भारतीय हवामान विभागाचा विस्तारित अंदाज — ६ ते १९ ऑगस्ट २०२६
अंदाज दुरुस्ती (लेखाच्या प्रारंभीच): गेल्या दोन महिन्यांत कृषी पर्वने सातत्याने ज्या “कोकण अधिक्यात – मराठवाडा तुटीत” या विषमतेवर भर दिला होता, ती स्थिती ३० जुलै ते ५ ऑगस्ट या आठवड्यात पूर्णपणे उलटी झाली आहे. याच आठवड्यात कोकण-गोवा उपविभागात सरासरीपेक्षा ३१ टक्के कमी पाऊस नोंदला गेला, तर मराठवाड्यात सरासरीपेक्षा १४० टक्के अधिक. हा बदल हंगामी आकडेवारीवरही परिणाम करत आहे — १ जूनपासूनची कोकणाची आघाडी आता जवळपास संपली असून (उणे २ टक्के), राज्यातील एकमेव मोठा अधिक्याचा पट्टा मध्य महाराष्ट्र (अधिक ३६ टक्के) हा उरला आहे. ही दुरुस्ती तळटीपेत न ठेवता प्रारंभीच नोंदवणे आवश्यक आहे.
१. सद्यस्थिती — पावसाची अधिकृत आकडेवारी
भारतीय हवामान विभागाच्या ६ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या पत्रकानुसार, ५ ऑगस्ट रोजी संपलेल्या आठवड्यात देशभरात पाऊस सरासरीच्या ७ टक्के अधिक म्हणजे सामान्य श्रेणीत राहिला. मात्र १ जून ते ५ ऑगस्ट या संपूर्ण हंगामाची तूट उणे ११ टक्के एवढी कायम आहे.
तक्ता १: महाराष्ट्रातील उपविभागनिहाय पाऊस — आठवडा (३०.०७.२०२६ ते ०५.०८.२०२६)
| उपविभाग | प्रत्यक्ष (मिमी) | सरासरी (मिमी) | तफावत |
|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | १६३.६ | २३७.४ | उणे ३१% |
| मध्य महाराष्ट्र | १०५.२ | ५६.१ | अधिक ८८% |
| मराठवाडा | ९७.० | ४०.४ | अधिक १४०% |
| विदर्भ | १३५.६ | ७५.० | अधिक ८१% |
(स्रोत: IMD जल हवामान विज्ञान प्रभाग, उपविभागीय पर्जन्यमान नकाशा, परिशिष्ट-१)
तक्ता २: महाराष्ट्रातील उपविभागनिहाय पाऊस — हंगाम (०१.०६.२०२६ ते ०५.०८.२०२६)
| उपविभाग | प्रत्यक्ष (मिमी) | सरासरी (मिमी) | तफावत |
|---|---|---|---|
| कोकण व गोवा | १८९३.३ | १९२२.५ | उणे २% |
| मध्य महाराष्ट्र | ५८१.१ | ४२७.७ | अधिक ३६% |
| मराठवाडा | २९९.६ | ३३३.१ | उणे १०% |
| विदर्भ | ४८२.७ | ५४०.२ | उणे ११% |
(स्रोत: IMD जल हवामान विज्ञान प्रभाग, उपविभागीय पर्जन्यमान नकाशा, परिशिष्ट-२)
विश्लेषण: राज्याची सरासरी काढल्यास हे चित्र दिसणार नाही. मध्य महाराष्ट्राचा ३६ टक्के अधिक्याचा आकडा मराठवाडा आणि विदर्भाच्या अनुक्रमे १० व ११ टक्के तुटीला झाकून टाकतो. मराठवाड्याला गेल्या आठवड्यात मिळालेला १४० टक्के अधिक पाऊस दिलासादायक असला, तरी तो हंगामी तूट भरून काढण्यास पुरेसा ठरलेला नाही — ९७ मिमीच्या एका आठवड्याने ३३.५ मिमीची हंगामी तफावत केवळ अंशतः भरली आहे. शिवाय हा पाऊस अल्पावधीत, जोरदार स्वरूपात पडल्याने त्यातील बराचसा भाग जमिनीत मुरण्याऐवजी वाहून गेल्याची शक्यता आहे.
