Vijay Gaikwad | २१ जुलै २०२६
राज्यात गेल्या आठवड्यापासून सक्रिय असलेल्या मान्सूनच्या दुसऱ्या आवर्तनाने अनेक भागांना झोडपून काढले असून, हवामान खात्याने पुढील काही दिवस सावधगिरीचा इशारा दिला आहे. एकीकडे पंढरपूरच्या आषाढी वारीच्या पार्श्वभूमीवर पाऊस कायम राहण्याचा अंदाज आहे, तर दुसरीकडे महिनाअखेरीस मध्य महाराष्ट्र व मराठवाड्यात काहीशी उघडीप मिळण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
आजची स्थिती — मुसळधार ते अतिमुसळधार पाऊस
भारतीय हवामान विभागाने (IMD) आज, २१ जुलै रोजी दुपारी १४०० वाजता जारी केलेल्या पत्रकानुसार, गेल्या २४ तासांत कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि गुजरात प्रदेशासह पश्चिम बंगाल, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड, मध्य प्रदेश आदी भागांत १२ ते २० सेंमी इतका अतिमुसळधार पाऊस नोंदवला गेला. राज्यातील लोणावळा (पुणे) येथे १४ सेंमी तर माथेरान (रायगड) येथे १३ सेंमी पावसाची नोंद झाली.
पुढील दोन दिवस — २१ व २२ जुलै — गुजरात प्रदेश आणि मध्य महाराष्ट्रात तुरळक ठिकाणी अतिमुसळधार पावसाचा इशारा कायम आहे. जम्मू-काश्मीर-लडाख आणि हिमाचल प्रदेशातही आज अतिवृष्टीचा धोका आहे.
माणिकराव खुळे यांचा अंदाज — एकादशीपर्यंत पाऊस, नंतर उघडीप
निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे (IMD पुणे) यांच्या मते, सध्याचा मध्यम ते मुसळधार पाऊस मोठ्या एकादशीपर्यंत (शनिवार, २५ जुलै — पंढरपूर यात्रा) कायम राहण्याची शक्यता आहे. विशेषतः उद्या व परवा (२२-२३ जुलै) पावसाचा जोर अधिक राहील असे त्यांनी नमूद केले आहे.
मात्र द्वादशीपासून म्हणजे २६ ते ३१ जुलै या सहा दिवसांत खान्देश, नाशिक ते सांगली-सोलापूरपर्यंतच्या मध्य महाराष्ट्रातील १० आणि मराठवाड्यातील ८ अशा एकूण १८ जिल्ह्यांत पावसाला उघडीप मिळण्याची शक्यता त्यांनी वर्तवली आहे. मुंबईसह कोकण आणि विदर्भात मात्र मध्यम ते हलका पाऊस कायम राहील.
या उघडीपीमागचे कारण स्पष्ट करताना खुळे यांनी सांगितले की, देशाच्या मध्यावरील कमी दाबाचा पूर्व-पश्चिम आस उत्तर प्रदेशाकडे सरकत असून, बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाचे क्षेत्रही पूर्व उत्तर प्रदेशाकडे सरकत आहे — यामुळे अरबी समुद्रावरील सध्याचे बळकट मान्सून वारे तात्पुरते कमकुवत होतील. ऑगस्टच्या पहिल्या आठवड्यातील पावसाबाबतचा पुढील खुलासा २ ऑगस्ट (संकष्ट चतुर्थी) च्या सुमारास करता येईल, असेही त्यांनी स्पष्ट केले. जुलैमध्ये झालेल्या पावसाने धरणसाठ्यात काहीशी वाढ झाली असून ऑक्टोबरअखेर साठा चांगला वाढण्याची शक्यता आहे.
IMD चा अधिकृत ७ दिवसांचा अंदाज — पश्चिम महाराष्ट्रासाठी
- कोकण व गोवा: २१ ते २७ जुलैदरम्यान व्यापक पाऊस; २३-२५ जुलै दरम्यान तुरळक ठिकाणी अतिमुसळधार ते अतिवृष्टीचा इशारा.
- मध्य महाराष्ट्र: २१-२३ जुलै व्यापक पाऊस, त्यानंतर विरळ; २२ जुलै रोजी तुरळक ठिकाणी अतिमुसळधार ते अतिवृष्टीचा गंभीर इशारा.
- मराठवाडा: २१-२२ जुलै व्यापक पाऊस, त्यानंतर २३ जुलैपासून विरळ स्वरूप.
- गुजरात प्रदेश: २१ व २२ जुलै रोजी अतिमुसळधार ते अतिवृष्टीचा इशारा.
हवामान खात्याने नमूद केले आहे की अंदाजाचा कालावधी जितका पुढे तितकी अचूकता कमी होते.
शेतकऱ्यांसाठी कृषी सल्ला
कोकण व घाट परिसरातील मध्य महाराष्ट्रात उभ्या पिकांना सध्या पाणी देणे थांबवावे आणि शेतातील अतिरिक्त पाणी काढण्याची व्यवस्था करावी. दक्षिण गुजरातमध्ये भात लावणी अतिरिक्त पाणी निचरा होईपर्यंत पुढे ढकलावी. पूरप्रवण सखल भागांत व दुबळ्या बांधकामांजवळ जाणे टाळावे, पशुधन मुसळधार पावसाच्या काळात गोठ्यात सुरक्षित ठेवावे.
जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील काही जिल्ह्यांत पुढील २४ तासांत सखल व संतृप्त जमिनीत पाणी साचून पूरस्थिती निर्माण होण्याचा सौम्य ते मध्यम धोका असल्याचेही IMD नमूद करते.
पार्श्वभूमी — यंदाच्या मान्सूनवर परिणाम करणारे घटक
हवामान अभ्यासक विजय जायभावे (सिन्नर, नाशिक) यांच्या निरीक्षणानुसार, २०२२ नंतर प्रथमच अटलांटिक निना हा घटक सक्रिय होत आहे, जो मान्सूनला काही प्रमाणात पूरक ठरू शकतो — मात्र तो मुख्य घटक नाही. IOD, MJO आणि एल निनो/ला निना हे मुख्य घटक असून, सध्या निनो ३.४ क्षेत्राचे तापमान १.७ अंशांपर्यंत वाढले आहे, तर IOD अद्याप ठळकपणे पॉझिटिव्ह झालेला नाही.
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग, प्रेस रिलीज दि. २१ जुलै २०२६; माणिकराव खुळे, निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ IMD पुणे; विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर.