विजय गायकवाड / कृषी पर्व मुंबई, १ ऑक्टोबर २०२६
नैऋत्य मान्सूनचा चार महिन्यांचा (जून ते सप्टेंबर) अधिकृत हंगाम ३० सप्टेंबरला संपला. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) “Salient Features of the 2026 Southwest Monsoon Season” या अहवालानुसार या हंगामात देशभरात ७५९.४ मिमी पाऊस झाला. हा पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या (LPA) ८७ टक्के आहे. २००१ नंतरचा हा चौथा, तर १९०१ नंतरचा १३ वा सर्वात कमी पावसाचा हंगाम ठरला.
कागदावर हंगाम संपला असला तरी मान्सून अजून देशाच्या बहुतांश भागात रेंगाळलेला आहे. ३० सप्टेंबरपर्यंत परतीच्या मान्सूनची रेषा राजस्थानसुद्धा पूर्णपणे ओलांडू शकलेली नाही. सिन्नर (जि. नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांच्या मते हा अडखळता परतीचा प्रवास एल निनोचा परिणाम आहे. ऑक्टोबरच्या पहिल्या दहा दिवसांत राज्यात फक्त पश्चिम महाराष्ट्रात स्थानिक स्वरूपाचा मध्यम पाऊस अपेक्षित असल्याचे ते सांगतात. IMD चा सात दिवसांचा अंदाजही याच दिशेने इशारा करतो.
१. सद्यस्थिती : हंगाम कसा संपला
विभागनिहाय हंगामी पाऊस (१ जून ते ३० सप्टेंबर २०२६)
| विभाग | दीर्घकालीन सरासरी (मिमी) | प्रत्यक्ष पाऊस (मिमी) | LPA च्या टक्के |
|---|---|---|---|
| अखिल भारत | ८६८.६ | ७५९.४ | ८७ |
| वायव्य भारत | ५८७.६ | ५५३.० | ९४ |
| मध्य भारत | ९७८.० | ९५२.८ | ९७ |
| पूर्व व ईशान्य भारत | १३६७.३ | १०१६.३ | ७४ |
| दक्षिण द्वीपकल्प | ७१६.२ | ५४२.० | ७६ |
| मान्सून कोअर झोन | ८२६.० | ७७९.९ | ९४ |
स्रोत : IMD, हंगाम सारांश अहवाल
या आकडेवारीतील महत्त्वाचे मुद्दे :
- पूर्व व ईशान्य भारत : या भागात १९०१ नंतरचा सर्वात कमी पाऊस नोंदला गेला.
- दक्षिण द्वीपकल्प : १९०१ नंतरचा चौथा आणि २००१ नंतरचा दुसरा सर्वात कमी पाऊस झाला.
- मध्य भारत आणि वायव्य भारत : सरासरी आकडेवारीत दोन्ही विभाग “सामान्य” श्रेणीत राहिले.
- मान्सून कोअर झोन : देशातील बहुतांश कोरडवाहू शेती याच पट्ट्यात येते. येथे ७७९.९ मिमी पाऊस झाला. सामान्य श्रेणीची खालची मर्यादा ७८२.८ मिमी आहे, म्हणजे हा पट्टा अवघ्या तीन मिमीने “सामान्य” श्रेणीच्या बाहेर राहिला.
- उपविभाग : देशातील ३६ हवामान उपविभागांपैकी १८ उपविभागांत सामान्य पाऊस झाला (देशाच्या ५३ टक्के क्षेत्र). १७ उपविभागांत तूट राहिली (४२ टक्के क्षेत्र). फक्त ओडिशामध्ये अतिरिक्त पाऊस झाला.
- जिल्हे : ७४१ जिल्ह्यांपैकी २८२ जिल्ह्यांत तूट आणि ३४ जिल्ह्यांत मोठी तूट नोंदली गेली.
