पावसाचा जोर ओसरणार, पण ऑगस्टमध्ये मराठवाडा-विदर्भाला संधी — खुळे व जायभावे यांचे जिल्हानिहाय अंदाज

विजय गायकवाड

राज्यात जुलैभर चाललेल्या पावसाच्या सातत्याला आता विराम मिळत आहे. ४ ते ६ ऑगस्ट दरम्यान खान्देश, नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, सोलापूर, पश्चिम विदर्भ आणि संपूर्ण मराठवाडा अशा २४ जिल्ह्यांत पावसाचा जोर ओसरून केवळ हलक्या स्वरूपाचा पाऊस राहील, असा अंदाज निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे यांनी व्यक्त केला आहे. दुसरीकडे हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांच्या मते ३-४ ऑगस्टला बंगालच्या उपसागरात तयार होणारी प्रणाली राज्यातील बाष्प खेचून घेईल आणि सध्या सुरू असलेला पाऊसही थांबेल. ३ ऑगस्टच्या INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिनमध्ये दक्षिण बंगालच्या उपसागरावर तीव्र ते अतितीव्र संवहन नोंदवले गेले असून, त्याच वेळी उत्तर कोकण वगळता संपूर्ण महाराष्ट्रावर संवहन कमकुवत झाल्याचे दिसते.

मात्र दोन्ही तज्ज्ञांच्या अंदाजात एक सकारात्मक धागा समान आहे — ऑगस्ट महिन्याच्या पुढील टप्प्यात मराठवाडा आणि पूर्व विदर्भाला सरासरीहून अधिक पावसाची संधी आहे. IMD च्या हंगामी आकडेवारीनुसार मराठवाडा हाच राज्यातील सर्वाधिक तुटीचा विभाग (-९%) असल्याने ही शक्यता विशेष महत्त्वाची ठरते.

सद्यस्थिती: हंगामी पर्जन्यचित्र (१ जून – २ ऑगस्ट)

IMD च्या आकडेवारीनुसार राज्याचे विभागनिहाय चित्र:

विभाग	प्रत्यक्ष पाऊस (मिमी)	सरासरी (मिमी)	तफावत	स्थिती
कोकण व गोवा	१८३८.३	१८२२.७	+१%	सामान्य
मध्य महाराष्ट्र	५०६.९	४०२.८	+२६%	जास्त (Excess)
मराठवाडा	२८७.८	३१५.७	−९%	सामान्य
विदर्भ	४९३.४	५०३.५	−२%	सामान्य
संपूर्ण महाराष्ट्र	६०१.२	५५४.८	+८%	सामान्यपेक्षा जास्त

वाचनाची पद्धत: राज्य पातळीवर +८% म्हणजे चित्र चांगले दिसते. मात्र मध्य महाराष्ट्र +२६% आणि मराठवाडा −९% यांतील ३५ टक्क्यांचे अंतर हेच खरे वास्तव आहे. सर्वाधिक प्रत्यक्ष पाऊस कोकणात (१८३८ मिमी), सर्वाधिक अधिक्य मध्य महाराष्ट्रात, आणि सर्वाधिक तूट मराठवाड्यात.

गेल्या २४ तासांतील नोंदी (२ ऑगस्ट, सकाळी ८:३० पर्यंत)

मध्य महाराष्ट्रात अतिजोरदार पाऊस:

ठिकाण	जिल्हा	पाऊस
महाबळेश्वर (IMD वेधशाळा)	सातारा	१३ सें.मी.
राधानगरी	कोल्हापूर	१३ सें.मी.
माथेरान / वाडा	रायगड / पालघर	७ सें.मी. प्रत्येकी

देशपातळीवर केरळ (अय्यनकुन्नू ३६ सें.मी.), किनारी कर्नाटक, पूर्व उत्तर प्रदेश आणि तामिळनाडूत अतिवृष्टी.

