महाराष्ट्रात दहा जिल्ह्यांना यलो अलर्ट; कोकणात पावसाचा जोर ओसरला, मराठवाडा पुन्हा सक्रिय
विजय गायकवाड
भारतीय हवामान विभागाने (IMD) ९ ऑगस्ट २०२६ रोजी दुपारी १.४५ वाजता प्रसिद्ध केलेल्या पत्रकानुसार, १३ ऑगस्टच्या सुमारास उत्तर बंगालचा उपसागर आणि लगतच्या पश्चिम बंगाल–बांगलादेश किनारपट्टीवर नवे कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area) तयार होण्याची शक्यता आहे. या प्रणालीच्या प्रभावाखाली १३ ऑगस्टपासून पश्चिम बंगाल, ओडिशा, झारखंड, छत्तीसगड आणि बिहारमध्ये पावसाचा जोर पुन्हा वाढणार आहे.त्याआधी, ११ ऑगस्टच्या सुमारास याच भागावर एक नवे चक्रीय वाऱ्यांचे क्षेत्र (cyclonic circulation) तयार होईल आणि त्याचेच रूपांतर पुढे कमी दाबाच्या क्षेत्रात होणार असल्याचे हवामान विभागाने स्पष्ट केले आहे.
सध्या कार्यरत असलेल्या हवामान प्रणाली
९ ऑगस्ट रोजी सकाळी ८.३० वाजताच्या नोंदीनुसार देशावर पुढील प्रणाली कार्यरत होत्या:
- मान्सून आस (Monsoon Trough): पश्चिम टोक सरासरी जागेजवळ, तर पूर्व टोक सरासरी जागेच्या दक्षिणेस.
- कमी दाबाचे क्षेत्र: दक्षिण गंगीय पश्चिम बंगाल व उत्तर ओडिशावरील आदल्या दिवशीचे कमी दाबाचे क्षेत्र सरकून ईशान्य मध्य प्रदेश व लगतच्या छत्तीसगडवर स्थिरावले.
- पश्चिमी झंझावात (Western Disturbance): मध्य क्षोभावरणात ६४° पूर्व रेखांशाच्या आसपास, २९° उत्तर अक्षांशाच्या उत्तरेस द्रोणीच्या स्वरूपात.
- चक्रीय वाऱ्यांची स्थिती: मध्य आसामवर खालच्या थरात, तर दक्षिण मध्य महाराष्ट्रावर मध्य क्षोभावरणात चक्रीय वाऱ्यांची स्थिती — महाराष्ट्रासाठी हीच प्रणाली महत्त्वाची.
- ईशान्य राजस्थान व परिसरावरील खालच्या थरातील चक्रीय स्थिती क्षीण झाली.
उपग्रह छायाचित्रांवर आधारित बुलेटिननुसार (९ ऑगस्ट, २१०० UTC) पूर्व मध्य प्रदेश व लगतच्या छत्तीसगडवर निम्नस्तरीय चक्रीय क्षेत्र (LLC) स्पष्ट दिसत असून, मध्य प्रदेशावर ढगांचे किमान तापमान उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअसपर्यंत नोंदले गेले आहे — म्हणजेच अत्यंत तीव्र संवहनी ढगांची निर्मिती. महाराष्ट्र, राजस्थान, गुजरात, तेलंगणासह मध्य भारतावर मध्यम ते तीव्र स्वरूपाची गडगडाटी क्रिया नोंदविण्यात आली आहे. पूर्व चीनवर ‘डॉल्फिन’ हा भोवरा २७.७° उत्तर / १२०.०° पूर्व येथे भूभागावर केंद्रित असल्याचेही बुलेटिनमध्ये नमूद आहे.
महाराष्ट्रासाठी काय अंदाज?
९ ते १५ ऑगस्ट या कालावधीसाठी हवामान विभागाचा राज्यनिहाय अंदाज असा:
| विभाग | पावसाचे स्वरूप (९–१५ ऑगस्ट) |
|---|---|
| कोकण व गोवा | बऱ्यापैकी सर्वदूर ते सर्वदूर पाऊस |
| मध्य महाराष्ट्र | तुरळक ते विखुरलेल्या ठिकाणी पाऊस |
| मराठवाडा | तुरळक ते विखुरलेल्या ठिकाणी पाऊस |
| विदर्भ | ९–११ ऑगस्ट बऱ्यापैकी सर्वदूर ते सर्वदूर पाऊस |
अतिवृष्टीचा इशारा: विदर्भात १० ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस, तर ९ ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार पावसाची शक्यता वर्तविण्यात आली होती. मध्य महाराष्ट्र व कोकण–गोव्यात ९ ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस अपेक्षित होता.
वीज व गडगडाट: मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात ९–१० ऑगस्ट, तर विदर्भात ९–१० ऑगस्ट दरम्यान तुरळक ठिकाणी विजांच्या कडकडाटासह पाऊस.
