विजय गायकवाड | कृषी पर्व | दि. १६ जुलै २०२६

१. सद्यस्थिती: निम्मा महाराष्ट्र तुटीत, उघडीप कायम

जुलै महिन्याचा पंधरवडा उलटला तरी राज्यातील बहुतांश भागात समाधानकारक पावसाची नोंद झालेली नाही. साधारण १० जुलैपासून मोसमी पावसाने घेतलेली विश्रांती अजूनही पूर्णपणे संपलेली नाही. या उघडीपीमुळे राज्यातील बहुतांश भागात २० ते ६० टक्क्यांदरम्यान पावसाची तूट नोंदली गेली आहे.¹

चित्र स्पष्टपणे विभागलेले आहे —

कोकण आणि घाटमाथा: जुलैच्या सुरुवातीला अतिवृष्टीसदृश्य पावसामुळे काही भाग सरासरीहून अधिक्यात
मध्य महाराष्ट्राचा काही भाग, मराठवाडा आणि विदर्भाचा बहुतांश भाग: जून पाठोपाठ जुलैमध्येही सरासरीहून कमी पाऊस — तूट कायम

राज्य पातळीवरील सरासरी आकडे या विभागणीवर पडदा टाकतात; प्रत्यक्षात निम्मा महाराष्ट्र दुष्काळसदृश्य स्थितीच्या सावटाखाली आहे आणि खरीप पिकांच्या वाढीच्या टप्प्यातच पाण्याचा ताण जाणवू लागल्याने शेतकरी चिंतेत आहे.¹ या मागचे मूळ कारण म्हणजे तीव्र होत चाललेला एल निनो — याविषयी कृषी पर्वने मार्च–एप्रिलमध्येच ‘तीन आघाड्यांवरील लढाई‘ या मालिकेतून सविस्तर इशारा दिला होता.

२. वारा आणि उपग्रह निरीक्षणे: बं. उपसागरातील हालचाली

INSAT-3DS उपग्रह छायाचित्रे आणि हवामान विभागाच्या निरीक्षणांनुसार सध्या वायव्य बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण झाले आहे. या प्रणालीचा प्रभाव प्रामुख्याने विदर्भावर असून, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात केवळ काही ठिकाणी हलक्या ते मध्यम सरी नोंदल्या जात आहेत.¹

हवामान विभागाच्या विश्लेषणानुसार, मोसमी वारे पूर्ण क्षमतेने सक्रिय होण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या इतर पूरक हवामान प्रणालींचा सध्या अभाव आहे. त्यामुळे कोकण किनारपट्टीवर पावसाचा जोर काहीसा वाढला असला तरी राज्याच्या अंतर्गत भागात — विशेषतः पर्जन्यछायेच्या पट्ट्यात — पाऊस क्षीण आहे.¹ मागील २४ तासांत मात्र राज्यातील काही भागात पावसाने पुन्हा हजेरी लावली असून हे चित्र बदलाचे संकेत देणारे आहे.²

३. IMD अंदाज: विदर्भासाठी ‘यलो अलर्ट’, २० जुलैपासून जोर वाढणार

भारतीय हवामान विभागाने (IMD) पुढील कालावधीसाठी दिलेला अंदाज असा —

१७–१९ जुलै: शुक्रवारपासून पुढील तीन दिवस विदर्भातील बहुतांश भागात वादळी पावसाचा ‘यलो अलर्ट’ जारी करण्यात आला आहे. मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात काही ठिकाणी हलक्या सरींचा अंदाज आहे. कमाल तापमानात पुढील चार-पाच दिवस फारसा बदल अपेक्षित नाही.¹

१७ जुलै (देशपातळी): उत्तर प्रदेश, बिहार, मध्य प्रदेश, छत्तीसगडसह १२ राज्यांना मुसळधार ते अतिमुसळधार पावसाचा इशारा; ताशी ६०–७० किमी वेगाने वारे वाहण्याची शक्यता. मध्य भारतात ही प्रणाली सक्रिय होणे हे महाराष्ट्रासाठी अप्रत्यक्ष महत्त्वाचे आहे.²

