना ऐकू आल्यास शेतातील काम थांबवून पक्क्या निवाऱ्यात जावे; झाडाखाली थांबू नये; ओल्या शेतात लोखंडी अवजारे घेऊन फिरू नये.
- संरक्षक सिंचन हेच प्राधान्य. विहीर/बोअरमध्ये उपलब्ध पाण्याचे पीकनिहाय नियोजन करावे — प्रथम तूर व कपाशी (दीर्घ कालावधी, अजून उत्पन्नाची संधी), नंतर सोयाबीन (काढणीकडे झुकलेले).
- सोयाबीन: शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत ओलाव्याचा ताण असल्यास दाण्याचे वजन थेट घटते. एक संरक्षक पाळी उत्पादनात लक्षणीय फरक करू शकते.
- कपाशी: पात-फुलगळ दिसल्यास ती ओलाव्याच्या ताणामुळे आहे की रसशोषक किडीमुळे, हे तपासूनच फवारणीचा निर्णय घ्यावा. ताणामुळे असल्यास कीटकनाशकाचा खर्च वाया जाईल.
- चारा नियोजन: तूट कायम राहिल्यास ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये चाराटंचाई शक्य आहे. आतापासून मका/ज्वारीचा कडबा, ऊसाचे वाढे यांचे साठवण नियोजन करावे. मुरघास (silage) करण्याची ही योग्य वेळ आहे.
- रबी: अवशिष्ट ओलाव्यावर अवलंबून असलेल्या रबी ज्वारीसाठी परिस्थिती चिंताजनक आहे. सप्टेंबरच्या दुसऱ्या पंधरवड्यातील पावसावर हा निर्णय अवलंबून ठेवावा.
६.५ विदर्भ (नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली, अमरावती, अकोला, बुलढाणा, वाशीम, यवतमाळ)
स्थिती: राज्यात सर्वाधिक अनुकूल. सलग सात दिवस FWS-WS; २-३ सप्टेंबरला तुरळक जोरदार पाऊस व मेघगर्जना. हंगामी तूट -२४% असली तरी सद्यस्थिती सक्रिय.
- IMD च्या विदर्भासाठीच्या कृषी सल्ल्यानुसार — सोयाबीन, कपाशी, मका व इतर उभ्या पिकांत योग्य निचरा राखावा; साचलेले पाणी तातडीने काढावे.
- जमीन वापसा येईपर्यंत खत मात्रा, कीडनाशक फवारणी व आंतरमशागत पुढे ढकलावी. ओल्या शेतात दिलेले खत वाहून जाते आणि फवारणी धुऊन जाते.
- सोयाबीन: पक्वतेच्या अवस्थेत सतत ओलावा राहिल्यास मुळकुज व शेंगेतील दाणे कुजण्याचा धोका असतो. पाणी साचणाऱ्या भागांत तातडीने चर काढावेत.
- कपाशी: ओल्या-सुक्या आवर्तनानंतर गुलाबी बोंडअळीचा प्रादुर्भाव वाढतो. कामगंध सापळे लावून निरीक्षण सुरू ठेवावे; आर्थिक नुकसान पातळी ओलांडल्यावरच फवारणी करावी.
- भात (पूर्व विदर्भ): ३-५ सेंमी पाणी पातळी राखावी; दीर्घकाळ साचलेले पाणी टाळावे.
- भाजीपाला व फळझाडांना वाऱ्यामुळे लोळण्यापासून आधार द्यावा.
- पूर्व विदर्भात २-३ सप्टेंबरला जोरदार पावसाची शक्यता असल्याने काढणी झालेला माल सुरक्षित व कोरड्या जागी हलवावा.
समारोप — पुढे काय पाहायचे
पुढील दहा दिवसांत तीन गोष्टींवर लक्ष ठेवावे लागेल:
१. २ ते ६ सप्टेंबरची बंगालची प्रणाली. IMD आणि जायभावे दोघेही तिच्याबद्दल सहमत आहेत. प्रश्न एवढाच की ती मध्य प्रदेशाजवळ आल्यावर तिचा ओलावा विदर्भापुरता मर्यादित राहतो की खानदेशापर्यंत पोहोचतो. मराठवाडा व मध्य महाराष्ट्राच्या पूर्व भागासाठी दोन्ही स्रोत नकारार्थीच आहेत.
२. सकारात्मक IOD. IMD चे स्वतःचे मॉडेल तटस्थ IOD सांगते, तर काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रे सप्टेंबरमध्ये सकारात्मक होण्याची शक्यता वर्तवतात. सकारात्मक IOD झाल्यास सप्टेंबरच्या उत्तरार्धात अरबी समुद्रावरून ओलावा येऊ शकतो — तूट भरून काढण्याची ही एकमेव उरलेली संधी आहे. ही मतभिन्नता IMD ने स्वतः नोंदवली आहे, ती लपवलेली नाही.
३. मान्सूनची माघार. जायभावे यांच्या मते १८/१९ सप्टेंबरपासून राजस्थानातून माघारीसाठी पोषक हवामान तयार होईल. IMD ने अद्याप माघारीचा अधिकृत अंदाज दिलेला नाही. मध्यम एल निनो आणखी तीव्र होणार असल्याने माघार लवकर होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. तसे झाल्यास तुटीचा हंगाम तुटीतच संपेल आणि रबीचे संपूर्ण नियोजन अवशिष्ट ओलावा व सिंचनाच्या उपलब्धतेवर अवलंबून राहील.
IMD ची सप्टेंबरची अधिकृत मासिक दृष्टिक्षेप (September Outlook) प्रसिद्ध होताच त्याचे विश्लेषण कृषी पर्ववर देण्यात येईल.
स्रोत:
- भारतीय हवामान विभाग — विस्तारित श्रेणी अंदाज (ERF), दि. २७ ऑगस्ट २०२६ (२७ ऑगस्ट ते ९ सप्टेंबर)
- भारतीय हवामान विभाग — प्रसिद्धीपत्रक, दि. २९ ऑगस्ट २०२६ (१३०५ वा.)
- भारतीय हवामान विभाग — प्रसिद्धीपत्रक, दि. ३० ऑगस्ट २०२६ (१३३० वा.)
- भारतीय हवामान विभाग — INSAT-3DS उपग्रह वृत्तपत्रक, दि. ३० ऑगस्ट २०२६, १२:०० UTC
- विजय जायभावे (हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक) — दि. २८ ऑगस्ट २०२६ चा अंदाज
विजय गायकवाड / कृषी पर्व