महिनानिहाय चढ-उतार (अखिल भारत)
| महिना | LPA च्या टक्के |
|---|---|
| जून | ६५ |
| जुलै | १०१ |
| ऑगस्ट | ८४ |
| सप्टेंबर | ९२ |
जूनमध्ये बंगालच्या उपसागरात एकही कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाले नाही. त्यामुळे हंगामाची सुरुवातच मोठ्या तुटीने झाली. जुलैत मध्य भारतात दीर्घकाळ टिकलेल्या प्रणालींमुळे परिस्थिती सुधारली. ऑगस्टमध्ये पुन्हा खंड पडला. सप्टेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यात बंगालच्या उपसागरात दोन तीव्र कमी दाबाची क्षेत्रे (Deep Depression) तयार झाली, एक २१–२७ सप्टेंबर आणि दुसरे २८–३० सप्टेंबर दरम्यान. त्यांच्यामुळे त्या आठवड्यातील देशाचा पाऊस सरासरीपेक्षा ४९ टक्के जास्त झाला.
संपूर्ण हंगामात १४ कमी दाबाच्या प्रणाली तयार झाल्या. त्यांचे एकूण ७७ “प्रणाली-दिवस” नोंदले गेले, तर सामान्य संख्या ५७ असते. म्हणजेच प्रणालींची संख्या कमी नव्हती. पाऊस किती झाला यापेक्षा तो कुठे आणि केव्हा पडला, हा या हंगामाचा खरा प्रश्न राहिला.
गेल्या २४ तासांतील पाऊस (३० सप्टेंबर, सकाळी ८.३० पर्यंत)
- अतिमुसळधार पाऊस (१२–२० सेंमी) : मराठवाडा
- मुसळधार पाऊस (७–११ सेंमी) : पूर्व राजस्थान, तमिळनाडू, दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक, नागालँड
| उपविभाग | ठिकाण | पाऊस (सेंमी) |
|---|---|---|
| दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक | सिरा | १० |
| नागालँड | मोकोकचुंग | ९ |
| तमिळनाडू | होगेनक्कल | ८ |
| पूर्व राजस्थान | नैनवा | ७ |
स्रोत : IMD प्रसिद्धीपत्रक, ३० सप्टेंबर २०२६
खरीप पेरणीवरील परिणाम
माध्यमांतील वृत्तांनुसार २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत देशात सुमारे ११०.८ दशलक्ष हेक्टरवर खरीप पेरणी झाली. गतवर्षीच्या याच काळातील ११२.१ दशलक्ष हेक्टरच्या तुलनेत हे क्षेत्र १.२ टक्क्यांनी कमी आहे, मात्र सामान्य क्षेत्राच्या १००.३ टक्के आहे.
- भात : पेरणी ३.६ टक्क्यांनी घटून ४३.१ दशलक्ष हेक्टरवर आली. एकूण घटीचे मुख्य कारण हेच आहे.
- कडधान्ये : क्षेत्र २ टक्क्यांनी वाढले. उडीद १२.४ टक्के आणि तूर २.८ टक्के वाढली, तर मूग ३.७ टक्क्यांनी घटला.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली (३० सप्टेंबर २०२६)
- ईशान्य बंगालच्या उपसागरातील प्रणाली : किनारी म्यानमारवरील डिप्रेशन कमजोर झाले असून ते उत्तर म्यानमार, आग्नेय बांगलादेश आणि मिझोराम परिसरात तीव्र कमी दाबाच्या क्षेत्रात (Well-Marked Low) रूपांतरित झाले आहे. पुढील १२ तासांत ते आणखी कमजोर होईल. या प्रणालीचा महाराष्ट्रावर थेट परिणाम अपेक्षित नाही.
- पश्चिमी विक्षोभ (WD) : उत्तर हरियाणा परिसरात चक्राकार वाऱ्यांच्या स्वरूपात आहे. वरच्या स्तरात साधारण ७२° पूर्व रेखांशावर द्रोणीय स्थिती आहे.
- चक्राकार वारे (UAC) : ईशान्य आसाम, उत्तर किनारी तमिळनाडू, वायव्य व पश्चिम-मध्य बंगालचा उपसागर आणि पूर्व-मध्य अरबी समुद्र या ठिकाणी चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती आहे.