देशपातळीवरील चित्र
| प्रदेश | आठवडा तफावत | हंगाम तफावत |
|---|---|---|
| पूर्व व ईशान्य भारत | अधिक २% | उणे २७% |
| वायव्य भारत | उणे २२% | उणे १२% |
| मध्य भारत | अधिक १४% | अधिक २% |
| दक्षिण द्वीपकल्प | अधिक ३९% | उणे १८% |
| संपूर्ण देश | अधिक ७% | उणे ११% |
२. सक्रिय हवामान प्रणाली
गेल्या आठवड्यातील तीव्र दाबाची प्रणाली
गेल्या आठवड्यातील छत्तीसगड व लगतच्या उत्तर अंतर्गत ओडिशावरील तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र (Deep Depression) पश्चिम-वायव्येकडे सरकत ३० जुलै रोजी सकाळी ८.३० वाजता पश्चिम-मध्य छत्तीसगड व लगतच्या विदर्भ-आग्नेय मध्य प्रदेशावर केंद्रित झाले. ते पश्चिम-नैऋत्येकडे सरकून त्याच दिवशी सायंकाळी विदर्भाच्या पूर्व भागावर कमी दाबाच्या क्षेत्रात रूपांतरित झाले. ३१ जुलैला सकाळी ते पश्चिम विदर्भ व दक्षिण मध्य प्रदेशावर होते. १ ऑगस्ट सकाळी आग्नेय राजस्थानवर ते स्पष्ट कमी दाबाचे क्षेत्र बनले, त्याच दिवशी सायंकाळी नैऋत्य राजस्थानवर साध्या कमी दाबात कमकुवत झाले आणि ३ ऑगस्ट सकाळी अस्पष्ट झाले.
याच प्रणालीने महाराष्ट्रात पुढील पाऊस दिला:
- अतितीव्र मुसळधार पाऊस (extremely heavy): मध्य महाराष्ट्रात ३१ जुलै व १ ऑगस्ट रोजी; विदर्भ व मराठवाड्यात ३१ जुलै रोजी तुरळक ठिकाणी
- मुसळधार ते अतिमुसळधार: मध्य महाराष्ट्रात २ व ३ ऑगस्ट रोजी
- यानंतर स्वतंत्रपणे — कोकण व गोव्यात ३ ऑगस्ट रोजी आणि मध्य महाराष्ट्रात ४ ऑगस्ट रोजी तुरळक ठिकाणी अतितीव्र मुसळधार पाऊस
गुजरात विभागात १ ऑगस्ट रोजी अंबिका (जिल्हा सुरत) येथे ६१ सेंटिमीटर एवढ्या अपवादात्मक पावसाची नोंद झाली.
मान्सून ट्रफची हालचाल
ट्रफची स्थिती हाच या आठवड्याच्या उलथापालथीचा गाभा आहे. ३० व ३१ जुलै रोजी ट्रफ सरासरी स्थानाच्या दक्षिणेला होता — यामुळेच मराठवाडा-विदर्भाला पाऊस मिळाला. १ ते ४ ऑगस्ट दरम्यान त्याचे पश्चिम टोक दक्षिणेला तर पूर्व टोक उत्तरेला राहिले, आणि ५ ऑगस्ट रोजी तो संपूर्णपणे उत्तरेकडे सरकला — याच काळात कोकणातील पाऊस आटला.
आठवडा १ (६ ते १२ ऑगस्ट) — अपेक्षित प्रणाली
- मान्सून ट्रफ सध्या सरासरी स्थानाजवळ; आठवडाभर याच स्थानाभोवती हेलकावे घेण्याची शक्यता
- वायव्य बंगालच्या उपसागरावरील खालच्या स्तरातील चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती कायम राहून वायव्येकडे सरकण्याची शक्यता
- १२ ऑगस्टच्या सुमारास उत्तर बंगालच्या उपसागरावर नवी चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती तयार होण्याची शक्यता
- आठवड्याच्या अखेरीस महाराष्ट्र ते उत्तर केरळ किनारपट्टीवर किनारपट्टीलगतचा ट्रफ (off-shore trough) विकसित होण्याची शक्यता — कोकणासाठी हा सर्वात महत्त्वाचा घटक
- खालच्या स्तरातील सोमाली जेट कमकुवत राहण्याची शक्यता — म्हणजे अरबी समुद्रावरून येणारा बाष्पपुरवठा मंदावलेला
- वायव्य भारतावर सध्या एक पश्चिमी झंझावात सक्रिय; त्यानंतर आणखी एक अपेक्षित
- तिबेटी प्रतिचक्रवात कमकुवत व सरासरी स्थानाच्या नैऋत्येला
- वरच्या स्तरात २६ ते ३० अंश उत्तर अक्षांशादरम्यान रिज
आठवडा २ (१३ ते १९ ऑगस्ट) — अपेक्षित प्रणाली
- मान्सून ट्रफ सरासरी स्थानाजवळ किंवा त्याच्या उत्तरेला — हा इशारा गांभीर्याने घेण्यासारखा आहे
- १४ ऑगस्टच्या सुमारास वायव्य बंगालच्या उपसागरावर कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होण्याची शक्यता
- आठवड्याच्या उत्तरार्धात महाराष्ट्र व कर्नाटक किनारपट्टीवर किनारपट्टीलगतचा ट्रफ विकसित होण्याची शक्यता
- सोमाली जेट बळकट होण्याची शक्यता — बाष्पपुरवठा पुन्हा सुधारण्याचे संकेत
- तिबेटी प्रतिचक्रवात अधिक स्पष्ट व सरासरी स्थानाजवळ
३. उपग्रह व वारे विश्लेषण (INSAT-3DS)
७ ऑगस्ट २०२६, ००:०० UTC (सकाळी ५.३० वा. भा.प्र.वे.) च्या उपग्रह पत्रकानुसार:
संवहनी ढगांची तीव्रता:
- अत्यंत तीव्र संवहन (किमान ढग-शिखर तापमान CTT उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस): उत्तर मध्य प्रदेश, गंगेच्या खोऱ्यातील पश्चिम बंगाल, छत्तीसगड, ओडिशा, तेलंगणा, किनारी आंध्र प्रदेश, केरळ, लक्षद्वीप, अंदमान-निकोबार
- मध्यम ते तीव्र संवहन (CTT उणे ४० ते उणे ७० अंश सेल्सिअस): लडाख, जम्मू-काश्मीर, पश्चिम हरियाणा, पश्चिम उत्तर प्रदेश, दक्षिण मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, कर्नाटक, रायलसीमा, तामिळनाडू
पश्चिम भारतासाठी ढगांचे वर्णन: उत्तर मध्य प्रदेशावर विखुरलेले ते तुटक खालच्या-मध्यम स्तरातील ढग असून त्यात तीव्र ते अत्यंत तीव्र संवहन अंतर्भूत आहे. दक्षिण मध्य प्रदेश व महाराष्ट्रावर विखुरलेले खालच्या-मध्यम स्तरातील ढग असून त्यात मध्यम ते तीव्र संवहन अंतर्भूत आहे. राजस्थान, गुजरात व गोव्यावर मात्र केवळ तुरळक ठिकाणी कमकुवत ते मध्यम संवहन.
