विदर्भात १८ ऑगस्टपर्यंत विजांसह पाऊस, मराठवाड्यात सात दिवस तुरळकच; कोकणात सातत्य पण जोर मर्यादित

१. सद्यःस्थिती — गेल्या २४ तासांतील पावसाची नोंद

भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) १६ ऑगस्ट २०२६ रोजी दुपारी २ वाजता प्रसिद्ध झालेल्या प्रेस रिलीजनुसार, १६ ऑगस्ट सकाळी ८:३० वाजेपर्यंतच्या २४ तासांत मध्य महाराष्ट्रात “जोरदार पाऊस” (Heavy Rainfall, ७-११ सें.मी.) या श्रेणीची नोंद झाली आहे. महाराष्ट्रातील उर्वरित तीनही उपविभागांची — कोकण-गोवा, मराठवाडा आणि विदर्भ — कोणतीही नोंद ७ सें.मी.वरील यादीत नाही.

७ सें.मी.वरील नोंदी असलेली केंद्रे (१५ ऑगस्ट ०८:३० ते १६ ऑगस्ट ०८:३०):

उपविभाग	केंद्र	पाऊस (सें.मी.)	श्रेणी
पूर्व मध्य प्रदेश	उमरिया	२१	अतिवृष्टी (Extremely Heavy)
पूर्व उत्तर प्रदेश	निघासन (खेरी)	१९	अतिजोरदार (Very Heavy)
पश्चिम उत्तर प्रदेश	राठ (हमीरपूर)	१६	अतिजोरदार
पूर्व राजस्थान	बारी (धौलपूर)	१४	अतिजोरदार
ओडिशा	क्योंझर	१४	अतिजोरदार
पश्चिम मध्य प्रदेश	ब्यावरा (राजगड)	११	जोरदार
हिमाचल प्रदेश	धरमशाला	११	जोरदार
उत्तराखंड	दीदीहाट	१०	जोरदार
छत्तीसगड	कोरबा	९	जोरदार
आसाम	बडातीघाट	९	जोरदार
मध्य महाराष्ट्र	कोयना-नवजा (सातारा)	८	जोरदार
झारखंड	गुमला	७	जोरदार

(स्रोत: IMD प्रेस रिलीज, १६ ऑगस्ट २०२६, १४०० IST)

या तक्त्यातून एक गोष्ट स्पष्टपणे पुढे येते: महाराष्ट्रातील एकमेव ७ सें.मी.वरील नोंद कोयना-नवजा ही घाटमाथ्यावरील आहे. पूर्व भागातील — म्हणजे पूर्व सातारा-सांगली, सोलापूर, अहिल्यानगर पूर्व — कोणत्याही केंद्राची नोंद या यादीत नाही. मध्य महाराष्ट्र उपविभागाला “जोरदार पाऊस” ही श्रेणी मिळाली म्हणून संपूर्ण मध्य महाराष्ट्रात जोरदार पाऊस झाला, असा अर्थ काढणे चुकीचे ठरेल.

पारदर्शकतेसाठी नोंद: वरील नोंदी १६ ऑगस्टच्या प्रेस रिलीजमधील आहेत; १७ ऑगस्टचे अधिकृत प्रेस रिलीज या लेखाच्या तयारीच्या वेळी हाती नव्हते. मात्र १७ ऑगस्टचे INSAT-3DS उपग्रह वृत्तपत्रक (सकाळी ११:३० IST) उपलब्ध असून, त्याचे विश्लेषण विभाग ३ मध्ये दिले आहे.

२. सक्रिय हवामान प्रणाली

IMD च्या १६ ऑगस्टच्या प्रेस रिलीजनुसार सध्या पुढील प्रणाली कार्यरत आहेत:

१) कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area): वायव्य बंगालचा उपसागर आणि लगतच्या पश्चिम बंगाल-उत्तर ओडिशा किनारपट्टीवर १६ ऑगस्ट रोजी पहाटे ५:३० वाजता कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाले आणि सकाळी ८:३० वाजेपर्यंत त्याच भागात कायम राहिले. हे क्षेत्र पुढील २४ तासांत जवळजवळ वायव्य दिशेने सरकून अधिक स्पष्ट (more marked) होण्याची शक्यता आहे.

