विजय गायकवाड | कृषी पर्व | १४ जुलै २०२६
१. सद्यस्थिती: उघडीप, उन्हाचा चटका आणि वाढते तापमान
राज्यात १० जुलैपासून सुरू झालेली मॉन्सूनची उघडीप (dry spell) आजही कायम आहे. पावसाने दडी मारल्याने अनेक ठिकाणी कमाल तापमानाचा पारा ३३ ते ३७ अंशांदरम्यान पोहोचला असून ऐन जुलैमध्ये उन्हाचा चटका आणि उकाडा जाणवू लागला आहे.
सोमवारी (ता. १३) सकाळपर्यंतच्या २४ तासांत जळगाव येथे राज्यातील उच्चांकी ३७.० अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद झाली, तर महाबळेश्वर येथे नीचांकी १७.४ अंश सेल्सिअस तापमान नोंदले गेले.
प्रमुख ठिकाणांचे तापमान (ता. १३ सकाळी ८.३० पर्यंतच्या २४ तासांतील, अंश सेल्सिअसमध्ये):
| ठिकाण | कमाल | किमान |
|---|---|---|
| जळगाव | ३७.० | २३.२ |
| सोलापूर | ३५.८ | २३.४ |
| धुळे | ३५.४ | १९.४ |
| परभणी | ३५.३ | २३.६ |
| अकोला | ३५.४ | २६.० |
| छत्रपती संभाजीनगर | ३४.६ | २३.२ |
| नाशिक | ३०.९ | २३.० |
| पुणे | ३०.५ | २३.३ |
| कोल्हापूर | ३०.५ | २३.१ |
| रत्नागिरी | ३२.० | २७.४ |
विभागनिहाय तापमान श्रेणी: उत्तर महाराष्ट्र १९.४–३७.०, पश्चिम महाराष्ट्र १७.४–३५.८, मराठवाडा २१.४–३५.३, विदर्भ २१.०–३६.०, कोकण २५.९–३४.३ अंश सेल्सिअस.
२. देशपातळीवरील पावसाचे चित्र: उत्तर-ईशान्येत धो-धो, मध्य-दक्षिण भारत कोरडा
मागील २४ तासांतील पर्जन्यवितरण नकाशा पाहिला तर देशातील पावसाची विषम विभागणी ठळकपणे दिसते:
अतिवृष्टीचे क्षेत्र (पूर्व-ईशान्य पट्टा):
- उप-हिमालयीन पश्चिम बंगाल-सिक्कीममध्ये अत्यंत मुसळधार पाऊस (≥२१ सें.मी.) — हसीमारा येथे तब्बल २४ सें.मी.
- पूर्व उत्तर प्रदेश, बिहार, आसाम-मेघालय, त्रिपुरा येथे अति मुसळधार (१२-२० सें.मी.) — पश्चिम चंपारण (बिहार) १७ सें.मी.
- अरुणाचल प्रदेश, गंगीय पश्चिम बंगाल, हिमाचल, उत्तराखंडमध्ये मुसळधार (७-११ सें.मी.)
कोरडे क्षेत्र: राजस्थान, मध्य प्रदेश, गुजरात, पंजाबचा मोठा भाग, छत्तीसगड, ओडिशा, महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक, गोवा — या विस्तीर्ण पट्ट्यात १-२ मि.मी. देखील पाऊस झालेला नाही. केरळात केवळ किरकोळ हलक्या सरी.
म्हणजेच मॉन्सूनची संपूर्ण ऊर्जा सध्या हिमालयाच्या पायथ्याशी आणि ईशान्य भारतात एकवटली असून द्वीपकल्पीय भारत आणि मध्य भारत तहानलेला आहे. हेच चित्र यंदाच्या खरीप हंगामातील सर्वांत मोठे आव्हान आहे.
३. IMD अंदाज: पुढील ६-७ दिवस उघडीपच; कोकणात १७ जुलैनंतर सुधारणा
IMD च्या १३ जुलैच्या प्रेस रिलीजनुसार, वायव्य भारताची मैदाने, पश्चिम-मध्य आणि दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतावर पुढील ६-७ दिवस पावसाची उघडीप राहण्याचा अंदाज आहे.
मॉन्सून द्रोणीची (trough) स्थिती: मॉन्सूनचा आस असलेला कमी दाबाचा पट्टा राजस्थानच्या श्रीगंगानगरपासून हिस्सार, गोरखपूर, मुझफ्फरपूर ते मणिपूरपर्यंत सक्रिय आहे. द्रोणीचे पश्चिम टोक सर्वसाधारण स्थितीत असले तरी पूर्व टोक सर्वसाधारण स्थितीच्या उत्तरेला सरकले आहे — त्यामुळेच पाऊस हिमालयाच्या पायथ्याशी एकवटला असून महाराष्ट्रासह मध्य भारत कोरडा आहे.
