विजय गायकवाड

नैऋत्य मान्सून निर्णायक टप्प्यात पोहोचला असून, भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) अधिकृत बुलेटिननुसार (जारी: २ जुलै २०२६, दुपारी १४०० वा.) बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र प्रत्यक्ष तयार झाले आहे. त्यामुळे पुढील ५–६ दिवस मध्य भारतासह देशाच्या मोठ्या भागात मान्सून सक्रिय राहील. IMD च्या ताज्या विस्तारित अंदाजातही (Extended Range Forecast) येत्या आठवड्यात — २ ते ९ जुलै — कोकण, उत्तर व मध्य महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशात सरासरीपेक्षा जास्त पावसाचा कल दर्शवला आहे.

हा अहवाल दैनंदिन घडामोडी, आठवडाभराचा विस्तारित कल आणि शेतकऱ्यांसाठीचा सविस्तर सल्ला — या सर्वांचा एकत्रित आढावा घेतो.

ठळक घडामोडी (एका दृष्टिक्षेपात)

कमी दाब क्षेत्र: वायव्य बंगालच्या उपसागरात व लगतच्या उत्तर ओडिशा-पश्चिम बंगाल किनारपट्टीवर आज सकाळी तयार; पुढील २–३ दिवसांत अधिक तीव्र होण्याची शक्यता.
अति-अतिवृष्टीचा इशारा: दक्षिण गुजरात व कोकणात २–५ जुलै; सौराष्ट्र-कच्छमध्ये २–४ जुलै; मध्य महाराष्ट्रात ३–५ जुलै; पश्चिम मध्य प्रदेश व ओडिशात ३ व ४ जुलै.
वादळी वारे: विदर्भ व मध्य महाराष्ट्रात ताशी ६० ते १२५ किमीपर्यंत.
दिल्लीत मान्सून दाखल (२ जुलै) — गेल्या पाच वर्षांतील सर्वात उशिरा.
विस्तारित कल (२–९ जुलै): कोकण, उत्तर-मध्य महाराष्ट्र (संभाजीनगर-अहिल्यानगरपर्यंत) व मध्य प्रदेशात सरासरीहून जास्त; दक्षिण भारतात तूट.

विस्तारित अंदाज (२–९ जुलै): पावसाची तफावत

IMD दर गुरुवारी पुढील चार आठवड्यांचा विस्तारित अंदाज (बहु-मॉडेल एन्सेम्बलवर आधारित) जारी करते. आजच्या अंदाजानुसार २ ते ९ जुलै या आठवड्यात पावसाची तफावत (rainfall anomaly) अशी राहील:

सरासरीहून जास्त पाऊस अपेक्षित (excess):

संपूर्ण कोकण
उत्तर व मध्य महाराष्ट्र — छत्रपती संभाजीनगर व अहिल्यानगरपर्यंतचा पट्टा
मध्य प्रदेश (सरासरीहून बराच जास्त)

सरासरीहून कमी पाऊस अपेक्षित (deficit):

दक्षिण द्वीपकल्पीय भारत — अंतर्गत कर्नाटक, रायलसीमा, तमिळनाडूचा भाग

पावसाची तीव्रता (intensity): तीव्रतेच्या नकाशानुसार दक्षिण गुजरात (वडोदरा-सूरत पट्टा), कोकण किनारपट्टी आणि नाशिकचा घाटमाथा या भागांत मुसळधार ते अति मुसळधार पाऊस दर्शवला आहे. पुढील दोन दिवसांत पाऊस अधिक स्थिरावेल आणि अति-अतिवृष्टीचा जोर प्रामुख्याने कोकणात राहील.

म्हणजेच मान्सूनचा जोर सध्या मध्य भारत व महाराष्ट्राकडे केंद्रित होत असून, दक्षिणेकडे तुलनेने ओढ राहील. नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनीही हा विस्तारित अंदाज व त्यातील कोकण-मध्य महाराष्ट्रावरील अधिक पावसाचा कल अधोरेखित केला आहे.