येथे शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मुद्दा असा की या प्रणालीची वाटचाल वायव्येकडे — म्हणजे झारखंड, छत्तीसगड, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेशाकडे — आहे, महाराष्ट्राकडे नाही. त्यामुळे या कमी दाबाच्या क्षेत्राचा थेट लाभ मराठवाडा किंवा मध्य महाराष्ट्राला मिळण्याची शक्यता या टप्प्यावर दिसत नाही. विदर्भाच्या पूर्व भागाला मात्र त्याच्या परिघीय आर्द्रतेचा काही प्रमाणात फायदा होऊ शकतो.

२) आधीचे कमी दाबाचे क्षेत्र क्षीण: आग्नेय झारखंड व परिसरावरील १५ ऑगस्टचे कमी दाबाचे क्षेत्र त्याच दिवशी सायंकाळी ५:३० वाजता क्षीण (less marked) झाले.

३) मान्सून आस (Monsoon Trough): समुद्रसपाटीवर मान्सून आसाचे पश्चिम टोक सरासरी स्थानाच्या उत्तरेकडे तर पूर्व टोक सरासरी स्थानाच्या दक्षिणेकडे आहे. मान्सून आसाचे पश्चिम टोक उत्तरेकडे सरकणे हा महाराष्ट्रासाठी प्रतिकूल संकेत आहे — त्यामुळेच हिमालयीन पायथा, उत्तर प्रदेश, हिमाचल, उत्तराखंड या भागांत अतिवृष्टीच्या इशाऱ्यांची मालिका सुरू आहे आणि द्वीपकल्पीय भारताकडे आर्द्रतेचा प्रवाह मर्यादित राहिला आहे.

४) शिअर झोन (Shear Zone): मध्य क्षोभावरणीय पातळीवर सुमारे २२° उत्तर अक्षांशाच्या रेषेवर मध्य भारत आणि लगतच्या उत्तर द्वीपकल्पीय भारतावर शिअर झोन कार्यरत आहे. हा पट्टा विदर्भाच्या उत्तर सीमेजवळून जातो — विदर्भात १६ ते १८ ऑगस्ट या काळात मेघगर्जनेसह पावसाची शक्यता याच प्रणालीशी जोडलेली आहे.

५) चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती (Upper Air Cyclonic Circulations): आग्नेय उत्तर प्रदेश (मध्य क्षोभावरण), वायव्य उत्तर प्रदेश (खालच्या पातळीवर), गुजरात राज्य (मध्य क्षोभावरण) आणि जम्मू विभाग व परिसर (मध्य क्षोभावरण) येथे चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती आहे.

यातील गुजरातवरील चक्राकार स्थिती महाराष्ट्रासाठी सर्वात जवळची प्रणाली आहे; मात्र ती मध्य क्षोभावरणीय पातळीवर असल्याने तिचा जमिनीलगतचा परिणाम मर्यादित राहतो.

३. INSAT-3DS उपग्रह वृत्तपत्रक विश्लेषण (१७ ऑगस्ट, ०६०० UTC / ११:३० IST)

आजच्या ताज्या उपग्रह वृत्तपत्रकाचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे:

भोवरा (Vortex): किनारी गंगीय पश्चिम बंगाल, लगतचा वायव्य उपसागर व परिसरावर २२.७°N / ८८.३°E या केंद्राभोवती अर्ध्या अंशाच्या आत भोवरा नोंदवला गेला आहे. तो जमिनीवर (overland) आहे. या भोवऱ्याशी संबंधित विखुरलेले ते तुटक (SCT to BKN) निम्न/मध्यम ढग असून दक्षिण गंगीय पश्चिम बंगाल, उत्तर उपसागर, दक्षिण बांगलादेश, ओडिशा, छत्तीसगड, पूर्व मध्य प्रदेश व उत्तर प्रदेशावर तीव्र ते अतितीव्र संनयन (INT to V INT convection) अंतर्भूत आहे. किमान ढग-शिखर तापमान (CTT) उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस.

CTT जितके कमी, तितकी ढगांची उंची आणि पावसाची तीव्रता जास्त — उणे ७० खालील तापमान म्हणजे अतितीव्र संनयन. हा पट्टा नेमका महाराष्ट्राच्या ईशान्येला आहे.

