भाग ४: The Global Heat Hammer — उष्णतेचा अदृश्य शत्रू

विशेष शोधमालिका | कृषी पर्व × TheNews21

विजय गायकवाड

प्रस्तावना

भाग १ मध्ये आम्ही ६२ दशलक्ष हेक्टरचा एक्सपोजर दाखवला. भाग २ मध्ये महाराष्ट्राचे ground zero उलगडले. भाग ३ मध्ये RAINMUMBAI विरुद्ध CIBIL — वित्त भांडवलशाहीचा विरोधाभास मांडला.

आज भाग ४ — सर्वात भयावह. कारण हा भाग या हंगामापुरता मर्यादित नाही. हा भाग पुढच्या दशकांचे चित्र दाखवतो. एक असा शत्रू ज्याला दिसत नाही, ऐकू येत नाही — पण जो हळूहळू, निश्चितपणे, भारतीय शेतीचा पाया खाऊन टाकतोय.

उष्णता.

एल निनो येतो आणि जातो. इराण युद्ध संपेल. ट्रम्प जकात कमी होऊ शकते. सिबिल नियम बदलू शकतात. पण जागतिक तापमानवाढ — ती फक्त वाढतेय. आणि तिचा सर्वात मोठा फटका शेतीला बसतोय.

I. FAO-WMO अहवाल — जगाने काय सांगितले

२२ एप्रिल २०२६ रोजी — पृथ्वी दिनी — संयुक्त राष्ट्रांच्या दोन सर्वात महत्त्वाच्या संस्थांनी एक संयुक्त अहवाल प्रकाशित केला:

“Extreme Heat and Agriculture” — Food and Agriculture Organization (FAO) + World Meteorological Organization (WMO)

COP30 च्या “Transforming Agrifood Systems through Climate Science” या side event मध्ये सादर. IPCC चे अध्यक्ष Jim Skea यांनी अधोरेखित केले — “शेती हे हवामान बदलाला सर्वाधिक exposed क्षेत्र.”

अहवालातील प्रमुख आकडे

निष्कर्ष	आकडा
अतिउष्णतेमुळे उपजीविकेला धोका	१.२३ अब्ज लोक
कृषी कामगारांचा उष्णतेमुळे मृत्यूदर	इतर क्षेत्रांपेक्षा ३५ पट जास्त
२०२१ मध्ये जागतिक स्तरावर उष्णतेमुळे वाया गेलेले श्रमतास	४७० अब्ज तास
गेल्या ५० वर्षांतील बदल	वारंवारिता ↑, तीव्रता ↑, कालावधी ↑ — तिन्ही वाढले

अहवालाचा मूळ मुद्दा

अतिउष्णता ही एकल आपत्ती नाही — ती risk multiplier आहे. ती दुष्काळ तीव्र करते. जंगलातील आगी भडकावते. आणि एकत्रित (compound) परिणाम निर्माण करते — जे एकट्या उष्णतेपेक्षा किंवा एकट्या कोरडेपणापेक्षा कितीतरी अधिक विनाशकारी.

FAO महासंचालक QU Dongyu म्हणाले: “अतिउष्णता ही पिके, पशुधन, मत्स्यव्यवसाय आणि वनांवर — आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या समुदायांवर आणि अर्थव्यवस्थांवर — वाढता दबाव टाकतेय.”

II. “Hotter + Drier” — JAMSTEC ने काय सांगितले ते FAO-WMO ने का सिद्ध केले

१ एप्रिल २०२६ रोजी JAMSTEC SINTEX-F ने भारतासाठी दोन अंदाज दिले:

१. सरासरीपेक्षा कमी पाऊस — drier than normal २. सरासरीपेक्षा जास्त तापमान — hotter than normal

दोन्ही उच्च signal-to-noise ratio सह — म्हणजे मॉडेलला उच्च विश्वास.

“Hotter + Drier” हे संयोजन सर्वात विनाशकारी का?

एकट्या कमी पावसाने पिकाचे नुकसान होते — पण जमिनीतील ओलावा काही काळ टिकतो. एकट्या उष्णतेने पिकावर ताण येतो — पण पाणी असेल तर पीक सावरते.