महाराष्ट्रासाठी उपविभागनिहाय ७ दिवसांचा अंदाज (IMD, १३-१९ जुलै):
| उपविभाग | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण-गोवा | तुरळक | तुरळक | विखुरलेला | विखुरलेला | बऱ्यापैकी व्यापक | बऱ्यापैकी व्यापक | बऱ्यापैकी व्यापक |
| मध्य महाराष्ट्र | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक |
| मराठवाडा | कोरडे | कोरडे | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक |
| विदर्भ | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | तुरळक | विखुरलेला | विखुरलेला |
(IMD Annexure I वरून; तुरळक = ISOL/१-२५% स्थानके, विखुरलेला = SCT/२६-५०%, बऱ्यापैकी व्यापक = FWS/५१-७५%)
आज (ता. १४) विजांसह पावसाची शक्यता: पालघर, रायगड, नंदुरबार, धुळे, जळगाव, नाशिक घाटमाथा, पुणे घाटमाथा, छत्रपती संभाजीनगर, जालना. उर्वरित राज्यात बहुतांश ठिकाणी उघडीपच.
लक्षात घेण्याजोगे: मराठवाड्यासाठी IMD चा अंदाज १३-१४ जुलै पूर्णतः ‘कोरडा’ दाखवतो — आधीच तुटीत असलेल्या या विभागासाठी ही चिंताजनक बाब आहे. दुसरीकडे कोकण-गोव्यात १७ जुलैपासून पावसाचा जोर पुन्हा वाढण्याचे संकेत आहेत — तुटी-अधिक्याची दरी आणखी रुंदावणार आहे.
४. उपग्रह निरीक्षण: महाराष्ट्रावर केवळ विरळ ढग
INSAT-3DS च्या आज (ता. १४) पहाटेच्या (०३०० UTC) बुलेटिननुसार:
- तीव्र ते अति तीव्र गडगडाटी ढगनिर्मिती (convection) दक्षिण बिहार, उत्तर झारखंड, दक्षिण गंगीय बंगाल, ओडिशा आणि अंदमान-निकोबार क्षेत्रावर केंद्रित आहे (ढगांच्या शिखराचे तापमान उणे ७०-९० अंश सेल्सिअस — अत्यंत उंच, शक्तिशाली ढग).
- महाराष्ट्र, राजस्थान, गुजरात, गोव्यावर मात्र केवळ तुरळक कमकुवत ते मध्यम ढगनिर्मिती असलेले विरळ निम्न/मध्यम ढग.
- अरबी समुद्रावरही केवळ तुरळक कमकुवत ते मध्यम ढगनिर्मिती — कोकण किनाऱ्याला बळ देणारी यंत्रणा सध्या क्षीण आहे.
पुनरागमनाची बीजे बंगालच्या उपसागरात: उत्तर बंगालचा उपसागर आणि लगतच्या दक्षिण बांगलादेशवर समुद्रसपाटीपासून ४.५ ते ५.८ कि.मी. उंचीवर चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती (upper air cyclonic circulation) सक्रिय आहे. बंगालच्या उपसागरात आणि अंदमान समुद्रात तीव्र ढगनिर्मिती सुरू आहे. याच क्षेत्रातून १९-२० जुलैदरम्यान कमी दाबाची प्रणाली विकसित होऊन मॉन्सूनचे पुनरागमन घडण्याची शक्यता आम्ही यापूर्वीच्या विश्लेषणात नोंदवली आहे — कोकण-गोव्यासाठी १७ जुलैपासूनचा IMD चा सुधारित अंदाज याच दिशेने निर्देश करतो.
५. तज्ज्ञ विश्लेषण: El Niño चा ‘उतरता वारा’ — पाऊस दाबणारी यंत्रणा
सिन्नर (जि. नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांच्या निरीक्षणानुसार, सध्या देशाच्या वातावरणात El Niño मुळे मोठा बिघाड दिसत आहे. त्यांच्या विश्लेषणाचा गाभा असा: El Niño स्थितीत प्रशांत महासागरातील बदललेल्या तापमान-रचनेमुळे भारतीय उपखंडावर उच्च दाबाची व खाली उतरणाऱ्या वाऱ्यांची (subsidence) स्थिती निर्माण होते. सर्वसाधारण मॉन्सून स्थितीत जमिनीवरून वारे वर जाऊन ढगनिर्मिती होते; परंतु सध्या वारे वरून खाली जमिनीकडे उतरत असल्याने ढगाळ हवामानच तयार होत नाही — परिणामी पाऊस थांबला असून तापमान वाढते आहे.
