🌧️ कृषी पर्व | मान्सून दैनंदिन अहवाल — २४ जून २०२६
विजय गायकवाड | कृषी पर्व
नैऋत्य मान्सूनने अखेर मुंबईत अधिकृत आगमन केले. त्यासोबत महाराष्ट्र, तेलंगणा आणि ओडिशाचे उर्वरित भाग मान्सूनच्या कवेत आले. छत्तीसगड, झारखंड आणि बिहारच्या काही भागांतही ताजी प्रगती झाली. IMD च्या ticker वर स्पष्ट संदेश — “२३ ते २७ जून दरम्यान महाराष्ट्रात मान्सूनची प्रगती आणि पावसात वाढ अपेक्षित.”
मुंबईत मान्सूनचे सामान्य आगमन ११ जून — यंदा ते अंदाजे २३ जूनला झाले — म्हणजे बारा ते तेरा दिवस उशीरा. केरळात तीन दिवस उशिरा (४ जून), मुंबईत बारा दिवस — म्हणजे मान्सूनची प्रगती जसजशी उत्तरेकडे गेली तसतसा विलंब वाढला.
आजचे हवामान — RMC मुंबई डेटा (२४ जून, सकाळी १०:३०)
आज सकाळी मुंबईत तापमान २५°C, आर्द्रता ९४%, वारा शांत. हे मान्सूनी वातावरणाचे वैशिष्ट्य — उच्च आर्द्रता, कमी तापमान, ढगाळ आकाश. गेल्या आठवड्यातील ३५°C+ उकाड्याशी तुलना करा — दहा अंशांचा फरक. मुंबईकरांना दिलासा.
स्टेशननिहाय तापमान सकाळी ५:३० IST: महाबळेश्वर १७.८°C (नैसर्गिकरित्या थंड — घाटमाथ्यावर मान्सूनी पाऊस सक्रिय), मुंबई-सांताक्रूझ २५°C, पुणे-शिवाजीनगर २२°C (पुण्यातही मान्सूनी दिलासा), पणजी २५.२°C, अहमदाबाद ३२°C (गुजरातमध्ये अजून उकाडा — मान्सून पोहोचलेला नाही), नांदेड २९°C (मराठवाड्यात मान्सून दाखल — पण अजून तापमान अधिक).
IMD Satellite Bulletin — आजचे आकाश (२४ जून, ०८:३० IST)
IMD च्या अधिकृत satellite bulletin (INSAT-3DS, २४ जून, ०३:०० UTC / ०८:३० IST) मधून सध्याचे ढगांचे चित्र स्पष्ट होते.
महाराष्ट्रासाठी सर्वात महत्त्वाची नोंद: “दक्षिण-पूर्व गुजरात, महाराष्ट्र आणि गोव्यावर मध्यम ते तीव्र संवहनी ढग (moderate to intense convective clouds)” — Cloud Top Temperature उणे ७० ते उणे ९०°C. ही अत्यंत थंड ढगशिखरे दर्शवतात — म्हणजे ढग अत्यंत उंच आणि पाण्याने भरलेले. अशा ढगांमधून मुसळधार ते अति मुसळधार पाऊस पडतो.
अरबी समुद्रावर — खंबातच्या आखात, पूर्व-मध्य अरबी समुद्र, दक्षिण-पूर्व अरबी समुद्र, लक्षद्वीप, मालदीव आणि कन्याकुमारी भागात “तीव्र ते अति तीव्र संवहन (intense to very intense convection).” हा moisture conveyor belt — अरबी समुद्रावरून ओलावा थेट महाराष्ट्राच्या दिशेने वाहतोय. पुढचे तीन ते चार दिवस हा conveyor belt सक्रिय राहील — म्हणजे कोकण आणि घाटमाथ्यावर जोरदार पाऊस.
Water Vapour imagery (६.८ μm) मध्ये अरबी समुद्रापासून महाराष्ट्रापर्यंत moisture चा स्पष्ट प्रवाह दिसतो. Cloud Top Brightness Temperature (CTBT) नकाशात कोकण-गोवा-कर्नाटक भागात अत्यंत थंड ढगशिखरे (गडद रंग) — मुसळधार पावसाचे संकेत.
