आठवडाभरात देशात ३६ टक्के, मराठवाड्यात ८२ टक्के तूट | IMD चा दोन आठवड्यांचा विस्तारित अंदाज, INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन आणि RMC मुंबई-नागपूरचे जिल्हानिहाय इशारे यांचे एकत्रित विश्लेषण
विजय गायकवाड / कृषी पर्व मुंबई, ११ सप्टेंबर २०२६
आठवडाभर पावसाने ओढ दिलेल्या महाराष्ट्रासाठी बंगालच्या उपसागरातून दिलासा येत आहे. उत्तर बंगाल उपसागरात १० सप्टेंबरच्या पहाटे ५.३० वाजता कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाले. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) त्याच दिवशीच्या विस्तारित अंदाजानुसार ही प्रणाली पुढील पाच दिवसांत पश्चिम-वायव्येकडे सरकत मध्य भारत ओलांडेल आणि साधारण १६ सप्टेंबरच्या सुमारास गुजरात किनाऱ्यालगत ईशान्य अरबी समुद्रात पोहोचेल. तिच्या प्रभावाने ११ ते १४ सप्टेंबरदरम्यान विदर्भापासून खानदेश आणि कोकणपर्यंत मेघगर्जना-विजांसह पावसाचा अंदाज आहे.
पण हा पाऊस सगळीकडे सारखा नाही. प्रादेशिक हवामान केंद्र मुंबई आणि नागपूरचे जिल्हानिहाय इशारे एकत्र वाचल्यास जोरदार पावसाचा पट्टा स्पष्टपणे उत्तरेकडे झुकलेला दिसतो: नाशिक, जळगाव, धुळे, नंदुरबार, छत्रपती संभाजीनगर, जालना, हिंगोली, नांदेड आणि विदर्भातील सहा जिल्हे. धुळे, नंदुरबार आणि नाशिक घाटमाथ्यावर १३ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी जोरदार ते अतिजोरदार पावसाचा इशारा आहे. याउलट लातूर, धाराशिव, बीड, परभणी, सोलापूर, सांगली आणि कोल्हापूर जिल्ह्यांसाठी चारही दिवस बहुतांश हलक्या ते मध्यम सरींचाच अंदाज आहे. मराठवाडा विभाग हंगामात ३६ टक्के तुटीत असताना हा फरक दुर्लक्षित करता येणार नाही. त्यातच १७ ते २३ सप्टेंबरच्या आठवड्यात देशभरात सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज असल्याने, हा पाऊस हंगामाचा हिशेब बदलणारा नसून एक मर्यादित संधी आहे.
१. सद्यस्थिती: आठवड्याची तूट, हंगामाचा हिशेब
IMD च्या १० सप्टेंबरच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार ३ ते ९ सप्टेंबर या आठवड्यात देशभरात दीर्घकालीन सरासरीच्या (LPA) तुलनेत ३६ टक्के कमी पाऊस झाला. दक्षिण द्वीपकल्पात ही तूट ६३ टक्के, तर महाराष्ट्राचा समावेश असलेल्या मध्य भारत विभागात ४३ टक्के होती. १ जूनपासूनची देशाची एकूण हंगामी तूट १५ टक्के आहे.
तक्ता १: देश व प्रमुख विभाग
| विभाग | आठवडा: प्रत्यक्ष (मिमी) | आठवडा: सरासरी (मिमी) | तफावत | हंगाम: प्रत्यक्ष (मिमी) | हंगाम: सरासरी (मिमी) | तफावत |
|---|---|---|---|---|---|---|
| पूर्व व ईशान्य भारत | ४४.१ | ६९.४ | -३६% | ८८७.५ | ११७२.४ | -२४% |
| वायव्य भारत | ३१.८ | ३४.७ | -८% | ४८३.४ | ५२९.८ | -९% |
| मध्य भारत | ३०.३ | ५३.० | -४३% | ८०८.८ | ८६९.६ | -७% |
| दक्षिण द्वीपकल्प | १२.६ | ३४.४ | -६३% | ४३६.० | ६०१.० | -२७% |
| संपूर्ण देश | २९.५ | ४६.३ | -३६% | ६४८.० | ७६०.६ | -१५% |
आठवडा: ३ ते ९ सप्टेंबर २०२६ | हंगाम: १ जून ते ९ सप्टेंबर २०२६ | स्रोत: IMD, तक्ता १
तक्ता २: महाराष्ट्राचे चार हवामान उपविभाग
| उपविभाग | आठवडा: प्रत्यक्ष (मिमी) | आठवडा: सरासरी (मिमी) | तफावत | हंगाम: प्रत्यक्ष (मिमी) | हंगाम: सरासरी (मिमी) | तफावत |
|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | ६९.० | १०५.७ | -३५% | २३४९.१ | २६४२.२ | -११% |
| मध्य महाराष्ट्र | १२.१ | ३४.३ | -६५% | ६४६.३ | ६३३.५ | +२% |
| मराठवाडा | ६.७ | ३६.७ | -८२% | ३४३.७ | ५३३.५ | -३६% |
| विदर्भ | १५.६ | ५१.० | -६९% | ५९६.३ | ८५०.१ | -३०% |
स्रोत: IMD, परिशिष्ट I (साप्ताहिक) व परिशिष्ट II (हंगामी) उपविभागनिहाय पर्जन्य नकाशे
या दोन तक्त्यांमध्ये सरासरीचा खेळ स्पष्ट दिसतो. मध्य भारताची हंगामी तूट केवळ ७ टक्के असल्याने हा विभाग IMD च्या ‘सामान्य’ श्रेणीत (-१९ ते +१९ टक्के) मोडतो. पण याच विभागात मराठवाडा ३६ टक्के आणि विदर्भ ३० टक्के तुटीत आहे. मध्य प्रदेश, छत्तीसगड आणि कोकणातील पावसाने ही तूट विभागीय आकड्यात झाकली गेली आहे.
