🌧️ कृषी पर्व | एकत्रित मान्सून अहवाल | २९ जून २०२६
विजय गायकवाड | कृषी पर्व
आज २९ जून — जूनचा अखेरचा सोमवार. उद्या ३० जून — जून संपतो. या महिन्याचा हिशोब भयावह आहे — देशाची हंगामी तूट ४२%, मध्य महाराष्ट्राची ६८%, मराठवाड्याची ६४%. पण आजच्या satellite bulletin मध्ये एक महत्त्वाचा बदल दिसतोय, जायभाये यांनी मध्य महाराष्ट्र लाल झोनमध्ये upgrade केलाय, आणि IMD चा Week 2 अंदाज “normal to above normal over entire country” सांगतो. तीन स्वतंत्र स्रोत — एकच संकेत — जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात पेरणीची खिडकी उघडतेय.
Satellite — महाराष्ट्रावर ढगांची तीव्रता वाढली
IMD ने आज सकाळी (२९ जून, ०८:३० IST) INSAT-3DS satellite bulletin जारी केला. यातील सर्वात महत्त्वाची नोंद — महाराष्ट्रासाठी convection ची तीव्रता वाढली. दोन दिवसांपूर्वी (२६-२७ जून) IMD ने “weak to moderate convection” नोंदवले — आज ते “moderate to intense convection over MP, MAHA, GOA” अशी upgrade झाले. Cloud Top Temperature उणे ४० ते उणे ७०°C — म्हणजे ढग अधिक उंच गेले, अधिक पाण्याने भरले, अधिक पाऊस देण्यास सक्षम. “Weak to moderate” म्हणजे जमीन ओली होते पण पेरणीलायक ओल जमत नाही. “Moderate to intense” म्हणजे ७५ मिमी+ सलग पडण्याची शक्यता वाढते. हा फरक — पेरणी करायची की नाही यातला.
अरबी समुद्रावर पूर्व-मध्य आणि दक्षिण-पूर्व भागात, लक्षद्वीप, मालदीव आणि कन्याकुमारी भागात “intense to very intense convection” — CTT उणे ७० ते ९०°C. Moisture conveyor belt अत्यंत सक्रिय. खंबातच्या आखातात “moderate to intense” — गुजरातकडे moisture वाहतोय. बंगालच्या उपसागरात संपूर्ण Bay — “intense to very intense convection” — हा low-pressure area तयार होण्याचा पूर्वसंकेत.
Water Vapour Wind प्रतिमेत (INSAT-3DS, ०३:०० UTC) अरबी समुद्रावरून भारताकडे westerlies स्पष्ट. बंगालच्या उपसागरात cyclonic curvature दिसते. Somali Jet बळकट होतोय. Western Disturbance अत्यंत कमकुवत — फक्त पूर्व लडाख-तिबेटवर — मान्सूनला मोकळी वाट.
Full Disk Thermal IR मध्ये जागतिक चित्रात भारतावर मान्सूनी ढगांचा मोठा पट्टा स्पष्ट. दक्षिण हिंद महासागरापासून अरबी समुद्रामार्गे cross-equatorial flow — Somali Jet — satellite मध्ये दिसतोय.
जायभाये — मध्य महाराष्ट्र पिवळ्यातून लाल मध्ये
गेल्या आठवड्यात जायभाये यांनी मध्य महाराष्ट्र “पिवळा झोन” मध्ये ठेवला — “विशेष पाऊस नसेल, किरकोळ.” आज त्यांनी तोच भाग लाल झोनमध्ये upgrade केला — “२ ते ५ जुलै — झड स्वरूपात काही भागात जोरदार, काही भागात मध्यम पाऊस.” हा बदल सोयाबीन शेतकऱ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाचा.
विदर्भातील चक्राकार परिस्थिती बरोबर ठरली — गेल्या दोन दिवसांत विदर्भ, मराठवाडा, उत्तर आणि मध्य महाराष्ट्रात पाऊस झाला. आता ती चक्राकार परिस्थिती मध्य-उत्तर महाराष्ट्रात पोहोचली — कमकुवत पण सक्रिय. पुढचे दोन दिवस (२९-३०) भाग बदलत पाऊस. पण २ जुलैपासून बंगालच्या उपसागरात depression सक्रिय होणार — ताजा moisture supply — राज्यभर पाऊस वाढणार.
जायभाये यांचे तीन झोन — २ ते ५ जुलै: निळा (कोकण + घाट) — मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग + नाशिक-अहिल्यानगर-पुणे-सातारा-कोल्हापूर घाट भाग — मुसळधार. लाल (मध्य-उत्तर महाराष्ट्र + पश्चिम विदर्भ) — धुळे, नंदुरबार, नाशिक, जळगाव, संभाजीनगर, अहिल्यानगर, पश्चिम विदर्भ, पुणे, सातारा, बीड, परभणी, जालना — झड स्वरूपात जोरदार ते मध्यम. हाच सोयाबीन पट्टा. पिवळा (पूर्व विदर्भ + मराठवाडा) — काही भागात जोरदार, काही भागात मध्यम.