पण दोन्ही एकत्र आले तर:

उच्च तापमान → बाष्पीभवन (evaporation) वाढते → जमिनीतील ओलावा जलद संपतो
कमी पाऊस → जमिनीत नवा ओलावा येत नाही
पिकाला दुहेरी मार — पाणी नाही + उष्णतेचा ताण
पिकाचे stomata बंद होतात → प्रकाशसंश्लेषण थांबते → वाढ थांबते
दाणे भरण्याचा कालावधी कमी होतो → उत्पादन घट अपेक्षेपेक्षा जास्त

Crop beta हा फक्त rainfall sensitivity मोजतो — heat stress वेगळा. म्हणजे IMD/MoSPI चे ८% तुटीत ३.२% उत्पादन घटीचे अंदाज understated असू शकतात — कारण त्यात उष्णतेचा अतिरिक्त परिणाम गणित नाही.

FAO-WMO अहवाल हेच सांगतो: compound effects — उष्णता + कोरडेपणा एकत्र — हे individual effects च्या बेरजेपेक्षा कितीतरी अधिक विनाशकारी.

III. उष्णतेचा पिकांवर परिणाम — विज्ञान काय सांगते

गहू — भारताचा अनुभव

भारताने हे आधीच अनुभवले आहे. मार्च २०२२ मध्ये अभूतपूर्व उष्णलाट — तापमान ४०-४६°C. गव्हाच्या दाणे भरण्याच्या (grain filling) काळात. परिणाम: गहू उत्पादन अंदाजापेक्षा ~५% कमी. सरकारने गहू निर्यातबंदी लादली. जागतिक गहू किमती वाढल्या.

सोयाबीन — महाराष्ट्रासाठी सर्वात महत्त्वाचे

सोयाबीन हे उष्णतेला अत्यंत संवेदनशील पीक. Critical temperature threshold: ~३५°C. यापुढे:

फुलोरा गळतो (flower abortion) — शेंगा कमी लागतात
शेंगांमधील दाणे भरत नाहीत (poor pod filling)
प्रथिने (protein) content घटतो — गुणवत्ता खराब
तेलाचे प्रमाण कमी होते — प्रोसेसरला कमी किंमत

महाराष्ट्रात खरीप हंगामात (जून-ऑक्टोबर) तापमान सामान्यतः ३०-३५°C असते. पण एल निनो + जागतिक तापमानवाढ = ३५-३८°C दिवस अधिक. JAMSTEC ने “hotter than normal” अंदाज दिला — म्हणजे ३५°C threshold अधिक वारंवार ओलांडला जाईल.

कापूस

कापसाचे बोंडे विकसित होण्यासाठी optimal तापमान: २५-३२°C. ३५°C पुढे:

बोंडे अपरिपक्व गळतात (boll shedding)
रेषेची लांबी कमी होते (fibre quality deterioration)
कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो — बोंड अळी (bollworm) उष्णतेत अधिक सक्रिय

भात

भात — विशेषतः फुलोऱ्याच्या वेळी (anthesis) — ३५°C पुढे:

परागीभवन (pollination) अयशस्वी → चिटके (sterile) दाणे
एकच दिवसाची ३५°C+ उष्णता → १०-१५% sterility वाढ

पशुधन — दृश्य नसलेला धोका

FAO-WMO अहवाल शेतीपलीकडे जातो — पशुधनावरील परिणाम:

दुधाळ जनावरे: उष्णतेमुळे दूध उत्पादन १०-२५% घट (heat stress)
कुक्कुटपालन: अंडी उत्पादन घट, मृत्यूदर वाढ
मत्स्यपालन: पाण्याचे तापमान वाढते → ऑक्सिजन कमी → मासे मरतात

महाराष्ट्रात दूध उत्पादन हा शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाचा दुसरा सर्वात मोठा स्रोत. Agricultural Statistics at a Glance 2024-25 नुसार भारताचे एकूण दूध उत्पादन २३९.२३ दशलक्ष टन. उष्णतेमुळे दुधाळ जनावरांवरील ताण = दूध उत्पादन घट = शेतकऱ्याच्या उत्पन्नाला आणखी एक फटका.