जिल्हानिहाय यलो अलर्ट
९ ऑगस्टसाठी राज्यातील दहा जिल्ह्यांना यलो अलर्ट देण्यात आला होता:
- उत्तर महाराष्ट्र: नाशिक, जळगाव — ताशी ३० ते ४० किमी वेगाने वारे
- पश्चिम महाराष्ट्र: अहिल्यानगर — हलका ते मध्यम पाऊस
- मराठवाडा: छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, लातूर, धाराशिव — ताशी ३० ते ४० किमी वेगाने वारे, हलका ते मध्यम पाऊस
- विदर्भ: गोंदिया, नागपूर — तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस व विजांचा कडकडाट
कोकणात दिलासा: पालघर, ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांना कोणताही इशारा नाही. काही ठिकाणी हलक्या सरींची शक्यता असली तरी जोरदार पावसाची शक्यता तुलनेने कमी आहे. अकोला, अमरावती आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांनाही इशारा नाही.
हवामान अभ्यासकांचा अंदाज: राज्यात ‘मान्सून ब्रेक’सदृश स्थिती
सिन्नर (जि. नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी ९ ऑगस्ट रोजी वर्तविलेल्या अंदाजानुसार, सध्या विदर्भ व मराठवाड्यात किरकोळ भागांत अधूनमधून पाऊस होत असून तो सार्वत्रिक नाही. पुढील दोन दिवसही राज्यात काही भागांत अधूनमधून हलकाच पाऊस राहील. त्यांचा विभागनिहाय अंदाज असा:
- कोकण (पालघर, ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्नागिरी): १०, ११ व १२ ऑगस्ट रोजी काही भागांत मध्यम ते जोरदार पाऊस; त्यानंतर अधूनमधून हलक्या सरी.
- खानदेश (जळगाव, धुळे, नंदुरबार): ११ ऑगस्ट रोजी काही भागांत मध्यम पाऊस.
- नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, सोलापूर: काही भागांत मध्यमच पाऊस; मोठ्या पावसाची शक्यता नाही.
- मराठवाडा (लातूर, नांदेड, बीड, परभणी, हिंगोली): तुरळक ठिकाणी स्थानिक स्वरूपाच्या जोरदार सरी, मात्र सार्वत्रिक नाही. जालना व छत्रपती संभाजीनगर भागात हलका ते मध्यमच पाऊस.
- विदर्भ (नागपूर, गोंदिया, भंडारा, चंद्रपूर, गडचिरोली, वर्धा): काही भागांत अधूनमधून जोरदार पाऊस सुरू राहील. पश्चिम विदर्भात हलका ते मध्यम पाऊस.
उत्तर भारतात मान्सून सक्रिय असल्याने दक्षिण भारत व महाराष्ट्रात मान्सून ब्रेकसदृश स्थिती निर्माण झाल्याचे जायभावे यांचे निरीक्षण आहे. उत्तर महाराष्ट्रात ११ ऑगस्ट रोजी मध्यम पाऊस होईल, मात्र तो सार्वत्रिक नसेल; त्यानंतर ही ब्रेक स्थिती कायम राहून काही भागांतच अधूनमधून हलका ते मध्यम पाऊस होईल. ऑगस्टअखेरीस विदर्भ व पूर्व मराठवाड्यात स्थानिक वातावरणनिर्मितीतून काही प्रमाणात पावसाची शक्यता आहे, मात्र तोही सार्वत्रिक नसेल.
संपादकीय नोंद: हा खासगी हवामान अभ्यासकाचा अंदाज असून तो हवामान विभागाच्या अधिकृत इशाऱ्यांहून काही ठिकाणी भिन्न आहे. विशेषतः कोकणासाठी हवामान विभागाने ९ ते १५ ऑगस्ट या काळात बऱ्यापैकी सर्वदूर ते सर्वदूर पावसाचा अंदाज दिला असला, तरी जिल्हास्तरावर पालघर ते सिंधुदुर्गसाठी कोणताही इशारा नाही. शेतकऱ्यांनी नियोजन करताना हवामान विभागाचे अधिकृत जिल्हानिहाय इशारे प्राधान्याने पाहावेत.
गेल्या २४ तासांतील पाऊस
९ ऑगस्ट रोजी सकाळी ८.३० पर्यंतच्या २४ तासांत:
- अतिजोरदार पाऊस (१२–२० सें.मी.): उत्तराखंड, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा, किनारी व दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक
- जोरदार पाऊस (७–११ सें.मी.): पूर्व राजस्थान, उप-हिमालयीन पश्चिम बंगाल, बिहार, मध्य महाराष्ट्र, आसाम, केरळ
राज्यातील सर्वाधिक नोंद ताम्हिणी, मुळशी (पुणे) येथे ७ सें.मी. झाली. देशातील सर्वाधिक पाऊस मुंगेली (छत्तीसगड) येथे १६ सें.मी. नोंदला गेला.