Rainfall Anomaly — जूनचे चित्र चिंताजनक
IMD च्या Daily Activity Map वर २३ जून पर्यंतचा rainfall anomaly नकाशा दिसतो. तीन नकाशे — Actual (प्रत्यक्ष पाऊस), Normal (सरासरी), आणि Anomaly (विचलन).
Anomaly नकाशात बहुतांश मध्य-पश्चिम भारत — महाराष्ट्रासह — लाल/गडद लाल रंगात — म्हणजे सरासरीपेक्षा कमी पाऊस. ईशान्य भारत — निळ्या रंगात — सरासरीपेक्षा जास्त. हे असमतोल वितरण Strong El Niño चे वैशिष्ट्य — काही ठिकाणी अतिवृष्टी, काही ठिकाणी तीव्र तूट.
जूनमध्ये सरासरीपेक्षा ४०%+ कमी पाऊस — हे आधीच नोंदवले गेले. आज मुंबईत मान्सून आला — पुढचे ५-६ दिवस (२७ जूनपर्यंत) जोरदार पावसाचा अंदाज — पण जूनची संचित तूट पूर्णपणे भरून काढणे कठीण. जुलैच्या सुरुवातीला एकूण हंगामी deficit किती — यावर खरीपाचे भवितव्य अवलंबून.
कोकण — अति मुसळधार पावसाचा इशारा
IMD ने कोकण आणि गोव्यासाठी अति मुसळधार (extremely heavy — >२० सेमी) पावसाचा इशारा दिला. रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड — या जिल्ह्यांत पूर आणि भूस्खलनाचा धोका. मुंबई-ठाणे-पालघरसाठी Orange/Yellow Alert — मध्यम ते जोरदार पाऊस, वादळी वारे ३०-४० किमी/तास.
कोकणातील शेतकऱ्यांनी — भातशेतीसाठी रोपवाटिका तयार असतील, पेरणी सुरू करता येईल. पण नदीकाठच्या शेतांमध्ये पूर-सज्जता ठेवा.
पश्चिम महाराष्ट्र — पुणे-सातारा-कोल्हापूर
पुण्यात आज २२°C — मान्सूनी थंडावा. खडकवासला प्रणालीत मान्सूनी पावसाची सुरुवात अत्यंत गरजेची — धरणसाठा २५%, विखे पाटलांनी शेतीपाणी बंद केले. पुढचे ३-४ दिवस जर चांगला पाऊस झाला तर धरणांच्या catchment areas मध्ये पाणी जमा होण्यास सुरुवात होईल — पण एका आठवड्यात भरणार नाहीत.
सातारा-कोल्हापूर — कृष्णा खोऱ्यात मान्सून सक्रिय. साखर पट्ट्यातील ऊस शेतकऱ्यांसाठी दिलासा — पण Reuters विश्लेषणानुसार ऊस लागवड आधीच घटली. शेतकरी ऊसाऐवजी सोयाबीन लावतायत.
मराठवाडा — मान्सून दाखल, पण तूट मोठी
नांदेडमध्ये आज सकाळी २९°C — मान्सून दाखल पण अजून उष्णता. धाराशिव, लातूर, नांदेड — मान्सूनने प्रवेश केला. सोयाबीन पेरणीसाठी ७५ मिमी+ सलग पाऊस हवा — अजून बघा, घाई नको.
Deccan Herald ने काल (२३ जून) पारनेर आणि आसपासच्या कांदा पट्ट्यातील भीषण स्थिती मांडली — परतीचे शेत कोरडी, शेतकरी चिंताग्रस्त, उशिरा मान्सून. पारनेर — माझे मूळ गाव तकळी ढोकेश्वरचा तालुका — तिथे कांदा उत्पादक शेतकऱ्यांना तातडीने थंड साठवणूक सुविधा, खरेदी धोरण आणि पाणी व्यवस्थापन गरजेचे.