उपग्रह व वारा माहिती (३ ऑगस्ट, ०३:०० UTC)

INSAT-3DS बुलेटिनमधील महाराष्ट्रासाठी महत्त्वाची निरीक्षणे:

महाराष्ट्रावर संवहन क्षीण: उत्तर कोकण वगळता उर्वरित संपूर्ण महाराष्ट्रावर केवळ कमकुवत ते मध्यम संवहन (weak to moderate convection) नोंदवले गेले आहे. उत्तर कोकणावर मध्यम ते तीव्र संवहन — म्हणजे कोकणपट्ट्यातच पावसाचा जोर शिल्लक आहे. हे IMD च्या अंदाजाशी आणि खुळे यांच्या “जोर ओसरणार” या मांडणीशी सुसंगत आहे.
दक्षिण बंगालच्या उपसागरावर तीव्र ते अतितीव्र संवहन (south Bay व पश्चिम-मध्य Bay). ही जायभावे यांनी वर्तवलेल्या प्रणालीची प्रत्यक्ष पुष्टी आहे — त्यांच्या मते ३-४ ऑगस्टला याच भागात प्रणाली तयार होणार आहे.
तीव्र ते अतितीव्र संवहनाचा पट्टा (CTT उणे ७०–९०°C) आज हिमाचल प्रदेश, उत्तर प्रदेश, पूर्व मध्य प्रदेश, पूर्व राजस्थान, बिहार, झारखंड, उत्तर छत्तीसगड, गंगीय व उप-हिमालयी पश्चिम बंगाल, मेघालय, आसाम आणि किनारी आंध्र प्रदेशावर आहे — म्हणजे पावसाचा मुख्य पट्टा उत्तर व पूर्व भारतात एकवटला आहे.
पश्चिमी विक्षोभाशी संबंधित बहुस्तरीय ढग अफगाणिस्तान, उत्तर पाकिस्तान, लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल व उत्तराखंडावर.

याचा अर्थ: महाराष्ट्रावरील बाष्प व संवहन दोन्ही घटत असून त्याच वेळी बंगालच्या उपसागरात नवी प्रणाली उभी राहत आहे. जायभावे यांचा “राज्यातील बाष्प तिकडे खेचले जाईल” हा मुद्दा या उपग्रह चित्रात दिसणाऱ्या रचनेशी जुळणारा आहे.

हवामान प्रणाली व IMD अंदाज

सक्रिय प्रणाली (२ ऑगस्ट):

नैऋत्य राजस्थानवरील कमी दाब क्षेत्र त्याच जागी टिकून — क्षीण होत असलेली प्रणाली.
मान्सून ट्रफ: पश्चिम टोक सर्वसाधारण स्थानाच्या दक्षिणेस, पूर्व टोक उत्तरेस.
किनारी ट्रफ (off-shore trough) दक्षिण गुजरात ते उत्तर केरळ — कोकणातील पाऊस टिकून राहण्याचे कारण.
४ ऑगस्टपासून नवीन पश्चिमी विक्षोभ वायव्य भारतावर परिणाम करणार.

IMD चा उपविभागनिहाय अंदाज (२–८ ऑगस्ट):

उपविभाग	पावसाचा विस्तार	इशारे
कोकण व गोवा	२–८ ऑगस्ट बहुतांश ठिकाणी	२–३ ऑगस्ट: तुरळक ठिकाणी मुसळधार
मध्य महाराष्ट्र	संपूर्ण आठवडा तुरळक ते विखुरलेला	२ ऑगस्ट: अतिजोरदार; ३ ऑगस्ट: मुसळधार
मराठवाडा	संपूर्ण आठवडा तुरळक ते विखुरलेला	मोठ्या पावसाचा इशारा नाही
विदर्भ	२ ऑगस्ट व ६–८ ऑगस्ट बहुतांश ठिकाणी; ३–५ ऑगस्ट तुरळक	मुसळधार इशारा नाही

IMD ने या आठवड्यात पावसाची वाढ ईशान्य भारत आणि मध्य-पूर्व हिमालयाच्या पायथ्याशी होणार असल्याचे नमूद केले आहे — म्हणजे मुख्य पट्टा महाराष्ट्रापासून दूरच राहणार.