अरबी समुद्र: आग्नेय अरबी समुद्र, लक्षद्वीप व मालदीव परिसरावर तीव्र ते अत्यंत तीव्र संवहन अंतर्भूत असलेले ढग; उर्वरित अरबी समुद्र व कन्याकुमारी परिसरावर केवळ तुरळक कमकुवत ते मध्यम संवहन.
पश्चिमी झंझावात: उत्तर पाकिस्तान, लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड व परिसरावर विखुरलेले ते तुटक बहुस्तरीय ढग.
याचा अर्थ काय: महाराष्ट्रावरील ढगांचे शिखर-तापमान उणे ४० ते उणे ७० अंशांदरम्यान आहे — म्हणजे ढगांची उभी वाढ मध्यम स्वरूपाची. याच वेळी उत्तर मध्य प्रदेश आणि पूर्वेकडील पट्ट्यावर उणे ७० ते उणे ९० अंश CTT असलेले ढग आहेत. हा फरक स्पष्टपणे सांगतो की संवहनाचे मुख्य केंद्र सध्या महाराष्ट्राच्या ईशान्येला सरकलेले आहे — ट्रफ उत्तरेकडे सरकल्याच्या निरीक्षणाशी हे सुसंगत आहे. गोव्यावर आणि उत्तर कोकणलगतच्या समुद्रावर संवहन कमकुवत असणे हे कोकणातील उघडीप पुढील एक-दोन दिवस टिकण्याचे संकेत देते. मात्र आग्नेय अरबी समुद्रावरील तीव्र संवहन हे किनारपट्टीलगतचा ट्रफ विकसित होण्यासाठी लागणारी ऊर्जा उपलब्ध असल्याचे दाखवते.
४. दोन आठवड्यांचा अंदाज
तक्ता ३: प्रदेशनिहाय पर्जन्य अपेक्षा
| प्रदेश | आठवडा १ (६–१२ ऑगस्ट) | आठवडा २ (१३–१९ ऑगस्ट) |
|---|---|---|
| कोकण व गोवा | पहिल्या २–३ दिवसांत बऱ्यापैकी सर्वदूर ते सर्वदूर पाऊस, तुरळक ठिकाणी मुसळधार ते अतिमुसळधार | सर्वदूर पाऊस, अनेक दिवस तुरळक ठिकाणी मुसळधार ते अतिमुसळधार |
| मध्य महाराष्ट्र (घाटमाथा) | पहिल्या २–३ दिवसांत जोरदार सरी | पश्चिम घाटावर सामान्य ते सामान्यपेक्षा अधिक |
| मध्य महाराष्ट्र (सपाट भाग) | विखुरलेला ते मध्यम | विखुरलेला ते बऱ्यापैकी सर्वदूर, काही दिवस तुरळक ठिकाणी मुसळधार |
| मराठवाडा | विखुरलेला; उत्तरार्धात घट | विखुरलेला ते बऱ्यापैकी सर्वदूर, काही दिवस तुरळक ठिकाणी मुसळधार |
| विदर्भ | पहिले दोन दिवस बऱ्यापैकी सर्वदूर, तुरळक ठिकाणी मुसळधार ते अतिमुसळधार | सामान्य ते सामान्यपेक्षा अधिक |
महत्त्वाची नोंद: हवामान विभागाने आठवडा २ साठी “मध्य व पूर्व भारत तसेच पश्चिम घाटावर पाऊस सामान्य ते सामान्यपेक्षा अधिक” असे स्पष्टपणे नमूद केले आहे. IMD च्या व्याख्येनुसार मध्य भारतात संपूर्ण महाराष्ट्राचा समावेश होतो. देशाच्या उर्वरित भागांत मात्र पाऊस सामान्यपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता वर्तवली आहे.