IV. शेतमजूर — ३५ पट जास्त मृत्यूदर

FAO-WMO अहवालातील सर्वात धक्कादायक आकडा: कृषी कामगारांचा उष्णतेमुळे occupational death rate इतर सर्व क्षेत्रांच्या एकत्रित दरापेक्षा ३५ पट जास्त.

का?

शेतमजूर उघड्यावर काम करतात — छत नाही, वातानुकूलन नाही
कामाचे तास सकाळी ८ ते संध्याकाळी ६ — उष्णतेच्या peak hours मध्ये
पाणी पिण्याची सोय अनियमित
शारीरिक श्रम — पेरणी, खुरपणी, कापणी — सगळे manual
आरोग्य सुविधा दुर्गम — heat stroke झाला तर hospital कोसो दूर

जागतिक स्तरावर: २०२१ मध्ये ४७० अब्ज श्रमतास उष्णतेमुळे वाया गेले. यापैकी बहुसंख्य दक्षिण आशिया आणि उप-सहारा आफ्रिकेत — म्हणजे भारत या आकड्याचा सर्वात मोठा contributor.

भारतीय संदर्भ: Agricultural Statistics at a Glance 2024-25 नुसार १४४.३ दशलक्ष शेतमजूर भारतात. यापैकी बहुसंख्य महिला — ज्या उष्णतेला अधिक संवेदनशील. विदर्भ, मराठवाडा, तेलंगणा, आंध्र — एप्रिल-जूनमध्ये ४५°C+ तापमान — या भागातील शेतमजुरांचे आरोग्य सर्वात धोक्यात.

Heat stroke vs शेतकरी आत्महत्या: आपण शेतकरी आत्महत्यांचे आकडे मोजतो — NCRB data, वर्षाला ४,०००+ महाराष्ट्रात. पण उष्णतेमुळे होणारे शेतमजुरांचे मृत्यू — हे मोजलेच जात नाहीत. ते “अपघाती मृत्यू” किंवा “हृदयविकार” म्हणून नोंदवले जातात. हे अदृश्य मृत्यू आहेत.

V. गेल्या ५० वर्षांत काय बदलले — आणि पुढचे ५० वर्षे

मागे बघताना

FAO-WMO अहवाल सांगतो: गेल्या ५० वर्षांत अतिउष्णतेच्या घटनांची वारंवारिता, तीव्रता आणि कालावधी — तिन्ही वेगाने वाढले. भारताच्या संदर्भात:

दशक	उष्णलाटांचे दिवस (वार्षिक सरासरी)	ट्रेंड
१९७०-१९८०	~५-१० दिवस	baseline
१९९०-२०००	~१०-१५ दिवस	वाढ
२०१०-२०२०	~१५-२५ दिवस	तीव्र वाढ
२०२०-२०२६	~२५-३५+ दिवस	अभूतपूर्व

पुढे बघताना — IPCC AR6 अंदाज

IPCC Sixth Assessment Report (AR6) नुसार:

+१.५°C scenario (Best case): दक्षिण आशियात उष्णलाटांची वारंवारिता ३-४ पट वाढ. कृषी उत्पादकता ५-१०% घट.

+२.०°C scenario (Current trajectory): उष्णलाटा ५-७ पट वाढ. कृषी उत्पादकता १०-२०% घट. काही प्रदेशांत शेती अशक्य.

+३.०°C scenario (Worst case): दक्षिण आशियात बहुतांश कोरडवाहू शेती अव्यवहार्य. जल संकट. अन्नसंकट. स्थलांतर.

सध्या जग +१.१°C वर आहे. पॅरिस कराराचे +१.५°C लक्ष्य या दशकाच्या अखेरीस ओलांडले जाण्याची शक्यता. म्हणजे +२.०°C scenario हे “if” नाही — “when” आहे.

VI. एल निनो + जागतिक तापमानवाढ = Compound Crisis

हा भाग सर्वात महत्त्वाचा आहे — कारण एल निनो आणि जागतिक तापमानवाढ यांचा संयुक्त परिणाम समजून घेणे गरजेचे.