पण जायभाये यांची चेतावणी कायम — “मान्सून जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात चांगला सक्रिय होणार — बंगालच्या उपसागरात depression — पाऊस होईल — मात्र तरीही सर्वच भागात सारखा नसेल. काही भागात कमी. El Niño चा प्रभाव कायम.”
“चार-पाच गावांत खूप पडतो — बाकी कोरडे. हे El Niño चे वैशिष्ट्य. या घटना संपूर्ण पावसाळाभर दिसतील.”
IMD — Week 2 (२-८ जुलै) game-changer
IMD ने २५ जूनच्या Extended Range Forecast मध्ये सांगितले — Week 1 (२५ जून ते १ जुलै) “below normal over most parts.” Week 2 (२ ते ८ जुलै) “normal to above normal over the entire country.” हा game-changer.
२८ जूनच्या ताज्या ७-दिवस अंदाजात (रात्री ७:५४ IST): कोकण आणि गोवा — Heavy rainfall २८-३०, Very heavy १-४ जुलै. मध्य महाराष्ट्र — Heavy rainfall २९ जून ते १ जुलै. Very heavy rainfall २-४ जुलै. विदर्भ — सातही दिवस FWS. Heavy rainfall सातही दिवस. मराठवाडा — SCT ते ISOL, Heavy rainfall फक्त २८ जून.
मध्य महाराष्ट्रासाठी “Very heavy rainfall 2-4 July” — हे गेल्या आठवड्यात नव्हते. Satellite convection upgrade + जायभाये लाल झोन + IMD very heavy — तिघे एकच दिशा दाखवतायत.
Low-Pressure Area — rain belt मध्य भारताकडे
Hindu Business Line चे Vinson Kurian यांनी सांगितले (२५ जून) — IMD numerical weather model दाखवतात ओडिशा-आंध्र किनारपट्टीजवळ low-pressure area तयार होण्याची शक्यता. तो inland तेलंगणा-महाराष्ट्राच्या दिशेने ५ जुलैपर्यंत सरकेल — rain belt सोबत ओढेल. जायभाये यांनी आज हेच सांगितले — “पुढील दोन दिवसात बंगालच्या उपसागरात कमी दाब सक्रिय होईल.” Satellite bulletin मध्ये बंगालच्या उपसागरात “intense to very intense convection” — low-pressure area तयार होण्याचे पूर्वसंकेत.
Skymet च्या विश्लेषणानुसार असा low-pressure area तयार झाला तर — “heavy rainfall belt will extend from Coastal Odisha in the east to Konkan and South Gujarat on the West Coast. Active to vigorous monsoon conditions will sweep Odisha, West Bengal, Chhattisgarh, Madhya Pradesh and Maharashtra.” म्हणजे — मध्य भारत (महाराष्ट्रासह) ला मोठा दिलासा.
जपान वादळ अफवा — जायभाये यांनी खोडून काढली
शेतकऱ्यांमध्ये अफवा पसरतेय — “जपानजवळचे Typhoon भारतीय मान्सूनला अडथळा आणते.” जायभाये यांनी ठामपणे सांगितले — कोणतेही वादळ फक्त आपल्या आजूबाजूच्या एक हजार किमी परिसरात वातावरण बदलते — भारतावर शून्य प्रभाव. गेल्या वर्षीही जपानजवळ अनेक वादळे होती — भारतीय मान्सून अतिशय बलकट होता. सध्या पाऊस कमी पडतो — याचे एकमेव कारण एल निनो. व्यापारी वारे कमकुवत — moisture supply कमी — जिथे पाऊस सुरू होतो तिथे आजूबाजूचे बाष्प खेचले जाते — चार-पाच गावांत खूप, बाकी कोरडे.
MJO — पेरणीची खिडकी ८ दिवसांची
जायभाये यांनी एक अत्यंत महत्त्वाचा timeline दिला — “MJO Phase 2/3/4 मध्ये आहे तो पर्यंत El Niño चा प्रभाव साधारण १० जुलै पर्यंत फारसा नसेल. नंतर पुन्हा मान्सून ब्रेक परिस्थिती येईल.”
IMD ने MJO बद्दल सांगितले — सध्या Phase 5, amplitude ~1. Phase 5-6 → Phase 7. Phase 5-6 = बंगालच्या उपसागरात convection वाढते — low-pressure area ला मदत.
म्हणजे — पेरणीची खिडकी: २ जुलै ते १० जुलै = ८ दिवस. MJO support + Somali Jet + Low-pressure area = El Niño ला तात्पुरता counter. या ८ दिवसांत ७५ मिमी+ मिळाला तर — पेरा. १० जुलैनंतर — El Niño ब्रेक.
एल निनो — IMD ने स्वतः confirm केले
IMD च्या २५ जूनच्या Extended Range Forecast मध्ये: “El Niño conditions are present over the equatorial Pacific Ocean and are expected to strengthen further during the Southwest Monsoon season.” JAMSTEC ने १ जूनला Strong El Niño confirm केले — काही मॉडेल Super. IOD neutral — positive IOD चा counter नाही. IMD ने स्वतःच्या MMCFS मॉडेलवरून हे confirm केले. दोन स्वतंत्र मॉडेल — एकच निष्कर्ष.