देशपातळीवर: आठवडा १ मध्ये पूर्वार्धात सामान्याजवळ व उत्तरार्धात सामान्यपेक्षा कमी; आठवडा २ मध्ये पूर्वार्धात सामान्य ते सामान्यपेक्षा कमी व उत्तरार्धात सामान्य ते सामान्यपेक्षा अधिक.
तापमान
दोन्ही आठवड्यांत महाराष्ट्रासह देशाच्या बहुतांश भागात कमाल तापमान सामान्याजवळ (उणे १.५ ते अधिक १.५ अंश सेल्सिअस) राहण्याची शक्यता. वायव्य भारताच्या मैदानी भागात व ईशान्य भारतात आठवडा १ मध्ये २–३ अंश आणि आठवडा २ मध्ये २–४ अंश अधिक तापमान अपेक्षित. देशात कुठेही उष्णतेच्या लाटेची किंवा उष्ण रात्रींची शक्यता नाही. किमान तापमान सर्वत्र सामान्याजवळ.
५. मोठ्या प्रमाणावरील घटक — एल निनो, IOD आणि MJO
हा भाग कृषी पर्वच्या “तीन आघाड्यांवरील लढाई” या मालिकेतील पहिल्या आघाडीशी थेट जोडलेला आहे.
एल निनो: हवामान विभागाच्या पत्रकानुसार विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरावर सध्या मध्यम स्वरूपाची (moderate) एल निनो स्थिती प्रचलित असून मध्य व पूर्व विषुववृत्तीय प्रशांतावरील समुद्रपृष्ठ तापमान (SST) विसंगती सामान्यापेक्षा अधिक आहेत. ही स्थिती नैऋत्य मान्सून हंगामात आणखी बळकट होण्याची अपेक्षा असून मान्सून मिशन कपल्ड फोरकास्ट सिस्टिम (MMCFS) चे अंदाजही उर्वरित हंगामात एल निनो सातत्याने बळकट होत जाण्याचे संकेत देतात.
हिंदी महासागर द्विध्रुव (IOD): सध्या तटस्थ स्थिती. MMCFS नुसार ही तटस्थ स्थिती उर्वरित हंगामभर कायम राहण्याची शक्यता. मात्र काही आंतरराष्ट्रीय अंदाज केंद्रांच्या मते सप्टेंबर २०२६ मध्ये धन (positive) IOD स्थिती विकसित होण्याची शक्यता आहे. धन IOD हा एल निनोच्या दमन-प्रभावाला अंशतः तोंड देऊ शकतो — हंगामाच्या शेवटच्या टप्प्यासाठी हा एक अनुकूल संकेत आहे, परंतु त्यावर अद्याप एकमत नाही आणि IMD चे स्वतःचे प्रारूप त्याला दुजोरा देत नाही. हा मतभेद दडपण्याऐवजी नोंदवणे योग्य ठरेल.
मॅडन-ज्युलियन दोलन (MJO): भारतीय हवामान विभागाच्या पत्रकानुसार MJO सध्या टप्पा ६ मध्ये, तीव्रता १ पेक्षा अधिक असून संपूर्ण अंदाज कालावधीत तो याच टप्प्यात व याच तीव्रतेत राहण्याची शक्यता आहे.
मात्र येथे एक महत्त्वाचा मतभेद नोंदवणे आवश्यक आहे. ऑस्ट्रेलियन हवामान विभागाच्या ACCESS-S2 प्रारूपाचा ५ ऑगस्ट २०२६ रोजी सुरू केलेला ३३-सदस्यीय समूह अंदाज (ensemble forecast) पाहिल्यास, सुरुवातीचा बिंदू (INITIAL) एकक वर्तुळाच्या आतमध्ये, टप्पा ५ व ६ च्या सीमारेषेजवळ आहे. RMM आकृतीमधील हे वर्तुळ म्हणजे तीव्रता १ ची मर्यादा — त्याच्या आत असलेला MJO कमकुवत मानला जातो आणि तेव्हा त्याचा “टप्पा” कोणता, याला फारसा भौतिक अर्थ उरत नाही.
म्हणजेच टप्प्याबाबत नव्हे, तर तीव्रतेबाबत दोन स्रोतांत फरक आहे: IMD म्हणते तीव्रता १ पेक्षा अधिक, तर ACCESS-S2 चा प्रारंभबिंदू तीव्रता १ पेक्षा कमी दाखवतो. शेतीच्या दृष्टीने हा फरक निर्णायक आहे — कमकुवत MJO म्हणजे बाष्पपुरवठ्याला ग्रहीय पातळीवरून मिळणारी चालना नाही.
ACCESS-S2 चा पुढील मार्ग (समूह सरासरी):
| तारीख | अपेक्षित स्थिती | तीव्रता |
|---|---|---|
| ५ ऑगस्ट (प्रारंभ) | टप्पा ५–६ सीमेजवळ | वर्तुळाच्या आत — कमकुवत |
| १० ऑगस्ट | टप्पा ६ (पश्चिम प्रशांत) | वर्तुळाबाहेर, वाढती |
| १५ ऑगस्ट | टप्पा ६ | सर्वाधिक (सुमारे २.३) |
| २० ऑगस्ट | टप्पा ६–७ सीमेजवळ | अधिक, पण घटती |
| २५ ऑगस्ट | टप्पा ७ | घटती |
| ४ सप्टेंबर | टप्पा ७ | पुन्हा वर्तुळाच्या आत |
याचा शेतीसाठी अर्थ: MJO चे टप्पे ६ आणि ७ म्हणजे संवहनाचे मुख्य केंद्र पश्चिम प्रशांत महासागरावर. त्या काळात हिंदी महासागर व बंगालच्या उपसागरावर संवहन दबलेले (suppressed) राहते. उलट टप्पे २, ३ आणि ४ हे हिंदी महासागर व सागरी खंडाचे टप्पे — तेव्हा भारतीय मान्सूनला थेट बळकटी मिळते.
आजची स्थिती अशी की MJO कमकुवत आहे (चालना नाही) आणि १० ऑगस्टनंतर तो बळकट होणार आहे, पण नेमक्या प्रतिकूल टप्प्यात. १५ ऑगस्टच्या सुमारास तीव्रता सर्वोच्च आणि टप्पा ६ — म्हणजे भारतावरील संवहनासाठी सर्वाधिक प्रतिकूल संयोग. दोन प्रारूपे टप्प्याबाबत सहमत आहेत; फरक फक्त सध्याच्या तीव्रतेचा आहे, आणि तो फरक ऑगस्टच्या उत्तरार्धाचा अंदाज लावताना निर्णायक ठरतो.
पुनरावलोकन आकडेवारीनुसार (आकृतीतील करड्या रेषेने दाखवलेला मागील मार्ग) २२–२८ जुलै दरम्यान MJO टप्पा ८ मध्ये होता, ३० जुलैला टप्पा १ मध्ये आणि १–३ ऑगस्टला टप्पा २–३ कडे सरकला — मात्र या संपूर्ण काळात तो वर्तुळाच्या आत किंवा त्याच्या अगदी जवळ, म्हणजे कमकुवतच होता. हिंदी महासागराचे टप्पे येऊनही त्यांचा फायदा मिळाला नाही, कारण तीव्रता नव्हती.
एकत्रित वाचन: मध्यम एल निनो बळकट होत आहे, MJO अनुकूल नाही, तिबेटी प्रतिचक्रवात कमकुवत आहे आणि सोमाली जेट किमान पहिल्या आठवड्यात कमकुवत राहणार आहे. या पार्श्वभूमीवर ऑगस्टच्या उत्तरार्धातील पाऊस मुख्यत्वे बंगालच्या उपसागरातील प्रणालींवर आणि किनारपट्टीलगतच्या ट्रफवर अवलंबून राहील — म्हणजे स्थानिक व अल्पकालीन घटकांवर. अशा परिस्थितीत पावसाचे वितरण असमान राहण्याची आणि खंड पडण्याची शक्यता अधिक असते. ऑगस्ट-सप्टेंबर हा महाराष्ट्राच्या कोरडवाहू खरीप पट्ट्यासाठी सर्वाधिक जोखमीचा कालखंड ठरण्याची शक्यता कायम आहे.
६. तज्ज्ञ विश्लेषण
विजय जायभावे (हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक)
(खालील विश्लेषण विजय जायभावे यांनी उपलब्ध करून दिलेल्या टिपणावर आधारित आहे. IMD च्या अधिकृत अंदाजाशी असलेले मतभेद जसेच्या तसे नोंदवले आहेत.)
MJO आणि मान्सूनचा संबंध
“MJO ही भारतीय मान्सूनला बळकटी देणारी महत्त्वाची प्रणाली आहे. ती जेव्हा टप्पा २ किंवा ३ मध्ये येते तेव्हा हिंदी महासागर, बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्र अधिक सक्रिय होतात आणि वातावरणात जास्त बाष्प मिळण्यास मदत होते. ही प्रणाली जमिनीवरील व समुद्रावरील वारे उंच अवकाशात घेऊन जाते, त्यातून जाड ढग तयार होतात आणि मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो.”