- दक्षिणोत्तर द्रोणीय स्थिती : दक्षिण अंतर्गत कर्नाटक ते मन्नारचे आखात अशी कमी उंचीवरची द्रोणीय स्थिती आहे.
यापैकी पूर्व-मध्य अरबी समुद्रातील चक्राकार वारे कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रातील तुरळक पावसाला पोषक ठरू शकतात. दक्षिणेकडील प्रणाली मात्र कर्नाटक, केरळ आणि तमिळनाडूत पाऊस देतील.
३. परतीचा मान्सून : माघारीची रेषा नेमकी कुठे?
- माघारीची सुरुवात : पश्चिम राजस्थानातून १९ सप्टेंबरला झाली. याची सामान्य तारीख १७ सप्टेंबर आहे, म्हणजे सुरुवातीला फक्त दोन दिवसांचा उशीर झाला.
- ३० सप्टेंबरची स्थिती : माघारीची रेषा गुरदासपूर, चंदीगड, मुझफ्फरनगर, अलिगड, धौलपूर, उदयपूर, डीसा आणि नलिया या ठिकाणांवरून जाते. म्हणजे राजस्थानचा पूर्व भाग, गुजरातचा बहुतांश भाग आणि संपूर्ण मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र अजूनही मान्सूनच्या प्रभावाखाली आहेत.
- सामान्य वेळापत्रकाशी तुलना : IMD च्या नकाशानुसार सामान्य वर्षात ३० सप्टेंबरपर्यंत रेषा राजस्थान ओलांडून गुजरात आणि मध्य प्रदेशाच्या मध्यापर्यंत पोहोचलेली असते. महाराष्ट्रातून माघारीची सामान्य वेळ उत्तर भागात साधारण ५ ऑक्टोबर, मध्य भागात १० ऑक्टोबर आणि दक्षिण टोकाकडे १० ते १५ ऑक्टोबरदरम्यान असते. सुरुवात वेळेवर झाली असली तरी रेषेची पुढची वाटचाल सामान्य वेळापत्रकाच्या मागे पडली आहे.
- पुढील २–३ दिवस (IMD) : पंजाब, हरियाणा, राजस्थान, उत्तर प्रदेशाचा उर्वरित भाग, गुजरात व मध्य प्रदेशाचा बहुतांश भाग, संपूर्ण जम्मू-काश्मीर, हिमाचल आणि उत्तराखंड, तसेच बिहार, झारखंड, छत्तीसगड आणि महाराष्ट्राच्या काही भागातून मान्सून माघारीसाठी स्थिती अनुकूल होत आहे.
४. सात दिवसांचा उपविभागनिहाय अंदाज (३० सप्टेंबर ते ६ ऑक्टोबर)
| उपविभाग | ३० सप्टें | १ ऑक्टो | २ ऑक्टो | ३ ऑक्टो | ४ ऑक्टो | ५ ऑक्टो | ६ ऑक्टो |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| मध्य महाराष्ट्र | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
| मराठवाडा | ISOL | कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे |
| विदर्भ | ISOL | कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे | ISOL | ISOL |
| गुजरात प्रदेश | ISOL | ISOL | कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे | कोरडे |
| पूर्व मध्य प्रदेश | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | कोरडे | कोरडे | कोरडे |
| तेलंगणा | कोरडे | कोरडे | ISOL | ISOL | कोरडे | कोरडे | कोरडे |
| उत्तर अंतर्गत कर्नाटक | SCT | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL | ISOL |
स्रोत : IMD, Annexure II. अंदाजाचा कालावधी जसजसा पुढे जातो, तसतशी त्याची अचूकता कमी होते.