मध्य महाराष्ट्राचा +२ टक्क्यांचा हंगामी आकडाही फसवा ठरू शकतो. या एकाच उपविभागात पुणे, सातारा, कोल्हापूर, नाशिकचा घाटमाथा आणि अहिल्यानगर, सोलापूर, सांगलीसारखे पर्जन्यछायेतील जिल्हे एकत्र मोजले जातात. त्यामुळे उपविभागाचा आकडा जिल्ह्यांचे वास्तव सांगत नाही. आणि आठवड्याचा -६५ टक्के आकडा दाखवतो की हंगामी शिल्लक असूनही गेले सात दिवस हा भाग जवळपास कोरडा राहिला.
हा तुटीचा भूगोल नवा नाही. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यातच मुख्यमंत्री कार्यालयाने खानदेश (धुळे, नंदुरबार), अहिल्यानगर, सोलापूर, पश्चिम विदर्भ आणि मराठवाड्याच्या काही भागांत पाऊस सरासरीपेक्षा कमी असल्याचे नमूद केले होते आणि राज्याच्या कृषी विभागाने अशा भागांतील शेतकऱ्यांना जमिनीत पुरेशी ओल येईपर्यंत पेरणीची घाई न करण्याचे आवाहन केले होते (द हिंदू बिझनेसलाइन/ANI, ८ जुलै २०२६). दोन महिन्यांनंतर मराठवाडा आणि विदर्भाच्या पातळीवर तरी ती चिंता हंगामभर खरी ठरली आहे.
२. सक्रिय हवामान प्रणाली: उत्तरेकडे झुकलेला पाऊसपट्टा आणि बळावणारा अल् निनो
कमी दाबाचे क्षेत्र आणि त्याचा मार्ग
उत्तर बंगाल उपसागर आणि लगतच्या बांगलादेशावरील वरच्या हवेतील चक्राकार वाऱ्यांच्या प्रभावाने १० सप्टेंबरला पहाटे ५.३० वाजता उत्तर बंगाल उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाले. IMD च्या अंदाजानुसार ते पुढील पाच दिवसांत वायव्य बंगाल उपसागर आणि मध्य भारत ओलांडत पश्चिम-वायव्येकडे सरकेल. आठवड्याच्या अखेरीस, साधारण १६ सप्टेंबरला, ते गुजरात किनाऱ्यालगत ईशान्य अरबी समुद्रात उतरण्याची शक्यता आहे. त्यानंतर ते पूर्व-ईशान्येकडे वळून वायव्य भारताच्या भूभागात प्रवेश करेल.
या मार्गामुळे उत्तर व मध्य बंगाल उपसागर, उत्तर भारताचे मैदानी प्रदेश आणि मध्य भारतावर पूर्वेकडून वारे (easterlies) वाहतील, तर द्वीपकल्पीय भारतावरील पश्चिमी वारे कमकुवत राहतील. याचा अर्थ असा घेता येतो की प्रणाली मध्य भारतातून जात असल्याने पावसाचा जोर तिच्या मार्गालगत, म्हणजे महाराष्ट्राच्या उत्तर भागात, राहील; दक्षिणेकडील जिल्ह्यांना बाष्प पुरवणारी यंत्रणा दुबळी आहे. जिल्हानिहाय इशाऱ्यांमध्येही नेमके हेच चित्र दिसते (विभाग ४ पाहा).
मान्सून ट्रफ, सोमाली जेट आणि अरबी समुद्रावरील ‘रिज’
मान्सून ट्रफचे पश्चिम टोक सामान्य स्थितीच्या आसपास ते उत्तरेकडे, तर पूर्व टोक सामान्य ते दक्षिणेकडे राहील. अरबी समुद्रावरून भारताकडे बाष्प वाहून आणणारा खालच्या स्तरातील वेगवान वारा, म्हणजे सोमाली जेट, या आठवड्यात कमकुवत राहील. शिवाय दक्षिण व मध्य अरबी समुद्रावर खालच्या वातावरणात बहुतांश दिवस उच्च दाबाचा पट्टा (‘रिज’) राहण्याचा अंदाज आहे. या दोन घटकांमुळे पश्चिम किनाऱ्याच्या दक्षिण भागाला आणि द्वीपकल्पाला मिळणारा बाष्पपुरवठा मर्यादित राहील.
वरच्या स्तरात ट्रॉपिकल ईस्टर्ली जेट कमकुवत आणि सामान्यपेक्षा उत्तरेकडे, तर तिबेटी प्रतिचक्रवात कमकुवत आणि सामान्य स्थितीपेक्षा दक्षिणेकडे राहील. २५ ते २८ अंश उत्तर अक्षांशादरम्यान वरच्या स्तरात ‘रिज’ राहील. वायव्य भारतावर एक क्षीण पश्चिमी विक्षोभ (WD) परिणाम करेल.
महासागरीय घटक: अल् निनो, IOD आणि MJO
विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरात सध्या मध्यम तीव्रतेचा अल् निनो आहे. मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय प्रशांतातील समुद्रपृष्ठ तापमान सरासरीपेक्षा जास्त असून उर्वरित मान्सून हंगामात अल् निनो आणखी बळावण्याचा अंदाज IMD च्या MMCFS मॉडेलनेही दिला आहे. कृषी पर्वच्या ‘तीन आघाड्यांवरील लढाई’ मालिकेत मे महिन्यापासून ज्या अल् निनो धोक्याची चर्चा केली, तो आता हंगामाच्या शेवटच्या टप्प्यात अधिक ठळक होत आहे.
हिंद महासागरातील द्विध्रुव (IOD) सध्या तटस्थ आहे आणि MMCFS नुसार तो हंगामभर तटस्थच राहील. मात्र काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रांनी सप्टेंबरमध्ये सकारात्मक IOD विकसित होण्याची शक्यता वर्तवली आहे. सकारात्मक IOD अल् निनोचा पावसावरील दुष्परिणाम काही प्रमाणात सौम्य करू शकतो, पण IMD चे स्वतःचे मॉडेल ती शक्यता दाखवत नसल्याने त्यावर शेतीचे निर्णय आधारू नयेत.
