एकाच राज्यात दोन टोकं: पश्चिम घाट-कोकणात पूर, तर मराठवाडा-विदर्भात भीषण पर्जन्य-तूट; ‘तीन आघाड्यांवरील लढाई’चा एल निनो इशारा तंतोतंत खरा ठरतोय
मुंबई, ७ जुलै २०२६ — महाराष्ट्रात यंदाचा पावसाळा एक विचित्र विरोधाभास घेऊन आला आहे. एकीकडे मुंबई, कोकण आणि पश्चिम घाटमाथ्यावर मुसळधार ते अतिमुसळधार पावसाने हाहाकार माजवला असताना, दुसरीकडे मराठवाडा आणि विदर्भातील मोठा भाग अजूनही पावसाच्या प्रतीक्षेतच आहे. बीडसारख्या जिल्ह्यांत तर पेरणीयोग्य पाऊसही झालेला नाही. हा विरोधाभास केवळ योगायोग नाही — ‘खरीप २०२६: तीन आघाड्यांवरील लढाई’ या कृषी पर्व विश्लेषणात आपण एप्रिलमध्येच जो एल निनोचा इशारा दिला होता, त्याचीच ही जमिनीवरची पुष्टी आहे.
आकडेवारीतील विरोधाभास
हंगामाच्या आतापर्यंतच्या पर्जन्य-तुटीची आकडेवारी हा विरोधाभास स्पष्टपणे दाखवते. पश्चिम घाट व कोकणात पाऊस सरासरीच्या कितीतरी पट झाला आहे — रायगड +१२३%, नाशिक +११४%, पुणे +१०१%, रत्नागिरी +५९%, सिंधुदुर्ग +२१%, सातारा +१९%.
याउलट, राज्याच्या पर्जन्यछायेतील (rain-shadow) पट्ट्यात भीषण तूट आहे:
- मराठवाडा: बीड −६९%, जालना −६७%, परभणी −६१%, हिंगोली −७५%; लातूर −३१%.
- विदर्भ: वाशिम −८६%, अमरावती-अकोला-नागपूर-भंडारा सुमारे −७५%, यवतमाळ −४९%, बुलढाणा −३९%.
- इतर: सोलापूर −६२%, छत्रपती संभाजीनगर −१८%, अहिल्यानगर −१३%.
म्हणजे रायगडात सरासरीच्या दुपटीहून अधिक पाऊस, आणि तिथून काही तासांच्या अंतरावरील बीडमध्ये सरासरीच्या एक-तृतीयांशही नाही. हीच “कमी आणि अत्यंत अनियमित” वितरणाची विषमता एल निनो वर्षाचे ठळक लक्षण मानले जाते.
मराठवाड्यात जलसंकटाचे सावट
पावसाच्या तुटीचा थेट परिणाम जलसाठ्यांवर दिसू लागला आहे. जूनअखेरच्या जलसंपदा अहवालानुसार, मराठवाड्यातील ११ मोठ्या प्रकल्पांतील उपयुक्त जलसाठा केवळ ३३.५९% पर्यंत घसरला — गेल्या वर्षी याच दिवशी तो ४२.८५% होता. बीड जिल्ह्यातील माजलगाव (१८.७५%) व मांजरा (१९.१२%) प्रकल्प चिंताजनक पातळीवर आहेत, तर जायकवाडी २८%, धाराशिवचा सीना-कोळेगाव प्रकल्प तर उणे पातळीवर गेला आहे. मराठवाड्यात जूनमध्ये सरासरी १२९.५ मिमीपैकी केवळ १०३.१ मिमी (सुमारे ८०%) पाऊस झाला.
एल निनो: अंदाज खरा ठरतोय
आपण एप्रिलमध्ये JAMSTEC SINTEX-F डेटाच्या आधारे जे मांडले होते, ते आता जागतिक हवामान संस्थांच्या ताज्या आकडेवारीने निश्चित झाले आहे. जून २०२६ च्या मध्यापर्यंत विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरातील Niño 3.4 भागाचे समुद्रपृष्ठ तापमान +१.७°C पर्यंत पोहोचले असून, एल निनो स्थिती तयार होऊन ती बळावत आहे. IRI व अमेरिकेच्या हवामान अंदाज केंद्रानुसार (CPC) जून-ऑगस्ट ते सप्टेंबर-नोव्हेंबर या काळात एल निनोची शक्यता जवळपास १००% असून, सप्टेंबर-नोव्हेंबरमध्ये तो ‘सुपर एल निनो’ (Niño 3.4 ≥ +२°C) पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता आहे. जागतिक हवामान संघटनेनुसार (WMO) ऑगस्ट ते नोव्हेंबर एल निनो टिकण्याची शक्यता ९०% च्या आसपास आहे.