पश्चिम भारतावरील ढगस्थिती (महाराष्ट्रासाठी थेट लागू):

मध्य प्रदेश आणि विदर्भ: विखुरलेले ते तुटक निम्न/मध्यम ढग, तीव्र ते अतितीव्र संनयन अंतर्भूत (CTT उणे ७० ते उणे ९०)
उर्वरित महाराष्ट्र (कोकण, मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा): विखुरलेले ते तुटक निम्न/मध्यम ढग, मध्यम ते तीव्र संनयन (CTT उणे २५ ते उणे ७०)
राजस्थान, गुजरात, गोवा: विखुरलेले निम्न/मध्यम ढग, तुरळक ठिकाणी दुर्बल ते मध्यम संनयन (CTT उणे २५ पेक्षा जास्त ते उणे ४०)

अरबी समुद्र: पूर्व अरबी समुद्रावर विखुरलेले निम्न/मध्यम ढग असून केवळ दुर्बल ते मध्यम संनयन नोंदवले गेले आहे.

हा शेवटचा मुद्दा या लेखातील सर्वात महत्त्वाचा तांत्रिक संकेत आहे. पूर्व अरबी समुद्रावरील संनयन दुर्बल असणे म्हणजे मान्सूनची अरबी समुद्र शाखा सध्या कमजोर आहे. कोकण आणि मध्य महाराष्ट्राच्या घाटमाथ्यावरील पाऊस प्रामुख्याने याच शाखेवर अवलंबून असतो. या शाखेचा जोर परतल्याशिवाय पश्चिम महाराष्ट्रात व्यापक पाऊस अपेक्षित धरता येणार नाही.

पश्चिमी झंझावात (Western Disturbance): उत्तर पाकिस्तान, लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, पंजाब, उत्तराखंड व परिसरावर बहुस्तरीय ढग — पश्चिमी झंझावाताशी संबंधित. मान्सून आसाचे पश्चिम टोक उत्तरेकडे राहण्यामागील हे एक कारण आहे.

४. सात दिवसांचा उपविभागनिहाय अंदाज (१६ ते २२ ऑगस्ट)

IMD च्या Annexure-I मधील सात दिवसांच्या पर्जन्य अंदाज तक्त्यातील महाराष्ट्राच्या चार उपविभागांच्या नोंदी:

उपविभाग	१६ ऑग	१७ ऑग	१८ ऑग	१९ ऑग	२० ऑग	२१ ऑग	२२ ऑग
कोकण व गोवा	FWS	FWS	FWS	FWS	FWS	FWS	FWS
मध्य महाराष्ट्र	SCT	SCT	SCT	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL
मराठवाडा	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL	ISOL
विदर्भ	FWS	FWS	FWS	SCT	SCT	SCT	SCT

संज्ञांचा अर्थ (हे समजून घेणे आवश्यक):

ISOL (तुरळक): उपविभागातील २५% पेक्षा कमी केंद्रांवर पाऊस
SCT (विखुरलेला): २५ ते ५०% केंद्रांवर पाऊस
FWS (बऱ्यापैकी व्यापक): ५१ ते ७५% केंद्रांवर पाऊस
WS (व्यापक): ७६ ते १००% केंद्रांवर पाऊस

हे वर्गीकरण पावसाच्या विस्ताराचे आहे, प्रमाणाचे नाही. कोकणासाठी सात दिवस FWS दिसते याचा अर्थ कोकणात सात दिवस भरपूर पाऊस पडेल असा नाही — निम्म्याहून अधिक केंद्रांवर काहीतरी पाऊस नोंदवला जाईल, इतकाच त्याचा अर्थ. कोकणात मान्सूनकाळात अशी सातत्यपूर्ण नोंद ही सामान्य स्थिती आहे.

जोरदार पावसाचे इशारे (IMD, १६ ऑगस्ट प्रेस रिलीज):

कोकण व गोवा आणि मध्य महाराष्ट्र: १६ व १७ ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस (Isolated Heavy Rainfall, ६४.५-११५.५ मि.मी.)
मराठवाडा: केवळ १६ ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस
विदर्भ: १६ व १७ ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी मेघगर्जना व वीज. जोरदार पावसाचा इशारा नाही.