संक्षेपांचा अर्थ (एकूण केंद्रांपैकी किती टक्के केंद्रांवर पाऊस) :
| संक्षेप | अर्थ | केंद्रांचे प्रमाण |
|---|---|---|
| ISOL | तुरळक ठिकाणी | १–२५ टक्के |
| SCT | काही ठिकाणी | २६–५० टक्के |
| FWS | अनेक ठिकाणी | ५१–७५ टक्के |
| WS | बहुतांश ठिकाणी | ७६–१०० टक्के |
हे संक्षेप पाऊस किती ठिकाणी पडेल हे सांगतात; पाऊस किती जोरदार असेल हे सांगत नाहीत.
इशारे : ३० सप्टेंबरसाठी कोकण-गोवा आणि मध्य महाराष्ट्रात विजांचा कडकडाट आणि ताशी ४०–५० किमी (झोतात ६० किमी) वेगाचे वारे यांचा पिवळा इशारा होता. १ ऑक्टोबरपासून महाराष्ट्रातील सर्व उपविभाग हिरव्या (इशारा नाही) श्रेणीत आहेत. पिवळा इशारा म्हणजे “सावध राहा”, कृती करण्याचा आदेश नव्हे. प्रत्यक्ष कृतीसाठी नारिंगी आणि लाल इशारे असतात.
५. तज्ज्ञ विश्लेषण : जायभावे आणि IMD, कुठे जुळते आणि कुठे फरक
विजय जायभावे यांचे निरीक्षण (१ ऑक्टोबर २०२६)
परतीचा प्रवास :
- राजस्थानमधून माघार सुरू होऊन जवळपास दोन आठवडे झाले, तरी IMD च्या ३० सप्टेंबरच्या नकाशानुसार रेषेने राजस्थान पूर्ण सोडलेले नाही.
- महाराष्ट्रातून मान्सून अडखळत परतीचा प्रवास करत आहे.
- परतीच्या वाऱ्यांना अडथळे येऊन माघार लांबेल, असा अंदाज त्यांनी १५ सप्टेंबरच्या सुमारास दिला होता. त्यांच्या मते हा एल निनोचा प्रभाव आहे.
- पुढील पाच ते सहा दिवसांत माघारीची रेषा उत्तर महाराष्ट्रात, जळगाव आणि नंदुरबारपर्यंत येईल.
१ ते १० ऑक्टोबर :
- सांगली, सातारा, पुणे आणि नाशिक या पश्चिम महाराष्ट्रातील भागांत मध्यम स्वरूपाचा स्थानिक पाऊस होईल.
- राज्याच्या इतर भागांत फक्त किरकोळ ठिकाणी हलका पाऊस आणि ढगाळ हवामान राहील.
११ ऑक्टोबरनंतर :
- पश्चिम महाराष्ट्रातच काही भागांत मध्यम आणि तुरळक भागांत जोरदार स्थानिक सरी होतील.
- १४–१५ ऑक्टोबरला बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण होईल.
- ते सरळ पश्चिमेकडे आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटकच्या दिशेने सरकले तरच दक्षिण महाराष्ट्रात पावसाचे वातावरण तयार होईल. अन्यथा राज्यात फारसा बदल होणार नाही.