भारतीय हवामान विभागानेही (IMD) जुलै २०२६ साठी देशभरात सरासरीपेक्षा कमी (LPA च्या ९४% पेक्षा कमी) पावसाचा अंदाज वर्तवला असून, मान्सून जसजसा पुढे जाईल तसतशी एल निनोची तीव्रता वाढेल, असे स्पष्ट केले आहे.
हे असे का घडते?
सध्याचा जो धुवाँधार पाऊस कोसळतोय तो प्रामुख्याने ऑरोग्राफिक (पर्वतजन्य) आहे. अरबी समुद्रावरून येणारे बाष्पयुक्त नैऋत्य वारे पश्चिम घाटाच्या वादमुखी (windward) उतारावर — कोकण, घाटमाथा, लोणावळा-महाबळेश्वर — आदळून तिथेच जोरदार बरसतात. किनाऱ्यालगतचा आस (off-shore trough) व बंगालच्या उपसागरातील प्रणालींमुळे या पट्ट्यात पावसाचा जोर आणखी वाढतो.
मात्र घाट ओलांडून हे वारे मराठवाड्याच्या पठारावर पोहोचेपर्यंत त्यातील बहुतांश बाष्प संपलेले असते. बीडसह मराठवाडा घाटाच्या पर्जन्यछायेत येत असल्याने तिथवर कोरडे वारेच पोहोचतात. एल निनो वर्षात एकूण पावसाचा जोर कमी असल्याने ही विषमता आणखी तीव्र होते — जिथे पडतो तिथे अतिवृष्टी, आणि पर्जन्यछायेत दुष्काळसदृश स्थिती.
खरा धोका अजून पुढे
महत्त्वाची बाब म्हणजे, एल निनोचा सर्वाधिक प्रभाव हा ऑगस्ट-सप्टेंबर या काळात अपेक्षित आहे — नेमका तोच टप्पा जेव्हा सोयाबीन, कापूस व तूर ही पिके फुलोरा व दाणे भरण्याच्या नाजूक अवस्थेत असतात. या काळात लांब कोरडे खंड पडल्यास मराठवाडा-विदर्भातील कोरडवाहू पट्ट्याला मोठा फटका बसू शकतो. त्यामुळे सध्याची कोरडी स्थिती ही केवळ सुरुवात असून, खरी कसोटी पुढील दोन महिन्यांत लागणार आहे.
शेतकऱ्यांसाठी सल्ला
या पार्श्वभूमीवर कोरडवाहू भागातील शेतकऱ्यांनी पुढील खबरदारी घ्यावी:
- वाणांची निवड: जिथे अजून पुरेसा पाऊस झालेला नाही, तिथे लांब कालावधीच्या पिकांऐवजी कमी कालावधीच्या व दुष्काळसहनशील वाणांना (बाजरी, मूग, उडीद, तूर, तीळ) प्राधान्य द्यावे.
- संरक्षित सिंचन: जिथे पेरणी झाली आहे तिथे उपलब्ध पाण्याचे काटेकोर नियोजन करून, नाजूक अवस्थेत संरक्षित (protective) सिंचनाची सोय ठेवावी.
- जलसंधारण: शेततळी, बांधबंदिस्ती व मल्चिंगद्वारे जमिनीतील ओलावा टिकवावा; पडेल त्या पावसाचा थेंब न् थेंब मुरवण्यावर भर द्यावा.
- पीक विमा व सल्ला: पीक विम्याची नोंदणी वेळेत पूर्ण करावी आणि कृषी विभाग व हवामान अंदाजांचा नियमित मागोवा घ्यावा.
एल निनोशी लढता येत नाही — त्याला समजून घेऊन नियोजन करता येते. कोकण बुडत असताना मराठवाडा तहानलेला राहणे, हे यंदाच्या हंगामाचे कटू वास्तव असले, तरी वेळीच घेतलेली खबरदारी हेच शेतकऱ्याचे खरे संरक्षण ठरेल.
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD); IRI/CPC व WMO एल निनो अंदाज; मराठवाडा जलसंपदा विभाग अहवाल (जूनअखेर); राज्य कृषी विभाग पर्जन्य आकडेवारी. (आकडेवारी हंगामी असून बदलू शकते.)
— विजय गायकवाड