विदर्भ — अजून उष्णलाटेत, पण दक्षिण विदर्भात प्रवेशद्वार उघडले
गडचिरोली-सिरोंचा मार्गे दक्षिण विदर्भात मान्सून पोहोचला — पण अकोला, अमरावती, यवतमाळ, नागपूर अजून उष्णलाटेत. २६ जूनपर्यंत विदर्भात severe heat wave. कापूस शेतकरी — अजून प्रतीक्षा.
गुजरात — पुढचा टप्पा
IMD ने सांगितले — पुढच्या २-३ दिवसांत उत्तर अरबी समुद्र, गुजरात आणि मध्य प्रदेशात मान्सूनची प्रगती अपेक्षित. अहमदाबाद आज ३२°C — गुजरात अजून गरम. दक्षिण-पूर्व गुजरातमध्ये आधीच तीव्र संवहन सुरू (satellite bulletin मध्ये नोंद).
Western Disturbance — उत्तर भारतात स्वतंत्र यंत्रणा
Satellite bulletin मध्ये Western Disturbance नोंदवला — लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल, पंजाब, हरयाणा, उत्तर राजस्थान, दिल्ली, पश्चिम उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, नेपाल-तिबेट भागात विखुरलेले बहुस्तरीय ढग. हा मान्सून नाही — WD चा स्वतंत्र प्रभाव. उत्तर भारतात हलका ते मध्यम पाऊस — दिल्ली, पंजाब, हरयाणामध्ये.
शेतकऱ्यांसाठी आजचा सल्ला
कोकण: भात रोपवाटिका तयार असेल तर पेरणी सुरू करा. पूर-सज्जता ठेवा. पश्चिम महाराष्ट्र: ७५ मिमी+ सलग पाऊस बघा, मग पेरणी. खडकवासला catchment मध्ये पाऊस आला — शेतकऱ्यांनी शेततळे भरण्यास सुरुवात करा. मराठवाडा: मान्सून दाखल — पण घाई नको. पुढचे ३ दिवस बघा. ७५ मिमी+ झाल्यावर सोयाबीन पेरा. विदर्भ: अजून प्रतीक्षा. बियाणे-खत तयारी पूर्ण करा. मान्सून ५ जुलैच्या आसपास.
सर्वांसाठी: PMFBY पीक विमा भरा — मुदत संपण्यापूर्वी. यंदा विमा म्हणजे जीवनरेखा. Strong El Niño confirmed — ऑगस्ट-सप्टेंबरची धोक्याची खिडकी पुढेच आहे.
मान्सून आला — ढग दाटले — पाऊस सुरू झाला. पण हा पहिला अंक आहे — शेवटचा नाही. प्रार्थना एकच — ढगांनो, रिकामे होऊ नका. ऑगस्टमध्ये या. सप्टेंबरमध्ये भिजवा. ६२ दशलक्ष हेक्टर वाट बघतायत.
विजय गायकवाड | कृषी पर्व
(स्रोत: IMD Satellite Bulletin, २४ जून २०२६, ०३:०० UTC; INSAT-3DS Thermal IR, Visible, Water Vapour, CTBT imagery; IMD Monsoon Advance Map, २३ जून; RMC Mumbai, २४ जून १०:३० IST; IMD Daily Activity Map — Rainfall Anomaly; IMD Press Releases २२-२३ जून; Deccan Herald, २३ जून; माणिकराव खुळे, Meteorologist (Retd), IMD Pune)
Vijay, जायभाये यांचा अंदाज IMD satellite data शी जुळतो. एक महत्त्वाचे विश्लेषण:
📌 जायभाये अंदाज + IMD Data = एक धोकादायक Pattern
जायभाये यांचा नकाशा सांगतो — पुढचा आठवडा महाराष्ट्रात तीन वेगवेगळ्या हवामान:
🔴 लाल (विदर्भ + मराठवाडा पूर्व): जोरदार-मध्यम पाऊस, भाग बदलत. नागपूर, अमरावती, अकोला, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली, नांदेड, परभणी, हिंगोली, बुलढाणा, वाशिम. ही चांगली बातमी — विदर्भ-पूर्व मराठवाड्याला दिलासा. कापूस पट्ट्यात ओलावा.