दोन्ही स्रोतांची तुलना
| मुद्दा | विजय जायभावे | IMD | निष्कर्ष |
|---|---|---|---|
| माघारीचा वेग | अडखळत, लांबणारा परतीचा प्रवास | सुरुवात फक्त २ दिवस उशिरा; मात्र ३० सप्टेंबरला रेषा अजून राजस्थानात | वाटचाल मंद असल्यावर दोघांचे एकमत; उशिराचे प्रमाण आणि कारण यांबाबत फरक |
| महाराष्ट्रात रेषा केव्हा | ५–६ दिवसांत जळगाव, नंदुरबारपर्यंत | २–३ दिवसांत “महाराष्ट्राच्या काही भागांतून” माघारीस अनुकूल स्थिती | दिशा एकच; IMD चे वेळापत्रक थोडे जलद |
| १–१० ऑक्टोबर पाऊस | पश्चिम महाराष्ट्रात मध्यम स्थानिक; इतरत्र किरकोळ | मध्य महाराष्ट्र व कोकणात रोज ISOL; मराठवाडा १ ऑक्टोबरपासून कोरडा; विदर्भ १–४ ऑक्टोबर कोरडा, ५–६ ऑक्टोबरला ISOL | ठळकपणे जुळते |
| ११ ऑक्टोबरनंतर, १४–१५ ऑक्टोबरचे कमी दाबाचे क्षेत्र | प्रणालीच्या मार्गावर अवलंबून दक्षिण महाराष्ट्रात शक्यता | उपलब्ध IMD कागदपत्रांचा अंदाज ६ ऑक्टोबरपर्यंतच | IMD च्या विस्तारित अंदाजाची (ERF) प्रतीक्षा |
| कारणमीमांसा | एल निनोमुळे परतीच्या वाऱ्यांना अडथळा | हंगामअखेर तीव्र एल निनो स्थिती असल्याची नोंद; माघारीच्या वेगाचे कारण स्वतंत्रपणे दिलेले नाही | पद्धतीतील फरक (खाली स्पष्ट केले आहे) |
कारणमीमांसेतील फरक : एल निनोचे वर्ष आणि अडखळती माघार यांची सांगड घालणे हा जायभावे यांचा दीर्घकालीन अनुभवावर आधारित दृष्टिकोन आहे. दुसरीकडे, सप्टेंबरच्या शेवटच्या दहा दिवसांत बंगालच्या उपसागरात दोन तीव्र कमी दाबाची क्षेत्रे सलग तयार झाली. त्यांनी मध्य भारतात ओलावा टिकवून ठेवला. ही बाबही माघार मंदावण्याचे तात्कालिक कारण असू शकते. दोन्ही घटक एकाच वेळी काम करत असण्याची शक्यता अधिक आहे.
मोठे चित्र : एल निनो आणि पुढील हंगाम
- एल निनो : IMD च्या हंगाम अहवालानुसार जूनमध्ये कमकुवत एल निनो विकसित झाला. हंगामाच्या अखेरीस तो तीव्र झाला.
- IOD : IMD च्या अहवालानुसार हिंदी महासागर द्विध्रुव (IOD) संपूर्ण हंगामात तटस्थ राहिला. काही माध्यमांनी IOD धन टप्प्यात गेल्याचे वृत्त दिले आहे; त्याची पुष्टी अधिकृत आकडेवारीतून होणे बाकी आहे.
- ऑक्टोबर–डिसेंबर : माध्यमांतील वृत्तांनुसार IMD ने ऑक्टोबरमध्ये देशात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस आणि ऑक्टोबर–डिसेंबरमध्येही बहुतांश भागात सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज दिला आहे. महाराष्ट्रातील रब्बीसाठी याचा अर्थ स्पष्ट आहे : परतीच्या पावसावर फार भिस्त ठेवता येणार नाही.
- जागतिक परिणाम : एल निनोचा परिणाम इंडोनेशिया-मलेशियातील पाम तेल, ऑस्ट्रेलियातील कडधान्ये आणि आग्नेय आशियातील तांदूळ-साखर यांच्या उत्पादनावर होण्याची शक्यता जागतिक अभ्यासांतून व्यक्त होत आहे. भारताच्या खाद्यतेल आणि डाळ आयातीसाठी हा दुसरा मोर्चा आहे. हाच धागा कृषी पर्वच्या “तीन आघाड्यांवरील लढाई” मालिकेत मांडला आहे.
IMD च्या अंदाजांची पडताळणी
- हंगामी पाऊस : IMD ने एप्रिलमध्ये ९२ टक्के आणि मेअखेरीस ९० टक्के पावसाचा अंदाज दिला होता. प्रत्यक्ष पाऊस ८७ टक्के झाला. “सरासरीपेक्षा कमी” ही श्रेणी अचूक ठरली.
- केरळमधील मान्सून आगमन : IMD ने २६ मे (± ४ दिवस) असा अंदाज दिला होता. प्रत्यक्ष आगमन ४ जूनला झाले. २००५ पासून सुरू झालेल्या या अंदाज पद्धतीत (२०१५ नंतर) आगमनाचा अंदाज चुकण्याची ही केवळ दुसरी वेळ आहे.