विदर्भ-मध्य महाराष्ट्रात वादळी वाऱ्यांचा तडाखा

या बुलेटिनमधील सर्वात लक्षवेधी बाब म्हणजे विदर्भ व मध्य महाराष्ट्रात नोंदले गेलेले अपवादात्मक वादळी वारे. गेल्या २४ तासांत दोंडाईचा (धुळे) येथे ताशी १२४ किमी आणि वर्धा येथे ताशी १०७ किमी वेगाने वारे वाहिले — हे वेग जवळपास चक्रीवादळाच्या श्रेणीजवळ जाणारे आहेत. महाबळेश्वर (सातारा) ५९, कराड (सातारा) ४८, वैजनाथ (बीड) ५६ आणि सांताक्रूझ (मुंबई) येथे ५२ किमी/तास वेगाने वारे नोंदले गेले. अशा वाऱ्यांमुळे झाडे उन्मळणे, फांद्या तुटणे, वीज व दूरसंचार वाहिन्यांचे नुकसान आणि उभ्या पिकांना धोका संभवतो.

मुंबई-कोकणात अति-अतिवृष्टी

गेल्या २४ तासांत (२ जुलै सकाळी ८.३० वाजेपर्यंत) कोकणात मुंबईसह अति-अतिवृष्टी नोंदली गेली. ठळक नोंदी: माथेरान (रायगड) २१ सेमी, जुहू विमानतळ (मुंबई) २१ सेमी, सांताक्रूझ (मुंबई) २० सेमी आणि लोणावळा (पुणे) १२ सेमी. या मुसळधार पावसामुळे मुंबई व परिसरात सखल भागांत पाणी साचून जनजीवन विस्कळीत झाले.

हवामान प्रणाली

कमी दाब क्षेत्र: वायव्य बंगालच्या उपसागरावरील चक्राकार वाऱ्यांच्या प्रभावाने तयार झालेले हे क्षेत्र मध्य भारतात पाऊस ओढून आणेल.
मोसमी द्रोणी (seasonal trough): वायव्य राजस्थानपासून या कमी दाब क्षेत्रापर्यंत पसरली असून, तिच्यात नैऋत्य उत्तर प्रदेश, उत्तर मध्य प्रदेश व उत्तर छत्तीसगडवर चक्राकार वाऱ्यांची केंद्रे आहेत.
किनारपट्टीलगतचा द्रोणीय पट्टा (off-shore trough): दक्षिण गुजरातपासून कर्नाटकपर्यंत कायम — कोकण किनाऱ्यावरील तीव्र पावसाचा मुख्य स्रोत.
पश्चिमी झंझावात (Western Disturbance): मध्य-स्तरीय पश्चिमी वाऱ्यांत ६२°E रेखांशाजवळ कायम, वायव्य भारतावर परिणाम करणारा.
अक्षवृत्त २१°N भोवती एक कर्तन क्षेत्र (shear zone) सक्रिय आहे.

देशभरातील वाटचाल — दिल्लीसह देश व्यापला

२ जुलै रोजी मान्सूनने गुजरात, संपूर्ण दिल्ली, बहुतांश मध्य प्रदेश, हरियाणा व पंजाब आणि राजस्थानचा काही भाग व्यापला. मान्सूनची उत्तर सीमारेषा पोरबंदर, वल्लभ विद्यानगर, नीमच, टोंक, भिवानी व भटिंडावरून जात आहे. पुढील २–३ दिवसांत उर्वरित मध्य प्रदेश, हरियाणा, पंजाब व राजस्थानचा आणखी भाग व्यापून मान्सून संपूर्ण देश काबीज करेल.

दिल्लीत मान्सून सामान्य तारखेपेक्षा (२७ जून) उशिरा दाखल झाला; याआधी २ जुलै रोजी मान्सून दिल्लीत पोहोचण्याच्या घटना २०१६ व २०१७ मध्ये घडल्या होत्या — म्हणजेच हा गेल्या पाच वर्षांतील सर्वात विलंबाने झालेला प्रवेश आहे. दिल्लीत कमाल तापमानही ६–७°C ने घसरले.

एल निनोचे सावट — असमान वितरणाचा इशारा

महाराष्ट्रासह अनेक भागांत सध्या पावसाचा जोर असला, तरी मोठे चित्र सावधगिरीचेच आहे. सध्या एल निनोचे वर्ष असल्याने हवामान मॉडेल्स ढगांचे समूह व पाऊस-प्रणाली दर्शवतात खरे, मात्र एल निनोच्या विपरीत परिणामामुळे या प्रणाली अपेक्षेपेक्षा कमजोर पडण्याची शक्यताही नाकारता येत नाही. त्यामुळे “सरासरीहून जास्त पाऊस” हा एकूण कल असला, तरी राज्यातील काही जिल्हे, तालुके व गावांमध्ये अपेक्षेपेक्षा खूप कमी पाऊस राहू शकतो. IMD ने जुलैत देशभरात सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज दिला असल्याने, स्थानिक पातळीवर पावसाचे वितरण असमान राहण्याची शक्यता आहे — म्हणून एकाच जोरदार सरीवर विसंबून न राहता प्रत्येक भागाने स्थानिक नोंदींनुसार नियोजन करावे.