यंदाच्या हंगामातील वाटचाल
जायभावे यांच्या निरीक्षणानुसार यंदाचा MJO चा प्रवास असा राहिला:
- १८ जूननंतर MJO टप्पा २ मध्ये आला, मात्र काहीसा कमकुवतच राहिला
- जूनअखेरीस तो पुन्हा टप्पा ४–५ मध्ये जाऊन अधिक बळकट झाला
- ४ ते ९ जुलै या काळात तो टप्पा ५–६ मध्ये बळकट राहिला — याच काळात भारतात व महाराष्ट्रात चांगला पाऊस झाला
- जुलैअखेरीस तो पुन्हा टप्पा १–२–३ कडे आला, परंतु अत्यंत कमकुवत स्वरूपात
सद्यस्थिती व पुढील दिशा
“सध्या MJO टप्पा ५ मध्ये आहे. मात्र आकृतीत जे गोल वर्तुळ दिसते, त्याच्या आत असला की MJO कमकुवत असतो. या स्थितीत तो आपल्या भागात जास्त पाऊस देऊ शकत नाही. १० ते १२ ऑगस्टपर्यंत MJO टप्पा ६–७ कडे जाईल.“
“सध्या MJO फारसा सक्रिय नसला, तरी तो हिंदी महासागर व बंगालच्या उपसागरावर किंचित प्रभाव टाकत असल्यामुळे पूर्वेकडे सातत्याने कमी दाबाची क्षेत्रे तयार होत आहेत आणि ती पूर्व व उत्तर भारताकडे सरकत आहेत. राज्यात मात्र सातत्याने ढगाळ हवामान अधिक दिसत आहे — त्याचे कारणही MJO हेच आहे.”
“पुढे १५ ऑगस्टनंतर संपूर्ण भारतात कोरडे हवामान अधिक राहील आणि पावसाचे प्रमाण कमी राहील.“
हा अंदाज IMD च्या अंदाजाशी कुठे जुळत नाही
हा मतभेद दडपण्याऐवजी वाचकांसमोर स्पष्टपणे मांडणे आवश्यक आहे:
| मुद्दा | IMD (०६ ऑगस्ट पत्रक) | विजय जायभावे |
|---|---|---|
| MJO ची सध्याची तीव्रता | १ पेक्षा अधिक | १ पेक्षा कमी (वर्तुळाच्या आत) |
| MJO ची पुढील दिशा | संपूर्ण कालावधीत टप्पा ६ | १०–१२ ऑगस्टपर्यंत टप्पा ६–७ |
| १३–१९ ऑगस्ट, मध्य भारत | सामान्य ते सामान्यपेक्षा अधिक | कोरडे, पाऊस कमी |
| १३–१९ ऑगस्ट, कोकण-गोवा | सर्वदूर, तुरळक ठिकाणी मुसळधार ते अतिमुसळधार | पावसाचे प्रमाण कमी |
दोन्ही बाजू कशा शक्य आहेत: हा विरोधाभास वाटतो तेवढा टोकाचा नाही. जायभावे यांचा अंदाज ग्रहीय पातळीवरील (planetary scale) घटकावर आधारित आहे — MJO टप्पा ६–७ मध्ये गेल्यास हिंदी महासागरावरील संवहन दबते, आणि हे ACCESS-S2 च्या आकृतीशी पूर्णपणे सुसंगत आहे. याउलट IMD चा आठवडा २ चा अंदाज संक्षिप्त पातळीवरील (synoptic scale) घटकांवर उभा आहे — १४ ऑगस्टच्या सुमारास वायव्य बंगालच्या उपसागरावर तयार होणारे कमी दाबाचे क्षेत्र आणि महाराष्ट्र-कर्नाटक किनारपट्टीवरील ट्रफ.
म्हणजेच प्रश्न असा आहे की प्रतिकूल MJO असतानाही बंगालच्या उपसागरातील प्रणाली महाराष्ट्रापर्यंत पाऊस पोहोचवू शकेल का. जायभावे यांचे स्वतःचे निरीक्षणही याच दिशेने बोट दाखवते — त्यांच्या मते सध्या तयार होणारी कमी दाबाची क्षेत्रे पूर्व व उत्तर भारताकडे सरकत आहेत, महाराष्ट्राकडे नाही. गेल्या आठवड्यातील तीव्र कमी दाबाची प्रणाली विदर्भ-मराठवाड्यावरून राजस्थानकडे गेली, हेही हेच सांगते.
शेतकऱ्यांसाठी व्यावहारिक निष्कर्ष: IMD चा आठवडा २ चा पावसाचा अंदाज गृहीत धरून नियोजन करू नये. १५ ऑगस्टनंतर उघडीप येण्याची शक्यता गांभीर्याने लक्षात घेऊन तयारी करावी — म्हणजे पाऊस आल्यास नुकसान नाही, आणि न आल्यास संरक्षण आहे. पुढील तीन-चार दिवसांचे स्थानिक अंदाज सातत्याने तपासत राहणे हाच सर्वात सुरक्षित मार्ग.
एक तांत्रिक स्पष्टीकरण
४–९ जुलै दरम्यान MJO टप्पा ५–६ मध्ये बळकट असताना महाराष्ट्रात चांगला पाऊस झाला, ही नोंद महत्त्वाची आहे. मात्र प्रस्थापित हवामानशास्त्रीय संकेतानुसार भारतीय उन्हाळी मान्सूनसाठी टप्पे २, ३ आणि ४ हे सर्वाधिक अनुकूल मानले जातात, तर ५, ६ आणि ७ हे दमन करणारे. जुलैमधील तो पाऊस बहुधा MJO मुळे नव्हे तर बंगालच्या उपसागरातील स्वतंत्र प्रणालींमुळे मिळाला असावा. हाच धडा आजही लागू होतो: MJO प्रतिकूल असला तरी संक्षिप्त प्रणाली पाऊस देऊ शकतात, आणि MJO अनुकूल असला तरी प्रणाली नसेल तर पाऊस मिळत नाही. MJO हा पावसाचा हमीदार नाही — तो केवळ शक्यता वाढवणारा किंवा घटवणारा घटक आहे.