मॅडन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO) सध्या फेज ७ मध्ये असून त्याची तीव्रता (amplitude) १ पेक्षा कमी आहे. संपूर्ण अंदाज कालावधीत ते फेज ७ व ८ मध्येच आणि क्षीण राहणार आहे. त्यामुळे या स्रोताकडून भारतीय पावसाला विशेष बळ मिळण्याची शक्यता दिसत नाही.
माघारीकडे लक्ष: या प्रसिद्धीपत्रकात IMD ने मान्सूनच्या माघारीबाबत कोणतेही भाकीत केलेले नाही. पश्चिम राजस्थानातून माघार सुरू होण्याची सामान्य तारीख १७ सप्टेंबर आहे. नेमक्या त्याच सुमारास ही कमी दाबाची प्रणाली वायव्य भारतात परत येण्याचा अंदाज असल्याने माघारीचे वेळापत्रक पुढील आठवड्यात बारकाईने पाहावे लागेल.
३. उपग्रह काय सांगतो: INSAT-3DS बुलेटिन (११ सप्टेंबर, सकाळी ५.३०)
उपग्रह ढगांच्या माथ्याचे तापमान (Cloud Top Temperature, CTT) मोजतो. ढग जितका उंच, तितका त्याचा माथा थंड आणि पावसाची क्षमता जास्त. IMD च्या बुलेटिनमध्ये उणे ६० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस माथ्याचे ढग ‘तीव्र ते अतितीव्र संवहन’ म्हणून, तर उणे ४० ते उणे ६० अंशांचे ढग ‘मध्यम ते तीव्र संवहन’ म्हणून नोंदवले जातात.
प्रणालीचे स्थान: ११ सप्टेंबरच्या सकाळच्या (भारतीय वेळ ५.३० ते ५.५७) प्रतिमेत कमी पातळीवरील चक्राकार अभिसरण (LLC) वायव्य आणि लगतच्या पश्चिम-मध्य बंगाल उपसागरावर दिसते. चोवीस तासांपूर्वी ते उत्तर बंगाल उपसागरावर होते; म्हणजे प्रणाली अंदाजानुसार पश्चिमेकडे सरकत आहे. तिच्याशी संबंधित ढगांमध्ये उत्तर व मध्य बंगाल उपसागर, दक्षिण ओडिशा आणि उत्तर किनारी आंध्र प्रदेशावर तीव्र ते अतितीव्र संवहन असून ढगमाथ्याचे किमान तापमान उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस नोंदले गेले.
महाराष्ट्रावरील चित्र: विदर्भावर (दक्षिण मध्य प्रदेशासह) विखुरलेल्या ढगांमध्ये मध्यम ते तीव्र संवहन, तर कोकणावर कमकुवत ते मध्यम संवहन दिसते. उर्वरित महाराष्ट्र, गोवा, गुजरात आणि राजस्थानवर केवळ तुरळक ते विखुरलेले कमी व मध्यम उंचीचे ढग आहेत. म्हणजे ११ सप्टेंबरच्या पहाटे मराठवाडा आणि मध्य महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागावर खोल संवहनी ढग नव्हते. या भागातील पाऊस प्रामुख्याने प्रणाली पुढील ४८ तासांत किती पश्चिमेकडे सरकते यावर अवलंबून राहील. जिल्हानिहाय इशाऱ्यांमध्येही या भागातील जोर १२-१३ सप्टेंबरलाच दिसतो, हे या निरीक्षणाशी सुसंगत आहे.
देशातील इतर भाग: उत्तर प्रदेश, उत्तर मध्य प्रदेश, दक्षिण छत्तीसगड आणि ओडिशावर तीव्र ते अतितीव्र संवहन आहे. बिहार, उत्तर छत्तीसगड, पश्चिम बंगाल, तेलंगणा आणि अंदमान-निकोबारवर मध्यम ते तीव्र संवहन आहे. लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडवर पश्चिमी विक्षोभाशी संबंधित बहुस्तरीय ढग आहेत.
अरबी समुद्र: १० अंश उत्तर अक्षांशाच्या दक्षिणेकडील भाग वगळता अरबी समुद्राच्या बहुतांश भागावर केवळ तुरळक कमकुवत संवहन आहे. IMD ने अंदाजात नमूद केलेल्या अरबी समुद्रावरील ‘रिज’शी आणि कमकुवत सोमाली जेटशी हे चित्र सुसंगत आहे.
४. पुढील सात दिवसांचा अंदाज
IMD च्या संज्ञा समजून घ्या
IMD चा अंदाज दोन वेगवेगळ्या गोष्टी सांगतो: पाऊस किती भागात पडेल (व्याप्ती) आणि किती जोराने पडेल (तीव्रता). या दोन्हींची सरमिसळ केल्यास अंदाजाचा चुकीचा अर्थ निघतो.
| व्याप्ती (केंद्रांच्या टक्केवारीत) | तीव्रता (२४ तासांत) |
|---|---|
| ISOL, तुरळक: १ ते २५% ठिकाणी | हलका: २.५ ते १५.५ मिमी |
| SCT, विखुरलेला: २६ ते ५०% ठिकाणी | मध्यम: १५.६ ते ६४.४ मिमी |
| FWS, बऱ्याच ठिकाणी: ५१ ते ७५% ठिकाणी | जोरदार: ६४.५ ते ११५.५ मिमी |
| WS, सर्वदूर: ७६ ते १००% ठिकाणी | अतिजोरदार: ११५.६ ते २०४.४ मिमी |
| अत्यंत जोरदार: २०४.५ मिमीपेक्षा जास्त |
उपविभागनिहाय अंदाज (IMD विस्तारित अंदाज, १० ते १६ सप्टेंबर)
| उपविभाग | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | FWS/WS | FWS/WS | FWS/WS | FWS/WS + ISOL जोरदार | FWS/WS | FWS/WS | FWS/WS |
| मध्य महाराष्ट्र | — | — | ISOL जोरदार | FWS/WS + ISOL अतिजोरदार | FWS/WS | FWS/WS | FWS/WS |
| मराठवाडा | — | — | FWS/WS + ISOL जोरदार | FWS/WS + ISOL जोरदार | — | — | — |
| विदर्भ | — | FWS/WS ⚡ + ISOL जोरदार | FWS/WS ⚡ + ISOL जोरदार | FWS/WS ⚡ | FWS/WS ⚡ | — | — |
⚡ = मेघगर्जना व विजांसह | — = विस्तारित अंदाजात विशेष उल्लेख नाही; याचा अर्थ कोरडे हवामान असा नाही.