महत्त्वाची स्पष्टता: IMD च्या १६ ऑगस्टच्या प्रेस रिलीजमध्ये महाराष्ट्रातील कोणत्याही उपविभागासाठी “अतिजोरदार” (Very Heavy) किंवा “अतिवृष्टी” (Extremely Heavy) पावसाचा इशारा नाही. अशा श्रेणीचे इशारे या बुलेटिनमध्ये ओडिशा, गंगीय पश्चिम बंगाल, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, हिमालयीन पट्टा आणि ईशान्य भारतासाठी आहेत.

मच्छीमारांसाठी इशारा: अरबी समुद्रात सोमालिया-ओमान किनारा, पश्चिम-मध्य अरबी समुद्र आणि गुजरात किनारपट्टी (१६ ते १८ ऑगस्ट) यासाठी इशारे आहेत. महाराष्ट्र किनारपट्टीसाठी या बुलेटिनमध्ये स्वतंत्र मच्छीमार इशारा दिलेला नाही.

५. तज्ज्ञ विश्लेषण आणि स्रोतांमधील फरक

विजय जायभावे (हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक) — १७ ऑगस्टचा अंदाज

जायभावे यांचे निरीक्षण थेट आणि कठोर आहे: “ऑगस्ट सुरुवातीपासून राज्यात सर्व विभागांत १ ते १७ ऑगस्ट या काळात सरासरीपेक्षा खूप कमी पावसाची नोंद झाली आहे. घाट परिसर सोडल्यास इतर ठिकाणी सलग पाच दिवस मिळूनही १० मि.मी. पाऊस कोणत्याच जिल्ह्यात झालेला नाही.”

जुलैशी तुलना करताना ते नोंदवतात की जुलैमध्ये मध्य महाराष्ट्र, कोकण, उत्तर महाराष्ट्र आणि पश्चिम विदर्भात सरासरीहून जास्त पाऊस झाला होता; तर विदर्भाचे काही भाग, मराठवाड्यातील काही जिल्हे आणि सोलापूर-अहिल्यानगर पूर्व या भागांत सरासरीइतका किंवा त्याहून कमी पाऊस होता. म्हणजे ज्या भागांत जुलैमध्ये तूट होती, त्याच भागांत ऑगस्टमध्येही तूट कायम आहे — ही तूट संचयी स्वरूपाची आहे.

पुढील वाटचालीबाबत जायभावे यांचे मत:

ऑगस्टचे उर्वरित दिवसही समाधानकारक पावसाचे नसतील. त्यांनी मार्चमध्येच ऑगस्ट महिना राज्यात सर्वच भागांत खूप कमी पावसाचा राहील असा अंदाज दिला होता आणि त्या दिशेनेच वाटचाल सुरू असल्याचे ते नोंदवतात.
ऑगस्टच्या अगदी शेवटच्या तीन दिवसांत पूर्वेकडून पाऊस वाढेल — विदर्भ, मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्रात काही प्रमाणात पाऊस होईल, मात्र सर्वत्र सारखा नसेल.
मान्सून १० ते १२ सप्टेंबरपर्यंत उत्तर भारतातच सक्रिय राहील किंवा त्याचा मुक्काम त्याच भागात कायम राहील.
सप्टेंबरमध्ये परतीचा पाऊस राज्यात पुन्हा सक्रिय होईल; त्याविषयी सविस्तर विभागनिहाय अंदाज ते नंतर देतील.

यामागील भौतिक कारणमीमांसा: जायभावे यांनी ITCZ (आंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र) च्या हंगामी स्थलांतराकडे लक्ष वेधले आहे. मार्चपासून सप्टेंबरपर्यंत पृथ्वीचे उत्तर गोलार्ध सूर्याच्या समोर असते आणि जिथे सूर्यकिरण लंबवत पडतात तिथे ITCZ सक्रिय राहतो; तिथे सातत्याने कमी दाब तयार होतात आणि दूरवरून बाष्पयुक्त वारे खेचले जातात. सप्टेंबर ते डिसेंबर या काळात दक्षिण गोलार्ध हळूहळू सूर्याच्या रेषेत येत असल्याने ITCZ सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये विषुववृत्ताकडे सरकतो — आणि त्याच काळात दक्षिण भारत व मध्य भारतात जोरदार वादळी मेघगर्जनेसह पाऊस होतो.