जायभावे यांच्या या भूपातळीवरील निरीक्षणाला जागतिक आकडेवारीचा भक्कम आधार आहे. NOAA-CPC च्या ताज्या (१३ जुलै) अपडेटनुसार El Niño Advisory जारी असून El Niño सक्रिय आहे — मध्य व पूर्व प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठ तापमान सरासरीपेक्षा जास्त असून वातावरणीय अभिसरणही El Niño शी सुसंगत आहे. हा El Niño वर्षअखेरीपर्यंत तीव्र होत जाणार असून २०२७ च्या वसंतापर्यंत टिकण्याची ९७% शक्यता वर्तवली आहे. काही मॉडेल्सनुसार नोव्हेंबर-जानेवारीदरम्यान हा इतिहासातील सर्वांत मोठ्या El Niño घटनांपैकी एक ठरण्याची ६३% शक्यता आहे.
याचा अर्थ स्पष्ट आहे: यंदाचा मॉन्सून ‘सलग सरींचा’ नसून ‘झटक्यां-उघडीपींचा’ (bursts and breaks) राहणार आहे. कृषी पर्वने मार्चअखेरीस ‘तीन आघाड्यांवरील लढाई‘ मालिकेत मांडलेले El Niño-चलित अनियमित पावसाचे भाकीत आता प्रत्यक्षात उतरताना दिसते आहे — कोकणात अधिक्य, मराठवाड्यात खोल तूट आणि मध्य महाराष्ट्रात अनिश्चितता हेच त्याचे स्वरूप.
६. शेतकऱ्यांसाठी सल्ला: तुटीच्या व अधिक्याच्या विभागांसाठी वेगळी रणनीती
तुटीच्या विभागांसाठी (मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्राचा पर्जन्यछायेतील भाग):
- पुढील ४-५ दिवस मोठ्या पावसाची शक्यता नाही हे गृहीत धरून संरक्षक सिंचनाचे नियोजन करा. उपलब्ध पाणी सोयाबीन, कापूस, तूर या पिकांच्या संवेदनशील वाढीच्या अवस्थांना प्राधान्याने द्या.
- पेरणी अद्याप बाकी असल्यास घाई करू नका — १९-२० जुलैनंतरच्या अपेक्षित पावसानंतर वाफसा पाहूनच निर्णय घ्या. कमी कालावधीच्या वाणांचा विचार करा.
- जमिनीतील ओल टिकवण्यासाठी आच्छादन (mulching) व आंतरमशागत करून भेगा बुजवा.
- खत देणे (विशेषतः नत्राचा दुसरा हप्ता) पुरेशा ओलीअभावी पुढे ढकला — कोरड्या जमिनीत दिलेले खत वाया जाते.
घाटमाथा व कोकणासाठी (१७ जुलैनंतर पाऊस वाढणार):
- भात रोपवाटिका व पुनर्लागवड क्षेत्रात पाण्याचा निचरा व्यवस्थित राहील याची खात्री करा; बांध मजबूत करा.
- १७ जुलैपूर्वीच्या उघडीपीचा उपयोग फवारणी, आंतरमशागत, तयार भाजीपाला काढणीसाठी करा.
आज विजांच्या शक्यतेच्या जिल्ह्यांसाठी (पालघर, रायगड, नंदुरबार, धुळे, जळगाव, नाशिक-पुणे घाटमाथा, छ. संभाजीनगर, जालना):
- दुपारनंतर आकाशात गडगडाट सुरू झाल्यास शेतातील काम थांबवून सुरक्षित निवारा घ्या; झाडाखाली थांबू नका.
- जनावरे मोकळ्या जागेत बांधू नका; काढणी केलेला माल ताडपत्रीने झाकून ठेवा.
पशुधन: वाढत्या उकाड्यात जनावरांना स्वच्छ व थंड पिण्याचे पाणी मुबलक द्या; गोठ्यात हवा खेळती ठेवा.
स्रोत व संदर्भ: १. IMD Press Release, दि. १३ जुलै २०२६, १३२० तास IST २. IMD Satellite Bulletin (INSAT-3DS/3DR), दि. १४ जुलै २०२६, ०३०० UTC ३. IMD Rainfall Distribution Map (mausam.imd.gov.in), मागील २४ तास ४. NOAA-CPC ENSO Diagnostic Discussion व Evolution Update, जुलै २०२६ ५. विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर (जि. नाशिक) — भूपातळी निरीक्षण, दि. १३ जुलै २०२६ ६. कृषी पर्व, ‘तीन आघाड्यांवरील लढाई’ मालिका (मार्च-एप्रिल २०२६)
विजय गायकवाड