एल निनो हा नैसर्गिक चक्र आहे

एल निनो-ला निना चक्र (ENSO) हे नैसर्गिक आहे — हजारो वर्षांपासून चालू. दर ३-७ वर्षांनी एल निनो येतो, भारतीय मान्सून दबतो, काही वर्षांनी ला निना येतो, मान्सून सुधारतो. हे चक्र.

जागतिक तापमानवाढ हे base level उचलतेय

पण जागतिक तापमानवाढीमुळे हे संपूर्ण चक्र उंचावलेल्या पातळीवर (elevated baseline) घडतेय:

१९८२-८३ चा El Niño: SST anomaly +२.२°C — base global temp ~+०.२°C
१९९७-९८ चा Super El Niño: SST +२.४°C — base ~+०.५°C
२०१५-१६ चा Super El Niño: SST +२.६°C — base ~+१.०°C
२०२६ चा El Niño: SST +१.५-२.५°C (अंदाज) — base ~+१.২°C

म्हणजे: २०२६ चा एल निनो जरी SST anomaly ने १९९७ इतका तीव्र नसला, तरी absolute temperature — एल निनो + global warming — ही सर्वकालीन उच्चांक गाठू शकते.

भारतासाठी अर्थ

IMD चे माजी महासंचालक के.जे. रमेश यांनी डाउन टू अर्थला सांगितले: “जागतिक तापमानवाढीमुळे २००० सालापासून मान्सून यंत्रणेत अतिरिक्त आर्द्रता भर पडत आहे.”

याचा अर्थ: सरासरीखालील मान्सून वर्षात सगळीकडे सारखा कमी पाऊस नाही — तर:

दीर्घ कोरडे कालावधी (dry spells) — पिकांना फटका
मध्येच तीव्र, अचानक पावसाचे मारे (cloud bursts) — पूर, माती वाहून जाणे
अनियमित वितरण — काही ठिकाणी अतिवृष्टी, शेजारच्या जिल्ह्यात दुष्काळ

शेतकऱ्यासाठी हे सर्वात वाईट: पुरेसा पाऊस नाही + अचानक पूर = दोन्ही बाजूंनी नुकसान.

VII. महाराष्ट्रातील उष्णता — आकडे

मे २०२६ — ताजी स्थिती

मे २०२६ मध्ये महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांत तापमान ४४-४६°C नोंदवले गेले. विदर्भात (अकोला, अमरावती, चंद्रपूर) ४६°C+. मराठवाड्यात (नांदेड, परभणी) ४४-४५°C. उत्तर महाराष्ट्रात (जळगाव) ४५°C+.

शेतीवर तात्काळ परिणाम

उन्हाळी पिके (भाजीपाला, फळे) — उष्णतेमुळे गळ
पशुधन — दूध उत्पादन १०-१५% घट
शेतमजूर — कामाचे तास कमी, उत्पादकता घट
जमिनीतील ओलावा — बाष्पीभवनामुळे जलद संपतो
भूजल पातळी — उन्हाळ्यात आणखी खोलवर गेली

खरीप हंगामावर indirect परिणाम

जून-जुलैमध्ये पेरणी सुरू होते — पण मे मधील अति-उष्णतेमुळे जमीन कोरडी, भेगाळलेली. पहिला पाऊस जमिनीत मुरत नाही — वाहून जातो. जमिनीतील जीवाणू (soil microbiome) उष्णतेने कमी झालेले — खतांचा efficiency घटतो.

VIII. “Slow Violence” — हळू हिंसा

पर्यावरण अभ्यासक Rob Nixon यांनी “Slow Violence” ही संकल्पना मांडली — जी हिंसा हळूहळू, अदृश्यपणे, दीर्घकाळात घडते. बॉम्ब स्फोटासारखी दिसत नाही — पण तितकीच विनाशकारी.