शेजारील भागांत गुजरात विभागात १३-१४, सौराष्ट्र-कच्छमध्ये १४ आणि पश्चिम मध्य प्रदेशात १२ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार पावसाचा अंदाज आहे. तेलंगणात ११ सप्टेंबरला बऱ्याच ठिकाणी ते सर्वदूर पाऊस अपेक्षित आहे. IMD च्या परिशिष्ट III नुसार या आठवड्यात मान्सूनच्या गाभा क्षेत्रात सामान्य ते सरासरीपेक्षा जास्त, तर देशाच्या उर्वरित भागांत सरासरीपेक्षा कमी पाऊस राहील. संपूर्ण देशासाठी १५ सप्टेंबरपर्यंत सरासरीपेक्षा जास्त आणि त्यानंतर उर्वरित आठवड्यात सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज आहे. परिशिष्ट III मधील विसंगती नकाशात ढोबळमानाने गुजरात, मध्य प्रदेश आणि मध्य भारताच्या पट्ट्यावर सरासरीपेक्षा जास्त, तर दक्षिण द्वीपकल्प आणि लगतच्या अरबी समुद्रावर सरासरीपेक्षा कमी पावसाची छटा दिसते.
जिल्हानिहाय इशारे (११ ते १४ सप्टेंबर)
स्रोत: प्रादेशिक हवामान केंद्र मुंबई (विदर्भासाठी नागपूर केंद्राचे इशारे), १० सप्टेंबर २०२६, दुपारी १ वाजता जारी. प्रत्येक दिवसाचा अंदाज त्या दिवशी सकाळी ८.३० ते दुसऱ्या दिवशी सकाळी ८.३० पर्यंत लागू. इशारे दररोज अद्ययावत होतात.
संकेत: ह = हलका पाऊस | ह-म = हलका ते मध्यम | म = मध्यम | सरी = मेघगर्जनेसह सरी | ⚡ = मेघगर्जना व विजा (मुंबई केंद्राच्या इशाऱ्यात ३०-४० किमी/तास वाऱ्यासह) | ⚡⚡ = विजा व ४०-५० किमी/तास वेगाचे वादळी वारे | जो = तुरळक ठिकाणी जोरदार | जो-अजो = तुरळक ठिकाणी जोरदार ते अतिजोरदार | — = इशारा नाही
कोकण
| जिल्हा | ११ | १२ | १३ | १४ |
|---|---|---|---|---|
| पालघर | ह | ⚡ ह-म | ⚡⚡ जो | म |
| ठाणे | ह-म | ⚡ ह-म | ⚡⚡ जो | म |
| मुंबई | ह | ⚡ ह-म | ⚡⚡ जो | म |
| रायगड | ह | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म | ह-म/सरी |
| रत्नागिरी | ह | म | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म |
| सिंधुदुर्ग | ह | ह-म | म | ह-म/सरी |
उत्तर महाराष्ट्र
| जिल्हा | ११ | १२ | १३ | १४ |
|---|---|---|---|---|
| नंदुरबार | ह-म/सरी | ह/सरी | ⚡⚡ जो-अजो | म |
| धुळे | ह/सरी | ⚡ ह-म | ⚡⚡ जो-अजो | म |
| जळगाव | ह/सरी | ⚡⚡ जो | ⚡⚡ जो | ह-म |
| नाशिक | ह-म/सरी | ⚡⚡ जो | ⚡⚡ जो | ह-म |
| नाशिक घाटमाथा | ⚡ ह-म | ⚡⚡ जो | ⚡⚡ जो-अजो | ⚡ ह-म |
पश्चिम महाराष्ट्र
| जिल्हा | ११ | १२ | १३ | १४ |
|---|---|---|---|---|
| अहिल्यानगर | ह/सरी | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म |
| पुणे | ह | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म |
| पुणे घाटमाथा | ह | ⚡ ह-म | ⚡⚡ जो | ⚡ ह-म |
| सातारा | ह | ह-म/सरी | ⚡ ह-म | ह-म/सरी |
| सातारा घाटमाथा | ह | ह-म | ⚡ ह-म | म |
| सोलापूर | ह/सरी | ⚡ ह-म | ह-म/सरी | ह |
| सांगली | ह/सरी | ह/सरी | ह/सरी | ह |
| कोल्हापूर | ह/सरी | ह/सरी | ह/सरी | ह-म |
| कोल्हापूर घाटमाथा | ह/सरी | ह-म | ह-म | ह-म |
मराठवाडा
| जिल्हा | ११ | १२ | १३ | १४ |
|---|---|---|---|---|
| छत्रपती संभाजीनगर | ह/सरी | ⚡⚡ जो | ⚡⚡ जो | ह-म |
| जालना | ह-म/सरी | ⚡⚡ जो | ⚡⚡ जो | ह |
| हिंगोली | ⚡ ह-म | ⚡⚡ जो | ⚡ ह-म | ह |
| नांदेड | ⚡ ह-म | ⚡⚡ जो | ह-म/सरी | ह |
| परभणी | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म | ह |
| बीड | ह/सरी | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म | ह-म |
| लातूर | ह-म/सरी | ⚡ ह-म | ह-म/सरी | ह |
| धाराशिव | ह-म/सरी | ⚡ ह-म | ⚡ ह-म | ह |
विदर्भ (नागपूर केंद्र केवळ इशारे देते; ‘इशारा नाही’ म्हणजे पाऊस नाही असे नव्हे. विस्तारित अंदाजानुसार विदर्भात ११ ते १४ सप्टेंबर बऱ्याच ठिकाणी ते सर्वदूर पाऊस अपेक्षित आहे.)