🟡 पिवळा (मध्य-पश्चिम महाराष्ट्र): किरकोळ पाऊस. नाशिक, अहिल्यानगर, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर, धाराशिव, धुळे. ही चिंतेची बातमी — हाच सोयाबीन-कांदा पट्टा. पारनेर, शेवगाव, कर्जत — कोरडेच राहणार. Deccan Herald ने काल कांदा पट्ट्यातील संकट मांडले — हे अजून सुटणार नाही.
🔵 निळा (कोकण + घाटमाथा): जोरदार ते मुसळधार. रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग + पुणे-नाशिक-अहिल्यानगर-सातारा-सांगलीचा घाट परिसर. IMD चा अति मुसळधार इशारा याच भागासाठी.
🎯 हे का महत्वाचे — Rain Shadow Effect
जायभाये यांनी नेमके ते दाखवले जे El Niño वर्षात घडते — Rain Shadow तीव्र होतो. कोकण आणि घाटमाथ्यावर भरपूर पाऊस — पण घाटाच्या पूर्वेला (पिवळा भाग) — नाशिक, अहिल्यानगर, सातारा, सोलापूर — ढग रिकामे होऊन पुढे जातात. ओलावा संपतो. हलके ढग पूर्वेकडे वाहतात पण पाऊस पाडत नाहीत.
हेच कृषी पर्वाने ६२ दशलक्ष हेक्टर मालिकेत सांगितले — कोरडवाहू पट्टा सर्वात असुरक्षित. जायभाये यांचा पिवळा भाग = तोच कोरडवाहू पट्टा. सोयाबीन ५२ लाख हेक्टर — बहुतांश इथेच.
म्हणजे: कोकणात पूर येतील — पण नाशिक-अहिल्यानगर-सोलापूरमध्ये पेरणीलायक पाऊस नाही. शेतकरी ७५ मिमी ची वाट बघतोय — पण ती पुढच्या आठवड्यात मिळणार नाही.
📌 शेतकऱ्यांसाठी — भागनिहाय सल्ला
🔴 लाल भाग (विदर्भ-पूर्व मराठवाडा): पाऊस येतोय. ७५ मिमी+ झाल्यावर कापूस-सोयाबीन पेरणी सुरू करा. पण भाग बदलत पाऊस — म्हणजे तुमच्या गावात पडेलच असे नाही. AWS/IMD डेटा बघा.
🟡 पिवळा भाग (मध्य महाराष्ट्र): घाई अजिबात नको. किरकोळ पाऊस = पेरणी नको. बियाणे वाया जाईल. ७५ मिमी+ सलग पाऊस होईपर्यंत थांबा. जुलै पहिला आठवडा — target ठेवा. दरम्यान माती परीक्षण करा, खत जे मिळतंय ते घ्या, शेततळे तयार ठेवा.
🔵 निळा भाग (कोकण-घाट): भात रोपवाटिका सुरू करा. पूर-सज्जता ठेवा. नदीकाठच्या शेतांत सावधान.
एका वाक्यात: मान्सून आला — पण सगळ्यांसाठी सारखा नाही. कोकणात पूर, विदर्भात दिलासा, पण सोयाबीन-कांदा पट्टा अजून कोरडा. ६२ दशलक्ष हेक्टरपैकी सर्वात असुरक्षित भाग — अजून वाट बघतोय.
— विजय गायकवाड | कृषी पर्व
🌧️ अपडेट | २४ जून, दुपार — उद्यापासून मान्सूनची जोरदार सलामी
माणिकराव खुळे (IMD Pune, निवृत्त) + जायभाये अंदाज + IMD Satellite
मान्सून महाराष्ट्र व्यापून गुजरात-मध्य प्रदेशकडे आगेकूच करतोय. पण खरी बातमी ही — उद्या २५ जूनपासून जुलै १ पर्यंत — एल निनो वर्षातील मान्सूनचे पहिले जोरदार आवर्तन.