जागतिक तापमानवाढीचा शेतीवरील परिणाम ही “slow violence” आहे:

दरवर्षी सरासरी तापमान ०.०२°C वाढते — कोणालाही दिसत नाही
दरवर्षी उष्णलाटेचे ३-४ दिवस जास्त — headline होत नाही
दरवर्षी मान्सूनचे वितरण थोडे अधिक अनियमित — आकडेवारीत दिसते, अनुभवात कमी
दरवर्षी भूजल पातळी थोडी खोलवर — विहीर अजून चालते, पण किती वर्षे?
दरवर्षी जमिनीतील carbon content थोडा कमी — माती थोडी कमी सुपीक

दर दशकाच्या अखेरीस: गेल्या दशकापेक्षा स्पष्ट फरक दिसतो. गेल्या तीन दशकांचा cumulative परिणाम — आज दिसतोय. पुढच्या तीन दशकांचा? — FAO-WMO अहवाल सांगतो — भयावह.

एल निनो ही acute crisis आहे — एका हंगामाची. जागतिक तापमानवाढ ही chronic crisis आहे — पिढ्यानपिढ्यांची. दोन्ही एकत्र आल्या तेव्हा — जसे खरीप २०२६ मध्ये — acute + chronic = catastrophic.

IX. भारतीय शेतीचे भविष्य — तीन मार्ग

FAO-WMO अहवाल आणि IPCC AR6 यांच्या आधारावर भारतीय शेतीसमोर तीन मार्ग आहेत:

मार्ग अ: “जसे चालू आहे तसे चालू ठेवा” (Business as Usual)

सिंचन विस्तार — सध्याच्या गतीने (वर्षाला ~१% वाढ) → ५६% → ६०% → ६५% — ३० वर्षे लागतील
खत — रासायनिक खतांवर अवलंबित्व कायम
वाण — सध्याचे वाण जसे आहेत तसे
पाणी — पावसावर अवलंबित्व ४४% कायम

परिणाम: दर एल निनोत संकट. दर दशकात तीव्रता वाढत जाईल. २०४०-५० पर्यंत कोरडवाहू शेती अनेक भागांत अव्यवहार्य. शेतकरी स्थलांतर. ग्रामीण अर्थव्यवस्था कोसळते.

मार्ग ब: “Mission Mode Adaptation” (तातडी अनुकूलन)

सिंचन क्रांती: सूक्ष्म सिंचन (ड्रिप + स्प्रिंकलर) — ५ वर्षांत ६२ दशलक्ष हेक्टरपैकी ३० दशलक्ष हेक्टर cover. शेततळे प्रत्येक शेतावर. PM-KUSUM सौरपंप — ५ वर्षांत ५० लाख पंप
वाण क्रांती: उष्णता-सहनशील + दुष्काळ-सहनशील वाण — ICRISAT, ICAR, कृषी विद्यापीठे यांचे accelerated breeding programs
जैविक शेती: गांडूळखत, रायझोबियम, PSB — रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व ५ वर्षांत ३०% कमी
Parametric insurance: PMFBY settlement — IMD data वर automatic. मोबाईल-based. Malawi/Kenya मॉडेल
हवामान माहिती: block-level advisory — शेतकऱ्यांच्या मोबाईलवर, त्यांच्या भाषेत, real-time

परिणाम: एल निनोचा फटका ५०% कमी. शेतकरी उत्पन्न स्थिर. ग्रामीण अर्थव्यवस्था टिकते. पण खर्च मोठा — वार्षिक ₹५०,०००-१,००,००० करोड.

मार्ग क: “Transformative Change” (मूलभूत बदल)

मार्ग ब मधील सगळे +
पीक पद्धतीत बदल: कोरडवाहू भागात मिलेट्स (बाजरी, ज्वारी, नाचणी) — “श्रीअन्न” अभियान — ला MSP, procurement, processing infrastructure
मूल्यवर्धन: शेतमालावर processing — सोयाबीन → तेल + meal; कापूस → yarn; तूर → डाळ — शेतकऱ्यालाच processing चा फायदा
कृषी-वनीकरण (Agroforestry): शेतावर झाडे — तापमान ३-५°C कमी करतात, ओलावा टिकवतात, carbon sequestration
जलसंधारण: watershed approach — नदी → नाला → शेत — संपूर्ण साखळी
ऊर्जा: शेतीत सौरऊर्जा — सिंचन, कोल्ड स्टोरेज, ड्रायिंग, processing

परिणाम: शेतकरी उत्पन्न दुप्पट (खरोखर, केवळ घोषणा नाही). ग्रामीण अर्थव्यवस्था समृद्ध. हवामान बदलाशी दीर्घकालीन अनुकूलन. पण यासाठी राजकीय इच्छाशक्ती, बजेट, आणि १५-२० वर्षांचा कालावधी लागतो.