| जिल्हा | ११ | १२ | १३ | १४ |
|---|---|---|---|---|
| बुलढाणा | — | ⚡⚡ | ⚡ | — |
| अकोला | — | ⚡⚡ | ⚡ | — |
| वाशिम | — | ⚡⚡ जो | ⚡ | — |
| अमरावती | — | ⚡⚡ जो | ⚡ | — |
| यवतमाळ | ⚡⚡ | ⚡⚡ जो | ⚡ | — |
| वर्धा | ⚡⚡ | ⚡⚡ जो | ⚡ | — |
| नागपूर | ⚡⚡ | ⚡⚡ | — | — |
| भंडारा | ⚡ | ⚡⚡ | — | — |
| गोंदिया | ⚡ | ⚡⚡ | — | — |
| चंद्रपूर | ⚡⚡ जो | ⚡⚡ | — | — |
| गडचिरोली | ⚡⚡ जो | ⚡⚡ | — | — |
दुसरा आठवडा (१७ ते २३ सप्टेंबर) आणि तापमान
दुसऱ्या आठवड्यात संपूर्ण देशासाठी सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज आहे. कोकण व गोवा आणि किनारी कर्नाटकात काही दिवस विखुरलेला ते बऱ्याच ठिकाणी पाऊस आणि तुरळक ठिकाणी जोरदार सरी, तर उर्वरित द्वीपकल्पीय भारतात काही दिवस विखुरलेला पाऊस व तुरळक जोरदार सरी अपेक्षित आहेत. सोमाली जेट कमकुवतच राहील आणि अरबी समुद्रावरील ‘रिज’ कायम राहील. परिशिष्ट III मधील दुसऱ्या आठवड्याच्या विसंगती नकाशात महाराष्ट्रासह देशाच्या बहुतांश भागावर ढोबळमानाने सरासरीपेक्षा कमी पावसाची छटा दिसते.
साधारण २० सप्टेंबरच्या सुमारास उत्तर अंदमान समुद्र आणि लगतच्या थायलंडवर वरच्या हवेत नवे चक्राकार अभिसरण तयार होऊन ते वायव्येकडे सरकत २२ सप्टेंबरच्या आसपास दक्षिण ओडिशा-उत्तर आंध्र प्रदेश किनाऱ्याजवळ पोहोचण्याची शक्यता IMD ने नोंदवली आहे. त्याचा महाराष्ट्रावरील परिणाम पुढील अंदाजांतून स्पष्ट होईल.
तापमानाबाबत, पहिल्या आठवड्यात वायव्य भारताच्या मैदानी भागात कमाल तापमान सरासरीपेक्षा २ ते ४ अंशांनी, तर दक्षिण द्वीपकल्प आणि ईशान्य भारताच्या काही भागांत २ ते ३ अंशांनी जास्त राहील. दुसऱ्या आठवड्यात द्वीपकल्पीय आणि पूर्व भारताच्या काही भागांत कमाल तापमान २ ते ३ अंशांनी जास्त राहण्याची शक्यता आहे. दोन्ही आठवड्यांत उष्णतेची लाट किंवा उष्ण रात्रींची शक्यता नाही. मात्र पावसाची उघडीप आणि सरासरीपेक्षा जास्त तापमान एकत्र आल्यास जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी होतो, हे तुटीच्या भागातील शेतकऱ्यांनी लक्षात ठेवावे.
५. विश्लेषण: स्रोत कुठे जुळतात, कुठे वेगळे सांगतात
(अ) विस्तारित अंदाज आणि जिल्हानिहाय इशारे: स्पष्ट एकवाक्यता
IMD मुख्यालयाचा उपविभागनिहाय विस्तारित अंदाज आणि मुंबई-नागपूर केंद्रांचे जिल्हानिहाय इशारे एकाच दिवशी (१० सप्टेंबर) जारी झाले असून महाराष्ट्राबाबत दोन्ही एकच दिशा दाखवतात. मध्य महाराष्ट्रात १३ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार पावसाचा उपविभागीय अंदाज जिल्हा पातळीवर नेमका धुळे, नंदुरबार आणि नाशिक घाटमाथ्यावरील ‘जोरदार ते अतिजोरदार’ इशाऱ्यात उतरतो. मराठवाड्यातील १२-१३ सप्टेंबरचा जोरदार पावसाचा अंदाज छत्रपती संभाजीनगर, जालना (१२-१३) आणि हिंगोली, नांदेड (१२) या जिल्ह्यांत दिसतो. विदर्भातील ११-१२ सप्टेंबरचा अंदाज चंद्रपूर, गडचिरोली (११) आणि अमरावती, वाशिम, यवतमाळ, वर्धा (१२) येथे, तर कोकणातील १३ सप्टेंबरचा अंदाज पालघर, ठाणे, मुंबईत दिसतो.
(आ) ‘सर्वदूर पाऊस’ म्हणजे ‘जोरदार पाऊस’ नव्हे
विस्तारित अंदाजात कोकण व गोव्यासाठी १० सप्टेंबरपासूनच बऱ्याच ठिकाणी ते सर्वदूर (FWS/WS) पाऊस सांगितला आहे. पण जिल्हानिहाय अंदाजात कोकणातील सर्व सहा जिल्ह्यांसाठी १० आणि ११ सप्टेंबरला केवळ हलका पाऊस आहे. यात विरोधाभास नाही: FWS/WS ही संज्ञा पाऊस किती ठिकाणी पडेल हे सांगते, किती पडेल हे नव्हे. ‘कोकणात सर्वदूर पाऊस’ हे वाक्य वाचून भातखाचरे भरतील अशी अपेक्षा ठेवणे चुकीचे ठरेल.
