मान्सून सुरत-इंदूर रेषेवर रखडला — पण विदर्भाला दिलासा, मध्य महाराष्ट्र अजून कोरडाच

🌧️ कृषी पर्व | मान्सून दैनंदिन अहवाल | २७ जून २०२६
विजय गायकवाड | कृषी पर्व
IMD ने आज (२७ जून, दुपारी १:३०) ताजा प्रेस रिलीज जारी केला. मान्सूनची उत्तरेकडील सीमा आज — सुरत, इंदूर, मंडला, दालतनगंज, मोतिहारी — म्हणजे काल जिथे होती तिथेच. प्रगती थांबली. पुढच्या ३-४ दिवसांत गुजरात, मध्य प्रदेश, बिहार, झारखंड, उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंडच्या काही भागांत प्रगती अपेक्षित.
गेल्या २४ तासांत (सकाळी ८:३० पर्यंत) काय पडले — कोकणात सिंधुदुर्गच्या वैभववाडीत ७ सेमी. पश्चिम मध्य प्रदेशात पिथमपूर (धार) मध्ये १३ सेमी — अति मुसळधार. तेलंगणात वेंकटापुरम (मुलुगू) १० सेमी. बिहार ८ सेमी. अरुणाचल ८ सेमी. मध्य महाराष्ट्रात मुक्ताईनगर (जळगाव) ४८ किमी/तास वादळी वारे, दोंडाईचा (धुळे) ४८ किमी/तास, बारामती (पुणे) ४४ किमी/तास. विदर्भात वर्धा ४४ किमी/तास. म्हणजे पाऊस कमी — पण वारे जोरदार.
पुढचे सात दिवस — IMD चा दिवसनिहाय अंदाज
IMD ने ७ दिवसांचा (२७ जून ते ३ जुलै) उपविभागनिहाय rainfall forecast दिला. महाराष्ट्रासाठी हा सर्वात महत्त्वाचा तक्ता:
कोकण आणि गोवा — सात दिवस Fairly Widespread (FWS) ते Widespread (WS) पाऊस. सातही दिवस जोरदार. Heavy rainfall इशारा सातही दिवस. खुळे यांचे “पावसाचे धूमशान” — confirm.
विदर्भ — पहिला दिवस (२७ जून) Scattered, पण दुसऱ्या दिवसापासून (२८ जून) ते ३ जुलैपर्यंत — सहा दिवस FWS. म्हणजे विदर्भात आठवडाभर चांगला पाऊस. Heavy rainfall इशारा सातही दिवस. जायभाये यांचा लाल झोन confirm. कापूस शेतकऱ्यांसाठी — पेरणीचा निर्णय घेण्याची वेळ आली.

मध्य महाराष्ट्र — सात दिवसांपैकी सहा दिवस फक्त Scattered (SCT). फक्त सातव्या दिवशी (३ जुलै) FWS. म्हणजे पुढचे सहा दिवस — विखुरलेला, अपुरा पाऊस. जायभाये यांचा पिवळा झोन — अचूक ठरतोय. सोयाबीन-कांदा पट्ट्यात ७५ मिमी+ सलग पाऊस — अजून दूर. Heavy rainfall — फक्त २७ जून आणि १ ते ३ जुलै.
मराठवाडा — पहिले दोन दिवस SCT, तिसऱ्या ते पाचव्या दिवशी (२९ जून ते १ जुलै) Isolated (ISOL) — म्हणजे अत्यंत विरळ. सहाव्या-सातव्या दिवशी (२-३ जुलै) SCT. Heavy rainfall — फक्त २७ जून आणि १ ते ३ जुलै. मराठवाड्यात पुढचे ३-४ दिवस अत्यंत कमी पाऊस — सोयाबीन पेरणीसाठी अनुकूल नाही.
Rain Shadow — आकड्यांत सिद्ध
IMD च्या ७ दिवसांच्या तक्त्याने rain shadow pattern आकड्यांत सिद्ध केला. कोकण — सातही दिवस FWS/WS. विदर्भ — सहा दिवस FWS. पण मध्य महाराष्ट्र — सहा दिवस SCT. मराठवाडा — तीन दिवस ISOL. कोकणात पाऊस — पण घाट ओलांडल्यावर ढग रिकामे. विदर्भाला बंगालच्या उपसागरातून वेगळा moisture feed — म्हणून FWS. पण मध्य महाराष्ट्र-मराठवाडा — दोन्ही बाजूंनी सुटलेले — अरबी समुद्राचा ओलावा घाटावर संपतो, बंगालचा ओलावा विदर्भात संपतो. मध्यभागी — कोरडे.
हे कृषी पर्वाच्या “६२ दशलक्ष हेक्टर” मालिकेत सांगितलेल्या rain shadow effect चे IMD data validation.
जायभाये यांचा महत्त्वाचा खुलासा — जपानजवळचे वादळ आणि भारतीय मान्सून
शेतकऱ्यांमध्ये एक अफवा पसरत आहे — “जपानजवळ प्रशांत महासागरात मोठे वादळ (Typhoon) तयार झाले — त्यामुळे भारतीय मान्सूनला अडथळा येतो.” जायभाये यांनी आज ही अफवा ठामपणे खोडून काढली.
जायभाये यांचे स्पष्टीकरण — वादळे विश्ववृत्ताजवळच्या (Equatorial) उष्णकटिबंधात निर्माण होतात. ३६५ दिवसांत रोज एक वादळ कुठे ना कुठे तयार होते. काही Very Severe Cyclonic Storm (VCS) बनतात — एक-एक महिना सक्रिय राहतात — हजारो किमी प्रवास करतात. पण कोणतेही वादळ फक्त आपल्या आजूबाजूच्या १,००० किमी परिसरात वातावरण बदलते — इतर भागांवर कोणताही परिणाम करत नाही. गेल्या वर्षीही जपानजवळ अनेक वादळे निर्माण झाली — पण भारतीय मान्सून अतिशय बलकट होता.
सध्या पाऊस पडतो पण सगळ्या गावांत पडत नाही — याचे खरे कारण एल निनो. एल निनोमुळे व्यापारी वारे कमकुवत — भारतात बाष्प पुरवठा (moisture supply) कमी. स्थानिक हवामान प्रणालींमुळे जे बाष्प येते ते एकाच ठिकाणी पाऊस देते — कारण जिथे पाऊस सुरू होतो तिथे आजूबाजूचे बाष्प खेचले जाते — चार-पाच गावांत खूप पडतो, इतर गावे कोरडी.
जायभाये म्हणतात — “या घटना या वर्षी संपूर्ण पावसाळाभर बघायला मिळतील.” हे JAMSTEC च्या Strong El Niño अंदाजाशी सुसंगत — कमकुवत व्यापारी वारे = कमी moisture = विषम वितरण.
Satellite — आज काय दिसतंय
INSAT-3DR Rapid Scan (२७ जून, दुपारी १:१२ IST) — अरबी समुद्रावर कोकणच्या दिशेने ढगांचे आवरण दिसते — moisture conveyor belt कायम. पण ढगांचा intensity कालपेक्षा काहीसा कमी — convection moderate. Asia sector IR image मध्ये भारताचा मध्य भाग — महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश — तुलनेने मोकळा. विदर्भ-छत्तीसगडवर मध्यम ढग — तिथे पाऊस. प्रशांत महासागरातील Typhoon (जपानजवळ) स्पष्ट दिसतो — पण भारतापासून हजारो किमी दूर — कोणताही संबंध नाही.