X. खरीप २०२६ — तातडीचे उपाय

दीर्घकालीन मार्ग महत्त्वाचे — पण आत्ता, जून २०२६ पूर्वी, तातडीने काय शक्य:

१. उष्णता सल्ला (Heat Advisory): शेतकऱ्यांना — पेरणी सकाळी/संध्याकाळी करा. दुपारी १२-४ काम टाळा. मजुरांना सावली, पाणी, विश्रांती.

२. Mulching: पेरणीनंतर गवताचे आच्छादन (mulch) — जमिनीचे तापमान ३-५°C कमी, ओलावा ३०-४०% अधिक टिकतो. खत + पाणी बचत.

३. उष्णता-सहनशील वाण: सोयाबीन — JS 9560, MACS 1407. कापूस — देशी सुधारित वाण. बाजरी, ज्वारी — hybrid drought + heat tolerant.

४. सिंचनाचे micro-management: जे पाणी उपलब्ध आहे ते ठिबक/तुषार सिंचनाने — बाष्पीभवन ५०% कमी.

५. शेततळे — पावसाचे पहिले पाणी साठवा: जून-जुलैत पाऊस आला तर ऑगस्ट-सप्टेंबरच्या कोरड्या खंडासाठी (dry spell) पाणी जमा करा.

XI. निष्कर्ष — अदृश्य शत्रूला दृश्य करणे

एल निनो दर काही वर्षांनी येतो-जातो. इराण युद्ध संपेल. ट्रम्प जकात बदलू शकते. सिबिल नियम सुधारता येतात.

पण जागतिक तापमानवाढ — ती फक्त वाढतेय. दरवर्षी. दर दशकात. प्रत्येक एल निनो मागीलपेक्षा अधिक विनाशकारी — कारण baseline तापमान उंचावत जातेय.

FAO-WMO अहवालाने हे जगासमोर मांडले. JAMSTEC SINTEX-F ने भारतासाठी “hotter + drier” चा अंदाज दिला. IPCC ने पुढच्या दशकांचे भयावह चित्र रंगवले.

प्रश्न असा नाही: उष्णता वाढेल का? ती वाढतेय — हे सिद्ध आहे.

प्रश्न असा आहे: भारत तयार आहे का?

६२ दशलक्ष हेक्टर सिंचनाशिवाय. ८६% शेतकरी अल्प भूधारक. SSP ६८%. सिबिल नकार. RAINMUMBAI ₹१०,०००.

उत्तर स्पष्ट आहे: नाही.

तयारी करायची असेल तर — कर्ज द्या, खत द्या, पाणी द्या, विमा द्या, माहिती द्या. futures नंतर — present आधी.

पुढील भाग (अंतिम): भाग ५ — The People’s Manifesto: शेतकऱ्यांचा जाहीरनामा — ७ मागण्या, ७ deadline, ७ जबाबदार

स्रोत: FAO-WMO “Extreme Heat and Agriculture,” २२ एप्रिल २०२६; IPCC Sixth Assessment Report (AR6); JAMSTEC SINTEX-F, १ एप्रिल २०२६; IMD LRF, १३ एप्रिल २०२६; Agricultural Statistics at a Glance 2024-25, GoI; Down To Earth — K.J. Ramesh interview; Rob Nixon, “Slow Violence and the Environmentalism of the Poor,” Harvard University Press; ICRISAT — crop heat stress research; राज्यस्तरीय खरीप हंगाम तयारी पुस्तक २०२६, महाराष्ट्र शासन; कृषी पर्व “तिहेरी संकट” मालिका, १ एप्रिल २०२६.