शेतकऱ्यांसाठी कृषी सल्ला

कोकण (सर्वांत महत्त्वाचा इशारा):

भात, नाचणी व भाजीपाला रोपवाटिकांची पेरणी, तसेच भुईमूग व वेलवर्गीय भाजीपाल्याची पेरणी पुढे ढकलावी.
आंबा, नारळ, काजू व सुपारीची नवी लागवड सध्या टाळावी.
भात व नाचणी रोपवाटिका आणि शेतांतील अतिरिक्त पाणी काढून टाकावे.

मध्य महाराष्ट्राचा घाटमाथा: भात व नाचणी रोपवाटिकांतील अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करावा.

उत्तर-मध्य महाराष्ट्र (नाशिक ते संभाजीनगर-अहिल्यानगर): पेरणीयोग्य पाऊस अपेक्षित; मात्र चांगला ओलावा खात्री करूनच पेरणीचे नियोजन करावे.

विदर्भ: भाजीपाला रोपवाटिका व फळबागांत योग्य निचऱ्याची व्यवस्था करावी.

दक्षिण/अंतर्गत व कमी-पाऊस पट्टे: पावसाच्या ओढीची शक्यता गृहीत धरून पाणी व पेरणीचे काटेकोर नियोजन करावे.

वादळी वाऱ्यांच्या पार्श्वभूमीवर (विशेषतः विदर्भ-मध्य महाराष्ट्र): काढणी झालेले पीक सुरक्षित ठिकाणी हलवावे किंवा ताडपत्रीने झाकावे; फळझाडे व फळधारणा झालेल्या रोपांना यांत्रिक आधार द्यावा; केळी-पपई बागांची विशेष काळजी घ्यावी. जनावरे गोठ्यात ठेवावीत.

मच्छीमारांसाठी इशारा

अरबी समुद्रात गुजरात, कोकण, गोवा व कर्नाटक किनारपट्टीलगत आणि लगतच्या पूर्व-मध्य व ईशान्य अरबी समुद्रात ७ जुलैपर्यंत समुद्र खवळलेला राहील. मच्छीमारांनी या भागांत जाऊ नये.

सुरक्षिततेच्या सूचना

सखल व शहरी भागांत पाणी साचणे, वाहतूक विस्कळीत होणे व घाट-डोंगराळ भागांत भूस्खलनाचा धोका आहे; काही नद्यांच्या पाणलोटांत पूरस्थितीही उद्भवू शकते. वादळी वाऱ्यांच्या इशाऱ्याच्या भागांत नागरिकांनी घराबाहेर पडणे टाळावे, झाडाखाली आश्रय घेऊ नये आणि विजांच्या कडकडाटात विशेष काळजी घ्यावी.

पुढे काय?

बंगालच्या उपसागरातील कमी दाब क्षेत्र व किनारपट्टीलगतचा द्रोणीय पट्टा यांमुळे पुढील ५–६ दिवस महाराष्ट्रासह मध्य भारतात पावसाचा जोर कायम राहील. मात्र एल निनोच्या पार्श्वभूमीवर पुढील आठवड्यांचे चित्र बदलू शकते, त्यामुळे दर गुरुवारी अद्ययावत होणाऱ्या विस्तारित अंदाजावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे. ऑगस्ट व हंगामाच्या उत्तरार्धाचा (ऑगस्ट + सप्टेंबर) अंदाज हवामान विभाग जुलैअखेरीस जाहीर करणार आहे.

स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD) — राष्ट्रीय हवामान बुलेटिन (२ जुलै २०२६, दुपारी १४०० वा.; इशारे ८ जुलैपर्यंत वैध) व विस्तारित अंदाज (आठवडा १: २–९ जुलै २०२६); दिल्ली मान्सून प्रवेश — हवामान विभाग व वृत्तसंस्था. विस्तारित अंदाजाचे विश्लेषण हवामान अभ्यासक विजय जायभावे (सिन्नर, नाशिक) यांच्या सौजन्याने.