(इ) उपविभागाचा अंदाज दक्षिणेकडील जिल्ह्यांचे वास्तव झाकतो
मध्य महाराष्ट्रासाठी १३ ते १६ सप्टेंबर बऱ्याच ठिकाणी ते सर्वदूर पावसाचा अंदाज आहे. पण त्याच उपविभागातील सांगलीसाठी ११ ते १४ सप्टेंबर चारही दिवस केवळ हलका पाऊस किंवा सरी, कोल्हापूरसाठी हलका ते हलका-मध्यम आणि सोलापूरसाठी हलका ते मध्यम पाऊस आहे. मराठवाड्यातही ‘जोरदार पाऊस’ हे विभागीय शीर्षक लातूर, धाराशिव, बीड आणि परभणीला लागू होत नाही; या चार जिल्ह्यांसाठी एकाही दिवशी जोरदार पावसाचा इशारा नाही.
यामागचे भौतिक कारण विभाग २ मध्ये स्पष्ट आहे: प्रणालीचा मार्ग मध्य भारतातून गुजरातकडे जाणारा आहे, द्वीपकल्पावरील पश्चिमी वारे कमकुवत आहेत आणि दक्षिण-मध्य अरबी समुद्रावरील ‘रिज’ बाष्पपुरवठा रोखत आहे. परिशिष्ट III मधील विसंगती नकाशात दक्षिण द्वीपकल्पावर दिसणारी सरासरीपेक्षा कमी पावसाची छटा आणि जिल्हानिहाय इशारे यांच्यातही हीच सुसंगती आहे.
(ई) उपग्रहाची साक्ष
११ सप्टेंबरच्या पहाटेच्या INSAT-3DS प्रतिमेत खोल संवहन प्रणालीभोवती पूर्व आणि मध्य भारतावर केंद्रित आहे. महाराष्ट्रात विदर्भावर मध्यम ते तीव्र संवहन आहे, तर मराठवाडा आणि अंतर्गत मध्य महाराष्ट्रावर केवळ तुरळक-विखुरलेले ढग आहेत. जिल्हानिहाय इशाऱ्यांतील क्रम (आधी विदर्भ ११-१२, नंतर उत्तर महाराष्ट्र व मराठवाडा १२-१३) या चित्राशी जुळतो. मात्र उपग्रह बुलेटिन ढगांच्या रचनेवरून ‘LLC’ असा उल्लेख करते; प्रणालीची पृष्ठीय पातळीवरील श्रेणी IMD च्या दैनंदिन हवामान बुलेटिनमधून निश्चित होते.
(उ) माध्यमांतील अंदाज वाचताना सावधगिरी
९ सप्टेंबरला India.com वर प्रसिद्ध झालेल्या ‘September 10 IMD weather forecast’ या वृत्ताचे शीर्षक हरियाणा, दिल्ली, पंजाबमध्ये जोरदार आणि झारखंड, ओडिशा, बिहारमध्ये हलका पाऊस असे सांगते. पण त्याच वृत्ताच्या मजकुरात हरियाणा-दिल्ली-पंजाबसाठी जोरदार पावसाच्या तारखा १४-१५ सप्टेंबर आहेत, १० सप्टेंबर नव्हे. आणि IMD च्या १० सप्टेंबरच्या विस्तारित अंदाजात ओडिशात १० सप्टेंबरलाच तुरळक ठिकाणी अत्यंत जोरदार पावसाचा इशारा आहे. हे वृत्त नवे कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होण्याआधी प्रसिद्ध झाल्याने तारखांतील काही फरक समजण्यासारखे आहेत; पण शीर्षकातील दिवसांची सरमिसळ ही वाचनातील चूक आहे.
महाराष्ट्राबाबतही त्या वृत्तात कोकण व मध्य महाराष्ट्रासाठी १३-१४ सप्टेंबरला जोरदार पाऊस सांगितला आहे. IMD च्या १० सप्टेंबरच्या अंदाजांनुसार कोकणात जोरदार पाऊस १३ सप्टेंबरला, तर मध्य महाराष्ट्रात १२ ला जोरदार आणि १३ ला तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार आहे; १४ सप्टेंबरला दोन्ही उपविभागांतील कोणत्याही जिल्ह्यासाठी जोरदार पावसाचा इशारा नाही. शेतकऱ्यांनी सर्वात अलीकडचा IMD अंदाजच आधारभूत मानावा.
मुंबई महानगर प्रदेशासाठी १२-१३ सप्टेंबरला ‘यलो अलर्ट’ असल्याचे माध्यमांनी (फ्री प्रेस जर्नल, १० सप्टेंबर) नोंदवले आहे. IMD च्या रंगसंकेतात पिवळा इशारा म्हणजे ‘लक्ष ठेवा, अद्ययावत राहा’. ‘तयारीत राहा’ हा नारिंगी आणि ‘कृती करा’ हा लाल इशारा असतो. शिवाय मुंबई, कोकण किंवा घाटमाथ्यासाठीचा इशारा लातूर, धाराशिव, सोलापूरसारख्या पूर्वेकडील जिल्ह्यांना लागू होत नाही. ‘महाराष्ट्रात अलर्ट’ अशा ढोबळ शीर्षकांवरून पेरणी, फवारणी किंवा काढणीचे निर्णय घेण्याऐवजी आपल्या जिल्ह्याचा अंदाज पाहणे आवश्यक आहे.