तापमानात मोठा दिलासा — ३० जूननंतर
IMD ने सांगितले — महाराष्ट्रात ३० जूननंतर तापमान ३-५°C कमी होईल. गुजरातमध्ये १ जुलैनंतर २-३°C. उत्तर-पश्चिम भारतात ४-६°C. Week 2 (२-८ जुलै) — “No significant Heatwave conditions likely over any part of the country.” उष्णलाट संपतेय — शेतकऱ्यांसाठी, शेतमजुरांसाठी, जनावरांसाठी मोठा दिलासा.
शेतकऱ्यांसाठी — पेरणी कृती आराखडा
आज-उद्या (२९-३० जून) — भाग बदलत पाऊस. सार्वत्रिक नाही. अजून पेरणीसाठी पुरेसा नाही.
१ जुलै — बंगालच्या उपसागरात depression — कोकणात पाऊस वाढेल.
२-५ जुलै — निर्णायक ४ दिवस. कोकण-घाट: मुसळधार. पूर सज्जता. मध्य महाराष्ट्र (सोयाबीन पट्टा): जोरदार ते मध्यम — ७५ मिमी+ मिळाल्यास — सोयाबीन पेरा. IMD “very heavy” म्हणतो. जायभाये “जोरदार ते मध्यम” म्हणतात. ७५ मिमी+ तुमच्या तालुक्यात पडला तर — पेरा. नाही पडला तर — ५-८ जुलैपर्यंत थांबा. मराठवाडा: मिश्र — काही ठिकाणी चांगला — प्रत्यक्ष पाऊस बघा. विदर्भ: सातही दिवस FWS — कापूस पेरणी सुरू.
६-१० जुलै — खिडकीचा दुसरा अर्धभाग. MJO support कायम. Low-pressure area चा उर्वरित प्रभाव. अजून पेरणी न झालेल्या भागांसाठी — शेवटची संधी.
१० जुलैनंतर — सावध. El Niño ब्रेक शक्य. MJO कमकुवत. पाऊस कमी होण्याची शक्यता.
सोयाबीन शेवटची आदर्श तारीख — २५ जुलै. अजून २६ दिवस.
तयारी आत्ताच: बियाणे तयार ठेवा. खत — SSP ६८%, जे मिळतंय ते आत्ताच. शेततळे — पावसाचा प्रत्येक थेंब साठवा. PMFBY विमा — आत्ताच. Mulching तयारी — पेरणीनंतर लगेच. माती परीक्षण.
जून महिन्याचा हिशोब — एका नजरेत
जून एका वाक्यात — “मान्सून आला, पण अपुरा.” केरळ ४ जून (तीन दिवस उशिरा). मुंबई २३ जून (बारा दिवस उशीरा). संपूर्ण महाराष्ट्र २४ जून. चौदा दिवसांचा stall (८-२२ जून). हंगामी तूट — All India ४२%, Central India ५९%, मध्य महाराष्ट्र ६८%, मराठवाडा ६४%, विदर्भ ५६%, कोकण ६१%. El Niño confirmed — “present and expected to strengthen further.” IOD neutral. JAMSTEC: Strong, काही मॉडेल Super.
पण जून संपताना — satellite convection upgrade (“weak to moderate” → “moderate to intense”), जायभाये यांनी मध्य महाराष्ट्र लाल झोनमध्ये upgrade केला, IMD ने Week 2 “normal to above normal” सांगितले, बंगालच्या उपसागरात low-pressure area तयार होतोय. जून निराशाजनक गेला — पण जुलैचा पहिला आठवडा आशेचा.
ढग जड होतायत. पाण्याने भरतायत. बंगालच्या उपसागरात depression तयार होतोय. Somali Jet बळकट. MJO support. २ ते १० जुलै — ८ दिवसांची खिडकी. ही खिडकी सोडू नका.
६२ दशलक्ष हेक्टर — जूनभर वाट बघितली. आता ८ दिवसांची खिडकी समोर आहे. ढगांना विनंती एकच — रिकामे होऊ नका.
विजय गायकवाड
कृषी पर्व | krishiparva.in
(स्रोत: IMD Satellite Bulletin, २९ जून २०२६, ०३:०० UTC; INSAT-3DS Thermal IR, Water Vapour Wind, Full Disk; IMD Press Release, २८ जून — ७ Day Forecast; IMD Press Release, २५ जून — Extended Range Forecast (२५ जून ते ८ जुलै); विजय जायभाये, सिन्नर-नाशिक, २२, २६, २७ आणि २९ जून; माणिकराव खुळे, Meteorologist (Retd) IMD Pune, २४ जून; Hindu Business Line (Vinson Kurian), २५ जून; Skymet Weather; JAMSTEC SINTEX-F, १ जून (डॉ. ताकेशी दोई); कृषी पर्व “६२ दशलक्ष हेक्टर” मालिका)