हीच यंत्रणा त्यांच्या सप्टेंबरमधील परतीच्या पावसाच्या अंदाजाचा आधार आहे.

स्रोतांमधील फरक — तीन नोंदी

फरक १: IMD चा कोकणासाठीचा सात दिवसांचा FWS विरुद्ध जायभावे यांचे “समाधानकारक पाऊस नाही”

वरवर पाहता हा विरोधाभास वाटतो. मात्र दोन्ही विधाने वेगवेगळ्या गोष्टी मोजतात. IMD चे FWS हे पावसाच्या भौगोलिक विस्ताराचे मोजमाप आहे (किती टक्के केंद्रांवर नोंद झाली), तर जायभावे पावसाच्या प्रमाणाबद्दल बोलत आहेत (१० मि.मी. इतकाही नाही). शिवाय जायभावे स्वतः घाट परिसराला त्यांच्या विधानातून वगळतात.

म्हणजे प्रत्यक्षात दोन्ही स्रोत एकाच दिशेने निर्देश करत आहेत. याचा पुरावा IMD च्याच तक्त्यात आहे — मध्य महाराष्ट्राचा अंदाज १९ ऑगस्टपासून SCT वरून ISOL पर्यंत खाली येतो, आणि मराठवाड्याचा सातही दिवस ISOL आहे. IMD चा स्वतःचा विस्तारित अंदाजही मैदानी भागासाठी जायभावे यांच्या मताला दुजोरा देतो.

फरक २: उपग्रह निरीक्षणात विदर्भावर अतितीव्र संनयन, पण IMD चा जोरदार पावसाचा इशारा नाही

आजच्या INSAT-3DS वृत्तपत्रकात विदर्भावर CTT उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअसचे — म्हणजे अतितीव्र संनयनाचे — ढग नोंदवले आहेत. तरीही IMD च्या १६ ऑगस्टच्या प्रेस रिलीजमध्ये विदर्भासाठी केवळ मेघगर्जना-विजेचा इशारा आहे, जोरदार पावसाचा नाही.

हा फरक चूक नाही, तर दोन वेगळ्या गोष्टींचे मोजमाप आहे. उपग्रह ढगांच्या शिखराचे तापमान त्या क्षणी मोजतो — ढग किती उंच आणि किती तीव्र आहेत हे सांगतो. IMD चा इशारा मात्र २४ तासांत जमिनीवर किती मि.मी. पाऊस पडेल याचा अंदाज असतो. अतितीव्र संनयनाचे ढग जर वेगाने पुढे सरकत असतील किंवा तुरळक ठिकाणी मर्यादित असतील, तर त्यातून अल्पकाळ तीव्र सरी येतात — २४ तासांची ६४.५ मि.मी.ची जोरदार पावसाची पातळी ओलांडत नाहीत.

विदर्भातील शेतकऱ्यांसाठी याचा व्यावहारिक अर्थ: आज आणि उद्या अचानक, स्थानिक, तीव्र सरींची आणि विजांची शक्यता आहे. एकूण पाऊस मात्र मर्यादित राहू शकतो.

फरक ३: दुय्यम माध्यमांतील “यलो अलर्ट” वृत्तांकन

काही दुय्यम माध्यमांनी आज रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग तसेच पुणे व सातारा घाटमाथ्यासाठी यलो अलर्टचे वृत्त दिले आहे. येथे दोन गोष्टी स्पष्ट करणे आवश्यक:

(अ) यलो अलर्ट म्हणजे कृतीचा इशारा नव्हे. IMD च्या रंगसंकेत प्रणालीत यलो म्हणजे “Be Aware” — सजग राहा. कृतीची तयारी ऑरेंज (Be Prepared to Take Action) आणि प्रत्यक्ष कृती रेड (Take Action) या श्रेणींमध्ये अपेक्षित असते. IMD च्याच सूचनेनुसार कृती ऑरेंज व रेड रंगाच्या इशाऱ्यांवर आधारित असावी.