६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला
कोकण
- पुढील सात दिवस तुरळक ठिकाणी पावसाची शक्यता आहे.
- तयार भाताची कापणी उघडिपीच्या काळातच करा.
- कापलेले पीक शेतात उघड्यावर न ठेवता झाकून ठेवा किंवा सुरक्षित जागी हलवा.
- विजांच्या कडकडाटावेळी झाडाखाली आसरा घेऊ नका.
घाटमाथा (नाशिक, पुणे, सातारा, कोल्हापूर घाट परिसर)
- जायभावे यांच्या अंदाजानुसार १० ऑक्टोबरपर्यंत स्थानिक मध्यम सरी अपेक्षित आहेत.
- सोयाबीन आणि भुईमुगाची काढणी ढगाळ दिवशी टाळा. कापलेले पीक ढिगाऱ्यात झाकून ठेवा.
- उभ्या पिकांत पाण्याचा निचरा होईल याची काळजी घ्या.
पूर्व मध्य महाराष्ट्र (अहिल्यानगर, सोलापूर, पुणे-सातारा-सांगलीचा पूर्व भाग)
- रब्बी ज्वारी पेरणीचा निर्णय अंदाजाच्या तारखांवर नव्हे, तर ३० सेंमी खोलीवरील प्रत्यक्ष ओलाव्यावर घ्या.
- जिथे पुरेसा ओलावा आहे, तिथे पेरणी वेळेत उरका. ऑक्टोबरमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता असल्याने पुढच्या पावसाची वाट पाहून पेरणी लांबवणे धोक्याचे ठरू शकते.
- ओलावा टिकवण्यासाठी आच्छादन आणि कोळपणी यांचा वापर करा.
मराठवाडा
- २९–३० सप्टेंबरला काही भागांत अतिमुसळधार पाऊस झाला. मात्र IMD नुसार १ ते ६ ऑक्टोबर मराठवाडा कोरडा राहील.
- या कोरड्या काळात सोयाबीनची काढणी, मळणी आणि वाळवणी उरकून घ्या.
- जिथे पाऊस झाला, तिथे जमिनीतील ओलाव्याचा फायदा घेऊन रब्बी नियोजन करा. जिथे पाऊस झाला नाही, तिथे घाईने पेरणी करू नका.
- पडलेल्या पावसाचे पाणी शेततळे आणि बांधबंदिस्तीत अडवा.
विदर्भ
- १ ते ४ ऑक्टोबर कोरडे हवामान राहील; ५–६ ऑक्टोबरला तुरळक पावसाची शक्यता आहे.
- कापूस वेचणी आणि सोयाबीन काढणीसाठी पहिले चार दिवस अनुकूल आहेत.
- फुलोऱ्यातील तुरीला ताण जाणवत असल्यास, शक्य तिथे संरक्षित पाणी द्या.
सर्वांसाठी
- हंगाम संपला तरी मान्सून पूर्णपणे गेलेला नाही. स्थानिक सरी, विजा आणि वादळी वारे येऊ शकतात.
- काढलेला शेतमाल ताडपत्रीने झाकून ठेवा आणि गंजी वाऱ्याने उडणार नाहीत अशा बांधून ठेवा.
- जनावरे पावसाच्या वेळी गोठ्यात ठेवा आणि चारा कोरड्या जागी साठवा.
- जिल्हानिहाय इशाऱ्यांसाठी mausam.imd.gov.in वरील District-wise Warning पाहा.
स्रोत : IMD – Salient Features of the 2026 Southwest Monsoon Season; IMD प्रसिद्धीपत्रक, ३० सप्टेंबर २०२६ (Annexure I–IV); विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर (जि. नाशिक), अंदाज दि. १ ऑक्टोबर २०२६; India.com (खरीप पेरणी व ऑक्टोबर अंदाजाबाबतचे वृत्त).