तज्ज्ञ विश्लेषण

माणिकराव खुळे (निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ, IMD पुणे) — जिल्हानिहाय ऑगस्ट अंदाज

अ) ४–६ ऑगस्ट: जोर ओसरणार (२४ जिल्हे)
खान्देश, नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, सोलापूर, तसेच पश्चिम विदर्भातील अमरावती, बुलढाणा, अकोला, वर्धा, वाशिम, यवतमाळ आणि संपूर्ण मराठवाडा — या भागांत पावसाचा जोर काहीसा ओसरून केवळ हलक्या “श्रावणपहाळी” स्वरूपाच्या पावसाची शक्यता.

ब) २–६ ऑगस्ट: हलका ते मध्यम पाऊस (१२ जिल्हे)
मुंबईसह संपूर्ण कोकण आणि पूर्व विदर्भातील चंद्रपूर, नागपूर, भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली.

क) ऑगस्टमध्ये सरासरीहून अधिक पावसाची शक्यता (१६ जिल्हे)
संपूर्ण मराठवाडा व सोलापूर, तसेच विदर्भातील वाशिम, यवतमाळ, चंद्रपूर, नागपूर, भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली.

ड) ऑगस्टमध्ये सरासरीहून कमी पावसाची शक्यता (२० जिल्हे)
मुंबईसह संपूर्ण कोकण, खान्देश, नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर आणि पश्चिम विदर्भातील अमरावती, बुलढाणा, अकोला, वर्धा.

याचा अर्थ: हंगामाची रचना उलटण्याची शक्यता आहे. आतापर्यंत अधिक्यात असलेला पश्चिम पट्टा (कोकण, मध्य महाराष्ट्र) ऑगस्टमध्ये कमी पावसाकडे, तर तुटीत असलेला मराठवाडा-पूर्व विदर्भ अधिक पावसाकडे.

विजय जायभावे (सिन्नर, नाशिक) — बंगालच्या उपसागरातील नवी प्रणाली

जायभावे यांच्या मते बंगालच्या उपसागराच्या दक्षिण भागात एक प्रणाली दिसत असून तिच्याभोवती तीव्र पावसाचा पट्टा आहे; ३-४ ऑगस्टला ती प्रणाली तयार होईल.

९ जुलैच्या अंदाजाची पुष्टी: त्यांनी ९ जुलै रोजीच “३/४/५ ऑगस्ट दरम्यान बंगालच्या उपसागराच्या दक्षिण भागात कमी दाब निर्माण होण्याची शक्यता” नमूद केली होती; मात्र तिचा मार्ग इतक्या आधी निश्चित सांगता येत नसल्याचेही स्पष्ट केले होते. आता तो मार्ग स्पष्ट होत आहे.

अपेक्षित मार्ग व परिणाम:

प्रणाली पश्चिमेकडे ओडिशाच्या दिशेने जाईल; नंतर ७-८ ऑगस्टला उत्तर भारतात, थेट राजस्थानपर्यंत पोहोचेल.
तिच्या प्रभावामुळे विदर्भ आणि अति-पूर्व मराठवाड्यात स्थानिक पावसासाठी पोषक स्थिती निर्माण होईल.
संपूर्ण राज्यात मात्र विशेष परिणाम जाणवणार नाही.
महत्त्वाचा इशारा: ४ तारखेला ही प्रणाली तयार होईल तेव्हा राज्यात सध्या काही भागांत सुरू असलेला पाऊसही बंद होईल — कारण राज्यातील बाष्प त्या प्रणालीकडे खेचले जाईल.

नोंद: IMD च्या २ ऑगस्टच्या प्रेस रिलीजमध्ये या संभाव्य प्रणालीचा उल्लेख अद्याप नाही. जायभावे यांचा हा अंदाज IMD च्या अधिकृत नोंदीच्या पुढे आहे. वाचकांनी पुढील दोन दिवसांत IMD चे अद्ययावत बुलेटिन तपासावे.