६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला (११ ते १७ सप्टेंबर)
सर्व विभागांसाठी
११ ते १४ सप्टेंबरदरम्यान कीटकनाशक, बुरशीनाशक किंवा तणनाशकाची फवारणी टाळा; पावसाआधी केलेली फवारणी धुऊन जाते आणि खर्च वाया जातो. युरियासारख्या नत्रयुक्त खतांचा हप्ता जोरदार पावसाआधी देऊ नका; सरी ओसरल्यावर, जमिनीत वाफसा आल्यावर द्या. काढणीस तयार असलेले पीक पाऊस सुरू होण्याआधी काढून सुरक्षित, कोरड्या जागी हलवा किंवा ताडपत्रीने झाका आणि बांधून ठेवा.
विजांचा कडकडाट सुरू असताना शेतात, झाडाखाली, विजेच्या खांबाजवळ किंवा पाण्याजवळ थांबू नका; पक्क्या निवाऱ्यात जा. मोकळ्या शेतात अडकल्यास पाय जुळवून गुडघ्यांवर बसा आणि डोके खाली घ्या. घरातील विद्युत उपकरणांचे प्लग काढून ठेवा. विजेच्या पूर्वसूचनेसाठी केंद्र सरकारचे ‘दामिनी’ ॲप आणि जिल्हानिहाय कृषी हवामान सल्ल्यासाठी ‘मेघदूत’ ॲप उपयुक्त आहे.
कोकण (पालघर, ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग)
उत्तर कोकणात (पालघर, ठाणे, मुंबई) १३ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस आणि ४०-५० किमी/तास वेगाच्या वाऱ्यांचा इशारा आहे; दक्षिण कोकणात मध्यम सरी अपेक्षित आहेत. भातखाचरांचे बांध तपासा आणि अतिरिक्त पाण्याच्या निचऱ्याची वाट मोकळी ठेवा. सोसाट्याच्या वाऱ्यांत केळी, पपई आणि भाजीपाल्याचे नुकसान होऊ शकते, त्यामुळे झाडांना आणि वेलवर्गीय पिकांना आधार द्या. मत्स्यतळ्यांतून पाणी ओसंडून मासे वाहून जाऊ नयेत म्हणून जाळी लावलेली निचरा वाट ठेवा.
घाटमाथा (नाशिक, पुणे, सातारा, कोल्हापूर)
नाशिक घाटमाथ्यावर १२ ला जोरदार आणि १३ ला तुरळक ठिकाणी जोरदार ते अतिजोरदार, तर पुणे घाटमाथ्यावर १३ ला जोरदार पावसाचा इशारा आहे. सातारा व कोल्हापूर घाटमाथ्यावर हलका ते मध्यम पाऊस अपेक्षित आहे. भात व नाचणीच्या शेतात निचरा व्यवस्था ठेवा. उताराच्या शेतांत आणि दरड किंवा माती घसरण्याचा धोका असलेल्या ठिकाणी मुसळधार पावसात काम टाळा. पाणलोट क्षेत्रात आवक वाढण्याची शक्यता असल्याने नदीकाठच्या गावांनी स्थानिक प्रशासनाच्या सूचनांवर लक्ष ठेवावे.
उत्तर महाराष्ट्र (नाशिक, जळगाव, धुळे, नंदुरबार)
१२ आणि १३ सप्टेंबर हे या भागासाठी निर्णायक दिवस आहेत. जळगाव आणि नाशिकमध्ये दोन्ही दिवस, तर धुळे आणि नंदुरबारमध्ये १३ ला जोरदार ते अतिजोरदार पावसाचा आणि ४०-५० किमी/तास वाऱ्यांचा इशारा आहे.
कापूस, सोयाबीन आणि मक्याच्या शेतात पाणी साचू देऊ नका; उताराच्या दिशेने चर काढून निचरा करा. या काळात सिंचन पूर्णपणे थांबवा. काढणीस तयार असलेली बाजरी, मका, मूग किंवा उडीद १२ सप्टेंबरपूर्वी काढून झाका. कांद्याच्या रोपवाटिका आणि नव्या लागवडीच्या गादीवाफ्यांतून पाणी बाहेर जाईल याची काळजी घ्या. भाजीपाला आणि लहान फळझाडांना आधार द्या. द्राक्ष बागायतदारांनी फळछाटणीचे नियोजन असल्यास ही पावसाची सर ओसरेपर्यंत थांबावे; छाटणीनंतर लगेच पाऊस आणि ढगाळ हवामान असल्यास डाऊनी मिल्ड्यूचा धोका वाढतो. छाटणीची नेमकी वेळ स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने ठरवा.
पश्चिम महाराष्ट्राचा पूर्व भाग (अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, सोलापूर, सांगली, कोल्हापूर)
या भागात मेघगर्जना-विजांसह हलक्या ते मध्यम सरींचा अंदाज असून एकाही जिल्ह्यासाठी (घाटमाथा वगळता) जोरदार पावसाचा इशारा नाही. जुलैपासून तुटीची चिंता असलेल्या अहिल्यानगर-सोलापूर पट्ट्यासाठी हा पाऊस जमिनीत पुरेशी ओल निर्माण करेल की नाही, हे प्रत्यक्ष पडलेल्या पावसावरच ठरेल.
रब्बी ज्वारीचा पेरणी हंगाम जवळ येत असताना एका सरीवर पेरणीची घाई करू नका. शेतात ३० सेंमी खोलीपर्यंत खड्डा घेऊन ओल तपासा आणि त्यानंतरच निर्णय घ्या. उभ्या खरीप पिकांत पिकाच्या अवस्थेनुसार आच्छादनाने किंवा हलक्या आंतरमशागतीने ओलावा टिकवा. डाळिंब बागायतदारांनी फवारणीचे वेळापत्रक पावसाचा अंदाज पाहून ठरवावे आणि वादळी वाऱ्यात फांद्या मोडू नयेत म्हणून आधार द्यावा.
