महाराष्ट्राच्या शेतीवर तिहेरी संकट

खरीप २०२६: El Niño, युद्धजन्य खत टंचाई आणि ट्रम्प टेरिफ — तिन्ही एकत्र
विजय गायकवाड  |  वरिष्ठ कृषी पत्रकार, मुंबई
मार्च २०२६  |  कृषिपर्व विशेष वृत्त

महाराष्ट्रातील शेतकरी गेल्या अनेक वर्षांतील सर्वाधिक कठीण खरीप हंगामाच्या उंबरठ्यावर उभे आहेत. यंदा एकट्या दुष्काळाची नाही, तर तिहेरी संकटाची चाहूल लागली आहे. El Niño मोसमी पावसावर संकट आणत आहे. इराण-अमेरिका-इस्राएल युद्धामुळे खताची पुरवठा साखळी धोक्यात आली आहे. आणि अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी लादलेल्या व्यापक टेरिफमुळे कृषी निविष्ठांचे दर जगभर वाढत आहेत. या तिन्ही शक्तींचा एकत्रित परिणाम म्हणजे २०२६ चा खरीप हंगाम अत्यंत जोखमीचा आहे. शेतकऱ्यांनी आत्तापासूनच सतर्क राहणे आवश्यक आहे.


🌡️  संकट १ — El Niño: सप्टेंबरपासून पक्का, मान्सूनवर थेट संकट
जगातील जवळजवळ सर्व प्रमुख हवामान मॉडेल्स — जपानचे JAMSTEC, अमेरिकेचे NOAA आणि युरोपचे ECMWF — सप्टेंबर २०२६ पासून तीव्र El Niño विकसित होण्याचा अंदाज देत आहेत. हा केवळ एखाद्या संस्थेचा अंदाज नाही — जगातील सर्वोत्तम हवामान संस्थांचा हा जवळजवळ एकमताचा इशारा आहे.
गेल्या १६ वर्षांपासून जपानच्या JAMSTEC संस्थेचे SINTEX-F हवामान मॉडेल या लेखकाला नियमितपणे हवामान अंदाज पाठवत आहे. या मॉडेलनेही मार्च २०२६ च्या अंदाजात स्पष्टपणे सांगितले आहे की La Niña ची सध्याची स्थिती वसंत ऋतूत संपेल आणि उन्हाळ्यात El Niño कडे वाटचाल होईल.
महाराष्ट्रासाठी El Niño म्हणजे काय:
El Niño हे भारतीय मोसमी पावसाचे सर्वात मोठे शत्रू आहे. El Niño वर्षात मोसम उशिरा येतो, मध्यांतर जास्त असते आणि एकूण पर्जन्यमान सरासरीपेक्षा कमी राहते. यंदा महाराष्ट्रासाठी याचा अर्थ असा आहे:
• मोसमाचे आगमन ५ ते १० दिवस उशिरा होण्याची शक्यता आहे
• ऑगस्टमध्ये मोसमी मंदी येण्याचा मोठा धोका आहे
• माघार ऑक्टोबर २५-३० ऐवजी ऑक्टोबर १०-२० पर्यंत लवकर होण्याची शक्यता आहे
• मराठवाडा, सोलापूर आणि पश्चिम विदर्भात दुष्काळाचा सर्वाधिक धोका आहे
• सोयाबीन, कापूस, तूर या मुख्य खरीप पिकांवर थेट परिणाम होईल

⚠️ इशारा
हा इशारा गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे.


⚔️  संकट २ — इराण-अमेरिका-इस्राएल युद्ध: खताच्या पुरवठा साखळीवर थेट आघात
इराण हा जगातील सर्वात मोठ्या युरिया आणि पेट्रोकेमिकल खत उत्पादकांपैकी एक आहे. त्याचबरोबर इराण होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या तोंडावर आहे. ही सामुद्रधुनी म्हणजे जागतिक ऊर्जा आणि रासायनिक व्यापारासाठी सर्वात महत्त्वाची शिपिंग लेन आहे. जगातील एकूण तेल व्यापाराच्या जवळपास २०% व्यापार याच मार्गाने होतो. या भागात लष्करी संघर्ष आणखी तीव्र झाल्यास भारताच्या खत पुरवठ्यावर थेट आणि तात्काळ परिणाम होतो.
भारत आपल्या एकूण युरिया गरजेपैकी २०% पेक्षा जास्त आयात करतो. DAP आणि MOP यांचीही मोठ्या प्रमाणात आयात होते. इराण व मध्यपूर्वेतून येणाऱ्या खत जहाजांच्या मार्गात अडथळा निर्माण झाल्यास भारतातील खत उपलब्धता घटेल आणि किमती गगनाला भिडतील.
जून-जुलैच्या पेरणीपूर्वी खत उपलब्ध न झाल्यास शेतकरी दोन कठीण पर्यायांपुढे उभे राहतील — एकतर कमी क्षेत्रावर पेरणी करायची, किंवा पुरेसे खत न देता पेरायचे. दोन्ही परिणाम म्हणजे कमी उत्पादन आणि शेवटी कमी उत्पन्न.
🔴 इशारा स्पष्ट आहे
खत खरेदी जूनपर्यंत थांबवू नका. आत्ताच खरेदी करा.