दोन्ही अंदाजांतील समान व वेगळे मुद्दे

मुद्दा	खुळे	जायभावे
४-६ ऑगस्ट पावसाचा जोर	ओसरणार (२४ जिल्हे)	४ तारखेपासून सुरू असलेला पाऊसही बंद होईल
कोकण	२-६ ऑगस्ट हलका-मध्यम; महिन्यात सरासरीहून कमी	विशेष उल्लेख नाही
लाभाचा भाग	मराठवाडा + पूर्व विदर्भ + सोलापूर (१६ जिल्हे)	विदर्भ + अति-पूर्व मराठवाडा (स्थानिक पाऊस)
व्याप्ती	महिनाभराचा जिल्हानिहाय अंदाज	प्रणालीच्या मार्गावर आधारित

समान निष्कर्ष: पुढील ३-४ दिवस राज्याच्या मोठ्या भागात उघडीप; आणि त्यानंतरची संधी प्रामुख्याने पूर्वेकडील पट्ट्याला (मराठवाडा-विदर्भ).

शेतकरी सल्ला

मराठवाडा व पूर्व विदर्भ — संधीसाठी तयारी

दोन्ही तज्ज्ञ ऑगस्टमध्ये या पट्ट्याला अधिक पावसाची शक्यता वर्तवत आहेत. पाणी अडवण्याची व साठवण्याची व्यवस्था पुढील तीन-चार दिवसांच्या उघडिपीत पूर्ण करा — शेततळे, बांध, चर स्वच्छ करून घ्या.
मात्र अंदाजावर पेरणी/नवीन लागवडीचे निर्णय घेऊ नका. पाऊस प्रत्यक्ष पडल्यावर आणि जमिनीत पुरेसा ओलावा आल्यावरच पुढे जा.
वरखतांचा उर्वरित हप्ता पावसानंतर वापसा आल्यावर द्या — आधी नको.

कोकण, मध्य महाराष्ट्र, खान्देश — उघडिपीची तयारी

खुळे यांच्या अंदाजानुसार या २० जिल्ह्यांत ऑगस्टमध्ये सरासरीहून कमी पावसाची शक्यता आहे. मध्य महाराष्ट्र आज +२६% अधिक्यात असला तरी तो साठा आता जपून वापरायचा आहे.
आच्छादन तातडीने: पिकांच्या ओळींमध्ये पालापाचोळा, गव्हांडा किंवा पिकांचे अवशेष टाका.
वापसा येताच कोळपणी — भेगा बुजल्याने ओलावा टिकतो; हा सर्वात स्वस्त उपाय.
संरक्षक सिंचनाचा प्राधान्यक्रम ठरवा: सोयाबीन (शेंगा भरणे), मका (तुरा-रेशीम), कापूस (पातेगळ) — हे टप्पे सर्वाधिक संवेदनशील. एकच पाणी शक्य असल्यास याच टप्प्यासाठी राखा.
ठिबक-तुषार संचाची गळती, तोट्या व फिल्टर आताच तपासा.

कोकण व घाटमाथा — अजून निचऱ्याचाच प्रश्न

२-३ ऑगस्ट मुसळधारचा इशारा कायम; कोकणात हंगामी पाऊस आधीच सरासरीवर (+१%) आणि जमीन संपृक्त आहे. भात, हळद, भुईमूग क्षेत्रातील चरे तपासा; मुळकुज व बुरशीजन्य रोगांवर लक्ष ठेवा.
साचलेले पाणी निघाल्यावरच खते-फवारणी करा.

चारा व पशुधन

मुरघास (सायलेज) आताच करा — हिरवा चारा सध्या उपलब्ध आहे. उघडीप लांबल्यास ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये चाराटंचाई शक्य; हा निर्णय पुढे ढकलल्यास संधी निघून जाते.
वैरण कोरड्या-उंच जागी साठवा; जनावरांना स्वच्छ थंड पाणी वारंवार द्या.

स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD), प्रेस रिलीज दि. २ ऑगस्ट २०२६, दुपारी १:५० वा. | IMD विभागनिहाय पर्जन्य आकडेवारी, १ जून–२ ऑगस्ट २०२६ | INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, दि. ३ ऑगस्ट २०२६, ०३:०० UTC | तज्ज्ञ विश्लेषण: माणिकराव खुळे, Meteorologist (Retd), IMD पुणे, दि. २ ऑगस्ट २०२६; विजय जायभावे, सिन्नर (नाशिक), दि. २ ऑगस्ट २०२६ | जिल्हानिहाय इशारे: mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php

कृषी पर्व