मराठवाडा
उत्तर मराठवाडा (छत्रपती संभाजीनगर, जालना, हिंगोली, नांदेड): १२ सप्टेंबरला चारही जिल्ह्यांत आणि १३ ला छत्रपती संभाजीनगर व जालन्यात तुरळक ठिकाणी जोरदार पाऊस आणि ४०-५० किमी/तास वाऱ्यांचा इशारा आहे. सोयाबीन आणि कापसाच्या शेतात निचऱ्याची व्यवस्था करा, फवारणी व सिंचन टाळा आणि काढणीस तयार पीक झाकून सुरक्षित ठेवा.
दक्षिण मराठवाडा (लातूर, धाराशिव, बीड, परभणी): या जिल्ह्यांत मेघगर्जनेसह हलक्या ते मध्यम सरींचाच अंदाज आहे. ‘मराठवाड्यात जोरदार पाऊस’ हे शीर्षक या भागाला सरसकट लागू होत नाही. शेंगा भरण्याच्या अवस्थेतील सोयाबीन आणि बोंडे धरणाऱ्या कापसाला पाण्याचा ताण असेल आणि संरक्षित पाण्याची सोय असेल, तर १२-१३ सप्टेंबरला प्रत्यक्ष किती पाऊस पडतो ते पाहून १४ नंतर सिंचनाचा निर्णय घ्या. पडणारा पाऊस शेततळ्यात आणि बांधांमध्ये अडवण्याची तयारी ठेवा.
संपूर्ण मराठवाड्यासाठी एक महत्त्वाची नोंद: १७ ते २३ सप्टेंबर या आठवड्यात देशपातळीवर सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा आणि द्वीपकल्पाच्या काही भागांत सरासरीपेक्षा जास्त कमाल तापमानाचा अंदाज आहे. त्यामुळे या पावसानंतर ओलावा किती काळ टिकेल यावर मर्यादा आहेत. रब्बीचे कोणतेही नियोजन अंदाजाच्या तारखांवर किंवा माध्यमांच्या शीर्षकांवर नव्हे, तर ३० सेंमी खोलीवरील प्रत्यक्ष ओलीवर करा.
विदर्भ
चंद्रपूर आणि गडचिरोलीत ११ सप्टेंबरला, तर अमरावती, वाशिम, यवतमाळ आणि वर्ध्यात १२ सप्टेंबरला तुरळक ठिकाणी जोरदार पावसाचा इशारा आहे. नागपूर, भंडारा, गोंदिया, अकोला आणि बुलढाण्यात ४०-५० किमी/तास वेगाच्या वादळी वाऱ्यांसह विजांचा इशारा आहे. नागपूर केंद्राच्या तक्त्यात ‘इशारा नाही’ असे दिसले तरी विस्तारित अंदाजानुसार ११ ते १४ सप्टेंबर विदर्भात बऱ्याच ठिकाणी पाऊस अपेक्षित आहे.
कापूस, सोयाबीन आणि तुरीच्या शेतात निचरा ठेवा आणि या काळात फवारणी टाळा. पूर्व विदर्भात (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली) भातखाचरांचे बांध आणि पाण्याची पातळी तपासा. वादळी वाऱ्यांमुळे संत्रा-मोसंबी बागांत फळगळ होऊ शकते; बागेतील निचरा आणि झाडांना आधार यांकडे लक्ष द्या. मोकळ्या शेतात काम करताना विजांबाबत विशेष खबरदारी घ्या.
पशुधन आणि मत्स्यपालन
जोरदार पाऊस आणि विजांच्या काळात जनावरे गोठ्यातच ठेवा आणि त्यांना संतुलित आहार द्या. चारा आणि पशुखाद्य ओलाव्यापासून सुरक्षित, कोरड्या जागी साठवा. मत्स्यतळ्यांना जाळी लावलेली निचरा वाट ठेवा, जेणेकरून पाणी ओसंडल्यास मासे वाहून जाणार नाहीत.
निष्कर्ष
एका आठवड्यात ८२ टक्के तूट अनुभवलेल्या मराठवाड्यासाठी आणि ६५ टक्के तुटीतील मध्य महाराष्ट्रासाठी १२-१३ सप्टेंबरचा पाऊस महत्त्वाचा आहे. पण बळावणारा अल् निनो, कमकुवत सोमाली जेट, अरबी समुद्रावरील ‘रिज’ आणि दुसऱ्या आठवड्यातील कमी पावसाचा अंदाज एकत्र पाहता हा हंगामाचा हिशेब बदलणारा पाऊस नाही. आणि या पावसाचा भूगोलही असमान आहे: जिथे जोर आहे तिथे निचऱ्याची चिंता, आणि जिथे तूट सर्वाधिक खोल आहे तिथे पुन्हा हलक्याच सरी.
म्हणूनच राज्याच्या किंवा उपविभागाच्या ढोबळ आकड्यांवर नव्हे, तर आपल्या जिल्ह्याच्या अद्ययावत इशाऱ्यावर आणि शेतातील प्रत्यक्ष ओलीवर निर्णय घेणे हेच या आठवड्यातील सर्वात सुरक्षित धोरण आहे. IMD चे जिल्हानिहाय इशारे दररोज अद्ययावत होतात; ते mausam.imd.gov.in/mumbai (विदर्भासाठी imdnagpur.gov.in) आणि मेघदूत ॲपवर पाहता येतात.
स्रोत
- भारतीय हवामान विभाग, प्रसिद्धीपत्रक: चालू हवामान स्थिती व पुढील दोन आठवड्यांचा विस्तारित अंदाज (१० ते २३ सप्टेंबर २०२६), दि. १० सप्टेंबर २०२६, परिशिष्ट I ते V
- भारतीय हवामान विभाग, INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, ११ सप्टेंबर २०२६ (०००० UTC)
- प्रादेशिक हवामान केंद्र, मुंबई: जिल्हानिहाय अंदाज व इशारे (१० ते १४ सप्टेंबर), दि. १० सप्टेंबर २०२६, दुपारी १.००
- द हिंदू बिझनेसलाइन / ANI, ८ जुलै २०२६
- फ्री प्रेस जर्नल, १० सप्टेंबर २०२६
- India.com, ९ सप्टेंबर २०२६