२० जुलैपासून: राज्यात पावसाचा जोर पुन्हा वाढण्याचा IMD चा अंदाज आहे. मराठवाडा, कोकण आणि विदर्भात मुसळधार पावसाची शक्यता असून नांदेड, बीड, नाशिक, पुणे, मुंबई, ठाणे, पालघर यांसह १३ जिल्ह्यांमध्ये पावसाचा जोर वाढणार आहे.²

४. तज्ज्ञ विश्लेषण: तीन कमी दाब प्रणालींचे तीन मार्ग

सिन्नर (जि. नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी १६ जुलै रोजी दिलेल्या सविस्तर विश्लेषणात बंगालच्या उपसागरात एकामागोमाग तयार होणाऱ्या तीन कमी दाब प्रणालींचे मार्ग मांडले आहेत —

🔴 पहिली प्रणाली (सध्या सक्रिय): वायव्य बं. उपसागरात नुकतीच तयार झालेली ही प्रणाली पुढील दोन दिवसांत ओडिशा–छत्तीसगड–उत्तर प्रदेश–मध्य प्रदेश या मार्गाने सरकेल. हिचा प्रभाव प्रामुख्याने विदर्भ विभागात जाणवेल; राज्याच्या इतर भागात मध्यम स्वरूपाचा स्थानिक पाऊस हळूहळू सुरू होईल.³

🟡 दुसरी प्रणाली (२१ जुलैनंतर): ओडिशा–छत्तीसगड–मध्य प्रदेश–गुजरात–राजस्थान–दिल्ली या मार्गाने सरकणाऱ्या या प्रणालीमुळे विदर्भात जोरदार पाऊस होईल. उत्तर महाराष्ट्र (जळगाव, धुळे, नाशिक) आणि उत्तर मध्य महाराष्ट्रात मध्यम ते जोरदार, तर कोकणातील काही भागात जोरदार पाऊस अपेक्षित आहे. याच मार्गावर २५–२६ जुलै दरम्यान आणखी एक कमी दाब तयार होण्याची शक्यता आहे.³

🔵 तिसरी प्रणाली (४–५ ऑगस्ट): बं. उपसागराच्या दक्षिण भागात तयार होणारी ही प्रणाली महाराष्ट्रासाठी सर्वात महत्त्वाची ठरू शकते. सध्याचा अंदाजित मार्ग आंध्र–तेलंगणामार्गे मराठवाडा किंवा विदर्भातून जाणारा आहे. हा दीर्घ पल्ल्याचा अंदाज असल्याने मार्ग थोडा बदलू शकतो, मात्र या प्रणालीमुळे दुष्काळी पट्ट्याला दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे. जायभावे यांनी ९ जुलैपासूनच या प्रणालीबाबत सातत्याने संकेत दिले होते.³

एल निनोचा इशारा कायम: जायभावे यांच्या विश्लेषणातील महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे पुढील काळात एल निनो अधिक तीव्र होत जाईल आणि त्यामुळे एकूण पावसात घटच होणार आहे. कमी दाब प्रणाली हा या घटीला अपवाद — म्हणजेच जिथे-जिथे या प्रणाली पाऊस देतील तिथेच पाणी मिळेल; प्रणालींच्या मधल्या काळात उघडीप कायम राहील. मराठवाडा आणि पूर्व मध्य महाराष्ट्र (सोलापूर, लातूर, नांदेड) या भागांत सध्या पावसाची तीव्र कमतरता असून या भागांची भिस्त प्रामुख्याने ४–५ ऑगस्टच्या प्रणालीवर आहे.³