७. शेतकरी सल्ला
अ) अधिक्याचा पट्टा — मध्य महाराष्ट्र (घाटमाथा), कोकण
(हंगामी अधिक्य अधिक ३६% — मध्य महाराष्ट्र; आठवडा २ मध्ये कोकणात सर्वदूर मुसळधार पावसाचा इशारा)
- हवामान विभागाच्या कृषी-हवामान सल्ल्यानुसार कोकणात हळद, भुईमूग, पुनर्लागवड केलेला भात, नाचणी, वरी, भाजीपाला व फळबागांमध्ये पाण्याचा निचरा योग्य ठेवा. सखल भागातील साचलेले पाणी काढून टाका, जेणेकरून दीर्घकाळ पाणी साचून राहणार नाही.
- मध्य महाराष्ट्राच्या घाटमाथ्यावर भाताची रोपवाटिका तसेच मका, कापूस, तूर, भुईमूग, मूग व उडीद या खरीप पिकांमधील अतिरिक्त पाणी काढून टाका.
- सलग ओलावा राहिल्यास मुळकुज व बुरशीजन्य रोगांचा धोका वाढतो. शेताच्या उताराच्या दिशेने चर काढून पाणी वाहून जाण्याची व्यवस्था करा.
- १३ ऑगस्टनंतर कोकणात सर्वदूर व अनेक दिवस पाऊस अपेक्षित असल्याने काढणीयोग्य माल त्यापूर्वी काढून सुरक्षित ठिकाणी हलवा किंवा ताडपत्रीने झाकून ठेवा.
- फळबागांना व उंच पिकांना (केळी, पपई, ऊस) बांबूचा भक्कम आधार द्या.
- घाटमाथा व डोंगरउतारावरील शेतांमध्ये भूस्खलनाचा धोका लक्षात घेऊन उतारावरील कामे टाळा.
ब) तुटीचा पट्टा — मराठवाडा, विदर्भ
(हंगामी तूट अनुक्रमे उणे १०% व उणे ११%; मात्र गेल्या आठवड्यात अनुक्रमे अधिक १४०% व अधिक ८१% पाऊस)
- तात्काळ प्राधान्य निचऱ्याला: हवामान विभागाच्या सल्ल्यानुसार मराठवाड्यात कापूस, तूर, मूग, उडीद व भुईमूग आणि विदर्भात मका, कापूस, तूर, सोयाबीन, फळबागा व भाजीपाला रोपवाटिका यांमधील अतिरिक्त पाणी काढून टाका. हंगामी तूट असली तरी गेल्या आठवड्यातील जोरदार पावसामुळे शेतात पाणी साचलेले असू शकते.
- खते व कीडनाशक फवारणी पुढे ढकला — शेतातील स्थिती सुधारेपर्यंत ही कामे करू नयेत, असे हवामान विभागाने मराठवाड्यासाठी स्पष्टपणे सांगितले आहे. ओल्या जमिनीत दिलेले युरिया वाहून जाते आणि फवारणी धुऊन जाते; दोन्ही खर्च वाया जातो.
- पाणी साठवण्याची तयारी करा. आठवडा १ च्या उत्तरार्धात पाऊस कमी होण्याची शक्यता आहे. शेततळी, बांधबंदिस्ती व शोषखड्डे यांतून सध्याच्या पावसाचे पाणी अडवून ठेवा — ऑगस्ट-सप्टेंबरमधील संभाव्य खंडासाठी हाच विमा ठरेल.
- आच्छादनाचा (मल्चिंग) वापर करा — जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी पिकांच्या ओळींमध्ये काडीकचरा, उसाचे पाचट किंवा गव्हाचे काड पसरा.
- सोयाबीन व तुरीमध्ये सलग ढगाळ हवामानानंतर किडींचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो; शेताची नियमित पाहणी करा आणि उघडीप मिळताच फवारणी करा.
क) मध्यम पट्टा — मध्य महाराष्ट्रातील सपाट भाग (सोलापूर, नगर पूर्व, सांगली-सातारा पूर्व)
- या भागात दोन्ही आठवड्यांत विखुरलेला ते बऱ्यापैकी सर्वदूर पाऊस अपेक्षित असून काही दिवस तुरळक ठिकाणी मुसळधार सरींची शक्यता आहे.
- संरक्षक सिंचनाची सोय तयार ठेवा पण घाई करू नका. पुढील पाच दिवसांचा स्थानिक अंदाज पाहूनच पाणी द्या.
- कमाल तापमान सामान्याजवळ राहणार असल्याने बाष्पीभवनाचा दर सामान्य राहील — ही जमेची बाजू आहे.