🇺🇸  संकट ३ — ट्रम्प टेरिफ: कृषी निविष्ठांवर जागतिक महागाईचा भडका
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी २०२५-२६ मध्ये मोठ्या प्रमाणात अतिरिक्त टेरिफ लादले आहेत. चीनवर काही बाबतीत तब्बल १४५% पर्यंत आणि भारतासह बहुतेक देशांवर किमान १०% आधारभूत टेरिफ लागू केले आहेत. हे तारिफ मुख्यतः चीनला लक्ष्य करत असले तरी त्याचे परिणाम जागतिक कृषी पुरवठा साखळीवर खोलवर जाणवत आहेत.
खत व निविष्ठांवर विशिष्ट परिणाम:
• पोटॅश: कॅनडा व बेलारूस हे प्रमुख पुरवठादार — अमेरिकी टेरिफ दबावामुळे जागतिक पोटॅश व्यापार विस्कळीत, किमती वाढत आहेत
• DAP (डाय-अमोनियम फॉस्फेट): मोरोक्को व चीन प्रमुख निर्यातदार — चीनच्या प्रतिशोधात्मक टेरिफमुळे जागतिक DAP पुरवठा घट्ट होत आहे
• युरिया: मध्यपूर्व व चीन या दोन्ही स्रोतांवर एकाच वेळी दबाव — इराण युद्ध + अमेरिकी टेरिफ हे दुहेरी आघात
• कीटकनाशके व कृषी रसायने: भारताच्या ६०%+ कीटकनाशक कच्चा माल चीनमधून — टेरिफमुळे चीनची निर्यात घटली, भारतात टंचाई व दरवाढ
• शेती यंत्रे व उपकरणे: स्टील व ॲल्युमिनियमवर २५% टेरिफ — ट्रॅक्टर, पंपसेट उत्पादन खर्च वाढत आहे
• सूक्ष्म पोषक द्रव्ये (जस्त, बोरॉन, मँगनीज): मुख्यतः चीनमधून — टेरिफ विस्कळीतपणामुळे पुरवठा घट्ट होत आहे
• रुपयावर दबाव: जागतिक व्यापार तणावामुळे रुपया अवमूल्यनाखाली — सर्व आयात आणखी महाग

📊 एकत्रित परिणाम
२०२६ च्या खरीप हंगामासाठी युरिया, DAP, कीटकनाशके व सूक्ष्म पोषक द्रव्ये खरेदी करणाऱ्या महाराष्ट्रातील शेतकऱ्याला गेल्या वर्षीपेक्षा १५ ते २५ टक्के जास्त निविष्ठा खर्च येऊ शकतो — आणि हे मोसमातील कोणत्याही अनिश्चिततेच्या आधीच आहे.


🌾  जूनपूर्वी महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी आत्ताच काय करावे
या तिहेरी संकटापुढे हतबल न होता शेतकऱ्यांनी आत्तापासूनच नियोजनबद्ध कृती करणे आवश्यक आहे.
तात्काळ कृती:
• खत आत्ताच खरेदी करा — युरिया, DAP, पोटॅश — किमती आणखी वाढण्यापूर्वी साठवणूक करा. शेतकरी गटाने एकत्र खरेदी केल्यास खर्च कमी होईल
• पाणी जास्त लागणाऱ्या पिकांचे क्षेत्र कमी करा — ऊस आणि कापूस यांच्या नवीन लागवडीवर यंदा नियंत्रण ठेवा
• दुष्काळ-सहिष्णु पिकांना प्राधान्य द्या — ज्वारी, बाजरी, तूर, मूग, उडीद ही पिके कमी पाण्यात टिकतात
• पीकविमा (PMFBY) अत्यावश्यक काढा — यंदा पीकविमा हा पर्याय नाही, ती गरज आहे
• प्रत्येक थेंब पाणी जपा — शेत तलाव, बांध आणि सिमेंट नाला बंधारे उन्हाळ्यातच पूर्ण करा
• पेरणी घाई करू नका — किमान ५०-७५ मिमी पाऊस झाल्याशिवाय पेरणी करू नका
• BBF (रुंद सरी) पद्धतीने पेरणी करा — जास्त आणि कमी दोन्ही पावसात उपयुक्त
• स्थानिक कृषी विभाग व FPO शी संपर्क साधा — गट खरेदीमुळे निविष्ठा स्वस्त मिळतात


📌  निष्कर्ष — तिहेरी संकट, एकच उत्तर: आत्ता सज्ज व्हा
El Niño पाऊस कमी करेल.
इराण संघर्ष खताची उपलब्धता कमी करेल आणि किमती वाढवेल.
अमेरिकी तारिफ सर्व निविष्ठांचा खर्च वाढवेल.

तिन्ही एकाच वेळी आदळत आहेत — वर्षातील सर्वात महत्त्वाच्या शेती हंगामाच्या ठीक आधी.

हे भयनिर्मिती नाही. ही वास्तव जमिनीची परिस्थिती आहे. जगातील सर्वोत्तम हवामान संस्था, भूराजकीय घडामोडी आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार धोरण — तिन्ही एकाच दिशेने एकाच निष्कर्षाकडे बोट दाखवत आहेत.
शेतकरी, कृषी नियोजक आणि धोरणकर्त्यांनी आत्ता कृती करणे आवश्यक आहे — जूनमध्ये नाही, आत्ता.


— विजय गायकवाड
वरिष्ठ कृषी पत्रकार, मुंबई
JAMSTEC SINTEX-F हवामान विश्लेषण + भूराजकीय माहितीवर आधारित | मार्च २०२६

#महाराष्ट्र_शेती  #खरीप२०२६  #ElNino  #ट्रम्पटेरिफ  #खतटंचाई  #इराणयुद्ध  #JAMSTEC  #मोसम२०२६  #शेतकरी  #कृषिपर्व
कृषिपर्व  |  krishiparva.in