५. जिल्हानिहाय पावसाचा दृष्टिक्षेप

कालावधी	प्रदेश / जिल्हे	अपेक्षित पाऊस	अलर्ट / टीप
१७–१९ जुलै	विदर्भ (नागपूर, अमरावती, अकोला, बुलढाणा, यवतमाळ, वर्धा, चंद्रपूर, गडचिरोली)	वादळी वाऱ्यासह मध्यम ते जोरदार	यलो अलर्ट
१७–१९ जुलै	मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा	हलक्या स्थानिक सरी	तूट कायम
१७–१९ जुलै	कोकण	मध्यम ते जोरदार सरी	जोर वाढता
२०–२४ जुलै	विदर्भ	जोरदार	दुसरी प्रणाली सक्रिय
२०–२४ जुलै	उत्तर महाराष्ट्र (नाशिक, जळगाव, धुळे), उ. मध्य महाराष्ट्र, पुणे	मध्यम ते जोरदार	—
२०–२४ जुलै	कोकण (मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड)	जोरदार ते अतिजोरदार	घाटमाथ्यावर ढगफुटीसदृश्य शक्यता
२०–२४ जुलै	मराठवाडा (नांदेड, बीड, संभाजीनगर)	हलका ते मध्यम	अंशतः दिलासा
२५–२६ जुलै	विदर्भ व लगतचा भाग	नव्या कमी दाबामुळे पाऊस	मार्गावर लक्ष
४–५ ऑगस्ट	मराठवाडा / विदर्भ (दुष्काळी पट्टा)	प्रणालीच्या मार्गानुसार दमदार पाऊस शक्य	दीर्घ पल्ल्याचा अंदाज — मार्ग बदलू शकतो

६. शेतकऱ्यांसाठी सल्ला

🟠 तुटीत भागांसाठी (मराठवाडा, सोलापूर, लातूर, नांदेड, अहिल्यानगर, पूर्व मध्य महाराष्ट्र)

उपलब्ध पाण्याचे काटेकोर नियोजन करा; उभ्या खरीप पिकांना (सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग) फुलोऱ्याच्या/शेंगा भरण्याच्या संवेदनशील अवस्थेत संरक्षक सिंचन द्या.
जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी आच्छादन (मल्चिंग) आणि कोळपणी करा — उघडीपीच्या काळात बाष्पीभवन रोखणे हीच खरी बचत.
दुबार पेरणीचा निर्णय घाईने घेऊ नका; २०–२४ जुलैच्या पावसाची प्रत्यक्ष नोंद पाहूनच पुढील पाऊल टाका.
४–५ ऑगस्टची प्रणाली दिलासादायक ठरू शकते, मात्र हा दीर्घ पल्ल्याचा अंदाज आहे — केवळ त्यावर विसंबून पीक नियोजन करू नका. चारा व पिण्याच्या पाण्याचे पर्यायी नियोजन आताच सुरू ठेवा.

🟢 अधिक्यात / जोरदार पावसाच्या भागांसाठी (कोकण, घाटमाथा, विदर्भ)

विदर्भात १७ जुलैपासून वादळी वाऱ्यासह पावसाचा यलो अलर्ट — काढणीस आलेला भाजीपाला, फळे तातडीने सुरक्षित करा; शेतातील कामे वादळी काळात टाळा.
ताशी ६०–७० किमी वेगाच्या वाऱ्यांची शक्यता — जनावरे झाडाखाली बांधू नका; शेडनेट, पॉलिहाऊसची डागडुजी करून घ्या.
कोकण व घाटमाथ्यावर २० जुलैनंतर जोर वाढल्यास भात खाचरांतील पाण्याचा निचरा तपासा; अति पाण्याने रोपे कुजणार नाहीत याची काळजी घ्या.
सततच्या ओलाव्यामुळे बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो — पिकांचे नियमित निरीक्षण करा; डोंगरउतारावरील गावांनी दरडींबाबत सतर्क राहावे.

स्रोत: ¹ भारतीय हवामान विभाग (IMD) अंदाज व राज्यातील पर्जन्य स्थिती — लोकसत्ता वृत्त, दि. १६ जुलै २०२६ ² IMD देशपातळी इशारा व २० जुलैनंतरचा अंदाज — टीव्ही९ मराठी वृत्त, दि. १६ जुलै २०२६ ³ विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर (जि. नाशिक) — हवामान अंदाज, दि. १६ जुलै २०२६