शेतकऱ्यांसाठी — ७ दिवसांचा कृती आराखडा
कोकण: सातही दिवस जोरदार ते मुसळधार. भात रोपवाटिका चालू ठेवा. पूर सज्जता कायम — खुळे यांचा १५ नद्यांचा इशारा अजून लागू. Heavy rainfall + ४०-६० किमी/तास वारे — २७-३० जून.
विदर्भ: दुसऱ्या दिवसापासून (२८ जून) सहा दिवस FWS — पेरणीची खिडकी उघडतेय. कापूस शेतकऱ्यांनो — पुढचे ३-४ दिवस पाऊस बघा. ७५ मिमी+ सलग झाल्यावर — कापूस पेरणी सुरू करा. वर्धा, अमरावती, यवतमाळ, अकोला — ४४+ किमी/तास वारे — बियाणे झाकून ठेवा.
मध्य महाराष्ट्र (सोयाबीन-कांदा पट्टा): सहा दिवस SCT — अपुरा. ३ जुलैला FWS — पण एक दिवसाचा FWS पुरेसा नाही. पेरणी अजून नको. जुलै पहिला आठवडा (IMD Week 2 = normal to above normal) — तो target. तोपर्यंत — माती परीक्षण, खत खरेदी, शेततळे तयार. बारामती-जळगाव-धुळे — वादळी वारे ४४-४८ किमी/तास — फळबाग शेतकरी सावध.
मराठवाडा: पुढचे ३-४ दिवस ISOL — अत्यंत विरळ. पेरणी अजिबात नको. २-३ जुलै SCT — अपुरा. जुलै पहिला आठवडा target. Low-pressure area बंगालच्या उपसागरातून आला तर — rain belt तेलंगणा-मराठवाड्याकडे ओढला जाईल. तोपर्यंत धीर.
सर्वांसाठी: “तुमच्या गावात पडत नाही म्हणजे मान्सून आला नाही असे नाही — एल निनोमुळे moisture कमी — जिथे पाऊस सुरू होतो तिथे बाष्प खेचले जाते — चार-पाच गावांत खूप पडतो, बाकी कोरडे. हे pattern संपूर्ण पावसाळाभर राहणार” — जायभाये. PMFBY पीक विमा भरा.
पेरणीची खिडकी — updated timeline
कोकण — आत्ताच पेरणी (भात). विदर्भ — ७५ मिमी+ झाल्यावर (२९ जून ते ३ जुलै अपेक्षित). मध्य महाराष्ट्र — जुलै पहिला आठवडा (२-८ जुलै) — IMD Week 2 target. मराठवाडा — जुलै पहिला आठवडा (२-८ जुलै) — low-pressure area + MJO support. सोयाबीन शेवटची तारीख — २५ जुलै — अजून एक महिना. घाई नको — पण तयारी पूर्ण ठेवा.
एका वाक्यात — कोकणात धूमशान, विदर्भात दिलासा, मध्य महाराष्ट्र-मराठवाडा अजून कोरडा. Rain shadow + El Niño = IMD data ने confirm केले. पेरणीची खिडकी — जुलै पहिला आठवडा. ६२ दशलक्ष हेक्टर — अजून वाट बघतायत.
विजय गायकवाड | कृषी पर्व
(स्रोत: IMD Press Release, २७ जून २०२६, १३:३० IST — ७ Day Forecast, Subdivision Weather Warning, Monsoon Advance Map; INSAT-3DR Rapid Scan — Arabian Sea IR आणि Asia Sector IR, २७ जून; विजय जायभाये, सिन्नर-नाशिक, २७ जून; माणिकराव खुळे, IMD Pune (Retd); JAMSTEC SINTEX-F, १ जून; कृषी पर्व “६२ दशलक्ष हेक्टर” मालिका)