(संदर्भासाठी: जोरदार पाऊस = ६४.५–११५.५ मिमी, अतिजोरदार = ११५.६–२०४.४ मिमी, अत्यंत जोरदार = २०४.४ मिमीपेक्षा अधिक.)
शेतकऱ्यांसाठी कृषी सल्ला
हवामान विभागाने अतिवृष्टीबाधित राज्यांसाठी स्वतंत्र कृषी सल्ले जारी केले आहेत. महाराष्ट्राच्या शेजारील व शेतीदृष्ट्या साधर्म्य असलेल्या भागांसाठीचे सल्ले:
- मध्य प्रदेश: सोयाबीन, मका, तूर, उडीद, मूग, तीळ, ज्वारी व भाजीपाला पिकांत पाणी साचू नये यासाठी निचरा व्यवस्था ठेवा. पेरणी, आंतरमशागत, खत व कीडनाशक फवारणी शेत वाफसा येईपर्यंत पुढे ढकला.
- छत्तीसगड: भात, मका, तूर, उडीद, मूग, नाचणी, कोदो, कुटकी व भाजीपाला पिकांत — विशेषतः सखल भागांत — निचरा राखा; भाजीपाला व फळपिकांना आधार द्या.
गडगडाट व सोसाट्याच्या वाऱ्यांसाठी सर्वसाधारण सल्ला (मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा व विदर्भासाठी थेट लागू):
- काढणी झालेला माल सुरक्षित ठिकाणी हलवा किंवा शेतात ताडपत्रीने झाकून, बांधून ठेवा.
- फळबागा, भाजीपाला व लहान फळझाडांना यांत्रिक आधार/काठीचा टेकू द्या, जेणेकरून वाऱ्याने पीक लोळणार नाही.
पशुधन, कुक्कुटपालन व मत्स्यपालन:
- जोरदार पावसात जनावरे गोठ्यातच ठेवा आणि संतुलित खाद्य द्या.
- खाद्य व चारा कोरड्या, सुरक्षित जागी साठवा.
- तळ्यांभोवती जाळी लावून अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करण्यासाठी बाहेर पडणारी वाट तयार करा, म्हणजे पाणी ओसंडल्यास मासे वाहून जाणार नाहीत.
देशपातळीवरील चित्र
पश्चिम हिमालयीन प्रदेशात संपूर्ण आठवडाभर तुरळक ठिकाणी जोरदार ते अतिजोरदार पावसाचा इशारा आहे. उत्तराखंडमधील अल्मोडा, बागेश्वर, चंपावत, डेहराडून, गढवाल पौरी, गढवाल तेहरी, हरिद्वार, नैनिताल, पिथोरागड, रुद्रप्रयाग, उधमसिंह नगर व उत्तरकाशी या जिल्ह्यांत कमी ते मध्यम स्वरूपाचा अचानक पूर (Flash Flood) धोका वर्तविण्यात आला आहे. अरुणाचल प्रदेश, आसाम–मेघालय, नागालँड–मणिपूर–मिझोराम–त्रिपुरा व उप-हिमालयीन पश्चिम बंगाल–सिक्कीममधील काही जिल्ह्यांतही हाच धोका आहे.
दिल्लीत ऑगस्टच्या पहिल्या आठ दिवसांतच सफदरजंग वेधशाळेत २३०.१ मिमी पाऊस नोंदला गेला असून, तो १९९१–२०२० च्या सरासरीनुसार संपूर्ण ऑगस्टच्या २२६.८ मिमी या सरासरीपेक्षा अधिक आहे. २४ तासांत ९८.७ मिमी पाऊस नोंदवत दिल्लीने दोन वर्षांतील सर्वाधिक पावसाचा ऑगस्ट दिवस अनुभवला.
मच्छीमारांसाठी इशारा
- अरबी समुद्र: सोमालिया व ओमान किनारपट्टी आणि नैऋत्य अरबी समुद्राच्या काही भागांत १४ ऑगस्टपर्यंत; पश्चिम-मध्य अरबी समुद्रात १० ते १४ ऑगस्ट दरम्यान; कर्नाटक, केरळ किनारपट्टी व लक्षद्वीप परिसरात ११ ऑगस्टपर्यंत मासेमारीसाठी जाऊ नये.
- बंगालचा उपसागर: अंदमान समुद्रात १४ ऑगस्टपर्यंत; उत्तर बंगालच्या उपसागरात १३ ते १५ ऑगस्ट दरम्यान.
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग — प्रसिद्धिपत्रक, ९ ऑगस्ट २०२६ (वेळ १३४५ वा.); उपग्रह बुलेटिन, ९ ऑगस्ट २०२६ (२१०० UTC).
टीप: हा अंदाज ९ ऑगस्ट रोजीच्या बुलेटिनवर आधारित आहे. जिल्हानिहाय ताज्या इशाऱ्यांसाठी शेतकऱ्यांनी https://mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php येथे नियमित नोंद घ्यावी.