(ब) घाटमाथ्याचे इशारे पूर्वेकडील जिल्ह्यांना लागू होत नाहीत. पुणे घाट आणि सातारा घाट यांसाठीचा इशारा हा सह्याद्रीच्या रांगेतील अरुंद पट्ट्यापुरता — कोयना, महाबळेश्वर, ताम्हिणी, भोर, आंबेगाव-जुन्नरचा पश्चिम भाग — मर्यादित असतो. पूर्व सातारा-सांगली, सोलापूर आणि अहिल्यानगरचा पूर्व भाग यांना तो कोणत्याही अर्थाने लागू होत नाही. या भागांतील शेतकऱ्यांनी “सातारा जिल्ह्यात अतिवृष्टीचा इशारा” अशा मथळ्यांवरून आपल्या शेतीचे नियोजन ठरवू नये.

६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला

कोकण

IMD चा सात दिवसांचा अंदाज FWS असला तरी पूर्व अरबी समुद्रावरील संनयन दुर्बल आहे; त्यामुळे सातत्य राहील पण जोर मर्यादित ही अपेक्षा ठेवावी.
भात, हळद, भुईमूग, नाचणी व भाजीपाला क्षेत्रात पाण्याचा निचरा होईल याची खात्री करावी. सखल भागांतील साचलेले पाणी काढून द्यावे.
खत आणि कीटकनाशक फवारणी पावसाच्या काळात टाळावी; कोरडी खिडकी मिळाल्यासच करावी.
मच्छीमारांसाठी: या बुलेटिनमध्ये महाराष्ट्र किनारपट्टीसाठी स्वतंत्र इशारा नाही. तरीही समुद्रात जाण्यापूर्वी स्थानिक बंदर कार्यालयाकडून ताजी माहिती घ्यावी.

मध्य महाराष्ट्र — घाट आणि पूर्व भाग वेगवेगळे

घाटमाथा (कोयना, महाबळेश्वर, ताम्हिणी, भोर, आंबेगाव-जुन्नर पश्चिम):

१७ ऑगस्टपर्यंत तुरळक ठिकाणी जोरदार सरींची शक्यता. कोयना-नवजाची ८ सें.मी.ची नोंद हीच स्थिती दर्शवते.
भात खाचरांतील बांध आणि निचरा मार्ग मोकळे ठेवावेत.

पूर्व भाग (सोलापूर, अहिल्यानगर पूर्व, पूर्व सातारा-सांगली):

घाटमाथ्याचे इशारे या भागांना लागू नाहीत. IMD चा अंदाज १९ ऑगस्टपासून ISOL पर्यंत खाली येतो.
ऊस, सोयाबीन, तूर या पिकांसाठी उपलब्ध पाण्यावर संरक्षित ओलिताचे नियोजन करावे. पुढील पाच-सहा दिवसांत पावसावर अवलंबून राहण्याचा धोका पत्करू नये.
ठिबक/तुषार व्यवस्था कार्यरत ठेवावी; उपलब्ध पाण्याचा काटेकोर वापर करावा.

मराठवाडा — सर्वाधिक काळजीचा विभाग

सात दिवसांच्या तक्त्यात सातही दिवस ISOL — म्हणजे २५% पेक्षा कमी केंद्रांवर पाऊस. १६ ऑगस्टनंतर जोरदार पावसाचा कोणताही इशारा नाही.
बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाचे क्षेत्र वायव्येकडे सरकत असल्याने त्याचा मराठवाड्याला थेट लाभ अपेक्षित नाही.
जायभावे यांच्या मते ऑगस्टच्या शेवटच्या तीन दिवसांत पूर्वेकडून पाऊस वाढू शकतो — मात्र तो सर्वत्र सारखा नसेल. हा अंदाज नियोजनाचा आधार होऊ शकत नाही, केवळ शक्यता आहे.
कापूस, सोयाबीन, तूर यांच्या सिंचनाचा निर्णय अंदाजाच्या तारखांवर किंवा माध्यमांतील मथळ्यांवर नव्हे, तर आपल्या शेतातील ३० सें.मी. खोलीवरील प्रत्यक्ष ओलाव्यावर आधारित घ्यावा. शक्य असल्यास तिथेच खोदून पाहावे.
विहीर, शेततळे किंवा बोअरवेलमध्ये पाणी असल्यास संरक्षित ओलितासाठी ते राखून ठेवावे; पूर्ण क्षेत्राऐवजी सर्वाधिक संवेदनशील टप्प्यावरील पिकाला प्राधान्य द्यावे.
सोयाबीनला शेंगा भरण्याच्या आणि तुरीला फुलोऱ्याच्या टप्प्यावर पाण्याचा ताण सर्वाधिक नुकसानकारक ठरतो — या टप्प्यावरील क्षेत्राला प्राधान्यक्रम द्यावा.