- मशागतीची व आंतरमशागतीची कामे उघडिपीच्या दिवसांत उरकून घ्या.
ड) पशुधन व मत्स्यव्यवसाय
- मुसळधार पावसाच्या काळात जनावरे गोठ्यातच ठेवा आणि त्यांना संतुलित आहार द्या.
- चारा व खाद्य कोरड्या व सुरक्षित ठिकाणी साठवा — भिजलेल्या चाऱ्यात बुरशी वाढते.
- तळ्यांभोवती योग्य जाळी लावून अतिरिक्त पाणी वाहून जाण्यासाठी निचरा-मार्ग तयार करा, जेणेकरून पाणी ओसंडल्यास मासे वाहून जाणार नाहीत.
शेवटी: तीन आघाड्यांच्या संदर्भात
कृषी पर्वच्या “तीन आघाड्यांवरील लढाई” या मालिकेत आपण खरीप २०२६ समोरील तीन एकाच वेळी उभ्या राहिलेल्या आव्हानांची मांडणी केली आहे — एल निनोमुळे मान्सूनवरील दबाव, इराण युद्धामुळे खते व कृषिरसायनांच्या पुरवठा साखळीतील अडथळे, आणि भारतीय कृषिमालावरील अमेरिकी आयातशुल्क.
आजच्या हवामान विभागाच्या पत्रकातून पहिल्या आघाडीबाबतचे चित्र अधिक स्पष्ट होते: मध्यम एल निनो अजून बळकट होणार आहे, आणि तरीही ऑगस्टच्या दुसऱ्या पंधरवड्यात मध्य भारतासाठी सामान्य ते सामान्यपेक्षा अधिक पावसाचा अंदाज आहे. या दोन गोष्टी परस्परविरोधी वाटतात, पण त्या नाहीत — एल निनोचा प्रभाव हंगामी सरासरीवर पडतो, तर पुढील दोन आठवड्यांचा अंदाज बंगालच्या उपसागरातील प्रणालींवर आधारित आहे. धोका पावसाच्या एकूण प्रमाणात नाही, तर त्याच्या वितरणात आणि सातत्यात आहे. मराठवाड्याला एका आठवड्यात १४० टक्के अधिक पाऊस मिळणे आणि तरीही हंगामी तूट कायम राहणे, हे नेमके हेच सांगते.
आणि याच ठिकाणी MJO चा मुद्दा निर्णायक ठरतो. मध्यम एल निनो बळकट होत असताना जर MJO देखील १० ऑगस्टनंतर टप्पा ६–७ या प्रतिकूल टप्प्यात बळकट होणार असेल, तर ग्रहीय पातळीवरील दोन्ही मोठे घटक एकाच वेळी भारतीय संवहनाच्या विरोधात उभे राहतात. अशा वेळी पावसाची सर्व भिस्त बंगालच्या उपसागरात तयार होणाऱ्या प्रणालींवर येते — आणि त्या प्रणाली महाराष्ट्रापर्यंत पोहोचतील की पूर्व-उत्तर भारताकडे वळतील, हे आधीच सांगता येत नाही. हीच अनिश्चितता ऑगस्ट-सप्टेंबरला कोरडवाहू खरीप पट्ट्यासाठी सर्वाधिक जोखमीचा कालखंड बनवते.
खतांच्या आघाडीवर — मराठवाड्यासाठी हवामान विभागानेच खतांची कामे पुढे ढकलण्याचा सल्ला दिला आहे. ज्या हंगामात डीएपी व गंधकाच्या उपलब्धतेवर प्रश्नचिन्ह आहे, त्या हंगामात वाहून जाणारे प्रत्येक किलो खत ही दुहेरी हानी आहे. रब्बीसाठीच्या डीएपी-पुरवठ्याबाबतचे विश्लेषण आपण याच मालिकेच्या दुसऱ्या भागात मांडले आहे.
तिसरी आघाडी — अमेरिकी आयातशुल्क — यावरील स्वतंत्र लेख लवकरच.
विजय गायकवाड कृषी पर्व
स्रोत:
विजय जायभावे (हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक) — MJO विश्लेषण टिपण, दि. ०७ ऑगस्ट २०२६
भारतीय हवामान विभाग, पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय — प्रसिद्धिपत्रक दि. ०६ ऑगस्ट २०२६, “Current Weather Status and Extended Range Forecast for the next two weeks (06 to 19 August 2026)”
IMD जल हवामान विज्ञान प्रभाग, नवी दिल्ली — उपविभागीय पर्जन्यमान नकाशे (परिशिष्ट १ व २)
INSAT-3DS उपग्रह पत्रक, दि. ०७ ऑगस्ट २०२६, ००:०० UTC (TCIN50 DEMS 070000)
IMD कृषी-हवामान सल्ला, परिशिष्ट ५
ACCESS-S2 (३३ सदस्यीय समूह) — MJO निर्देशांक अंदाज, प्रारंभ दि. ०५ ऑगस्ट २०२६