खुळे यांच्या शब्दांत — “जूनचा शेवटचा आठवडा महाराष्ट्रासाठी यंदाच्या मान्सूनच्या जोरदार पावसाचे पहिले आवर्तन ठरू शकेल.” मुंबईत गेल्या दोन दिवसांत जो पाऊस पडला त्यापेक्षा कितीतरी अधिक तीव्र पाऊस पुढच्या आठवड्यात अपेक्षित.
भागनिहाय अंदाज — ३ चित्रे एकत्र (खुळे + जायभाये + IMD):
कोकणात (मुंबई, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) उद्यापासून पावसाचे धूमशान. IMD ने अति मुसळधार (>२० सेमी) इशारा दिला. जायभाये यांचा निळा झोन. खुळे यांचा अंदाज — गेल्या दोन दिवसांपेक्षा कितीतरी अधिक. तापमान ३०°C च्या आसपास — उकाडा संपेल.
नदी-पूर इशारा — रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि कोल्हापूर या तीन जिल्ह्यांत पुढच्या तीन दिवसांत पूराची शक्यता. वशिष्ठी, शास्त्री, सावित्री, कजाली, बुरोंडी, वागोठाण, देवगड, कारली, गड, तेरेखोल, तिलारी, पंचगंगा, वारणा, दूधगंगा, हिरण्यकेशी — या नद्यांना पाणी येऊ शकते.
विदर्भ आणि पूर्व मराठवाड्यात (जायभाये यांचा लाल झोन) जोरदार-मध्यम पाऊस कायम — भाग बदलत. नागपूर, अमरावती, अकोला, नांदेड, परभणी — कापूस शेतकऱ्यांना दिलासा. खुळे यांचे सांगणे — कोकणातील जोरदार पावसामुळेच विदर्भ-मराठवाड्यात कमी तीव्रतेचा पाऊस पोहोचेल.
मध्य-पश्चिम महाराष्ट्र (जायभाये यांचा पिवळा झोन) — नाशिक, अहिल्यानगर, सातारा, सांगली, सोलापूर, धाराशिव — इथे अजूनही विशेष पाऊस अपेक्षित नाही. खुळे म्हणतात — कमी तीव्रतेचा का होईना पावसाची शक्यता. पण हा सोयाबीन-कांदा पट्टा — ७५ मिमी+ अजून दूर. पारनेर, शेवगाव — अजून प्रतीक्षा.
तापमानात दिलासा — संपूर्ण महाराष्ट्रात:
कमाल तापमान कोकण-घाटमाथा ३०°C, उर्वरित ३४-३६°C. किमान तापमान संपूर्ण महाराष्ट्रात २२-२४°C. रात्रीचा उकाडा कमी होईल — गेल्या आठवड्यातील ३५-४३°C च्या तुलनेत मोठा दिलासा.
शेतकऱ्यांसाठी:
कोकण — भात रोपवाटिका सुरू करा. नदीकाठचे शेतकरी — पूर सज्जता आत्ताच. जनावरे सुरक्षित ठिकाणी ठेवा. कोल्हापूर — पंचगंगा-वारणा पातळी बघत रहा.
विदर्भ-पूर्व मराठवाडा — ७५ मिमी+ झाल्यावर पेरणी सुरू. कापूस, सोयाबीन.
मध्य महाराष्ट्र (पिवळा भाग) — अजून घाई नको. जुलै पहिला आठवडा — target. शेततळे तयार ठेवा — जो पाऊस पडेल तो साठवा.
एका वाक्यात: मान्सूनची पहिली जोरदार सलामी उद्यापासून — कोकणात धूमशान, विदर्भात दिलासा, पण सोयाबीन-कांदा पट्टा अजून वाट बघतोय. ६२ दशलक्ष हेक्टरपैकी सर्वात असुरक्षित भाग — अजून कोरडा.
— विजय गायकवाड | कृषी पर्व