विदर्भ

१८ ऑगस्टपर्यंत FWS पाऊस आणि १७ ऑगस्टपर्यंत तुरळक ठिकाणी मेघगर्जना व वीज. उपग्रह निरीक्षणात विदर्भावर अतितीव्र संनयन नोंदवले आहे — म्हणजे अल्पकाळ तीव्र सरी येऊ शकतात.
विजेपासून संरक्षण हा आजचा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. मेघगर्जना ऐकू आल्यास शेतातील काम थांबवून सुरक्षित पक्क्या निवाऱ्यात जावे. झाडाखाली आश्रय घेऊ नये. विजेची शक्यता असताना विद्युत उपकरणांचे प्लग काढावेत आणि पाण्यापासून व वीज वाहक वस्तूंपासून दूर राहावे.
कापूस, सोयाबीन, तूर क्षेत्रात निचरा मार्ग मोकळे ठेवावेत.
काढणी झालेला माल ताडपत्रीने झाकून सुरक्षित ठिकाणी हलवावा; जोरदार वाऱ्यामुळे तो विखुरण्याचा धोका टाळण्यासाठी बांधून ठेवावा.
१९ ऑगस्टपासून अंदाज SCT पर्यंत खाली येतो — त्यामुळे फवारणी व आंतरमशागतीची कामे १९ ऑगस्टनंतरच्या खिडकीत नियोजित करावीत.

पशुधन आणि मत्स्यपालन (सर्व विभाग)

जोरदार पावसाच्या काळात जनावरे गोठ्यात ठेवावीत आणि संतुलित आहार द्यावा.
चारा आणि खाद्य कोरड्या, सुरक्षित जागी साठवावे.
शेततळ्यांभोवती योग्य जाळीसह पाणी बाहेर जाण्याचा मार्ग तयार करावा, जेणेकरून पाणी वाढल्यास मासे वाहून जाणार नाहीत.

एकूण चित्र

ऑगस्टचा निम्मा महिना संपला असून राज्यातील सर्वच विभागांत या पंधरवड्यात मोठी तूट राहिली आहे. सध्या सक्रिय असलेली सर्व प्रमुख प्रणाली — बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाचे क्षेत्र, उत्तरेकडे सरकलेले मान्सून आसाचे पश्चिम टोक, पश्चिमी झंझावात — भारताच्या उत्तर व पूर्व भागांना पाऊस देत आहेत. अरबी समुद्र शाखा दुर्बल असल्याने महाराष्ट्राला या टप्प्यावर मोठ्या पावसाचा लाभ मिळण्याची शक्यता कमी आहे.

घाटमाथा वगळता उर्वरित राज्यात पुढील आठवडाभर तुरळक ते विखुरलेल्या पावसाची स्थिती राहील. या काळात शेतकऱ्यांचा निर्णय पावसाच्या अपेक्षेवर नव्हे, तर हातातील पाणी आणि शेतातील प्रत्यक्ष ओलावा यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. सप्टेंबरमधील परतीच्या पावसाबाबतचे विभागनिहाय अंदाज पुढील टप्प्यात कृषी पर्ववर दिले जातील.

स्रोत:

भारतीय हवामान विभाग, प्रेस रिलीज, १६ ऑगस्ट २०२६, १४०० IST
INSAT-3DS उपग्रह वृत्तपत्रक, १७ ऑगस्ट २०२६, ०६०० UTC
विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर (जि. नाशिक) — १७ ऑगस्ट २०२६ चा अंदाज

विजय गायकवाड / कृषी पर्व