IMD चा ऑगस्ट-सप्टेंबर अंदाज: देशात सरासरीहून कमी पाऊस; ऑगस्टमध्ये खंडाची शक्यता — पण IOD वरून IMD, WMO आणि तज्ज्ञांत तिहेरी मतभेद

विजय गायकवाड

भारतीय हवामान विभागाने (IMD) ३१ जुलै रोजी जाहीर केलेल्या नैऋत्य मान्सूनच्या उत्तरार्धाच्या अंदाजानुसार ऑगस्ट-सप्टेंबर २०२६ या काळात देशात सरासरीहून कमी (दीर्घकालीन सरासरीच्या ९४ टक्क्यांहून कमी) पाऊस पडण्याची शक्यता आहे. एकट्या ऑगस्ट महिन्याचा अंदाजही सरासरीहून कमीच आहे. प्रशांत महासागरात सध्या मध्यम स्वरूपाची एल निनो स्थिती असून ती मान्सून हंगामात आणखी बळकट होणार असल्याचे IMD ने नमूद केले आहे. जुलैच्या जोरदार पावसानंतर आलेला हा अंदाज महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी ऑगस्टचे नियोजन बदलणारा ठरू शकतो — विशेषतः ज्या भागांत खरीप पिके आता फुलोरा-दाणे भरण्याच्या टप्प्यात येत आहेत तिथे.

मात्र या अंदाजातील एक तपशील महत्त्वाचा आहे: हिंदी महासागर द्विध्रुव (IOD) बाबत IMD, जागतिक हवामान संघटना (WMO) आणि हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांच्या मांडणीत स्पष्ट फरक आहे. कृषी पर्व हा फरक मिटवत नाही — तो जसाच्या तसा वाचकांसमोर ठेवत आहे.

IMD चा ऑगस्ट-सप्टेंबर अंदाज: मुख्य मुद्दे

घटक	IMD चा अंदाज
ऑगस्ट-सप्टेंबर एकत्रित पाऊस	सरासरीहून कमी (LPA च्या <९४%). या काळाची LPA = ४२२.८ मि.मी.
ऑगस्ट महिन्याचा पाऊस	सरासरीहून कमी (LPA च्या <९४%). ऑगस्टची LPA = २५४.९ मि.मी.
अपवाद (ऑगस्ट-सप्टेंबर)	द्वीपकल्पीय भारताचे काही भाग, मध्य भारताचे काही भाग, वायव्य भारताचा उत्तर भाग, पूर्व व ईशान्य भारत — इथे सरासरी ते सरासरीहून अधिक पाऊस शक्य
अपवाद (केवळ ऑगस्ट)	पूर्व द्वीपकल्पीय भारताचे अनेक भाग, वायव्य व मध्य भारताचे काही भाग, पूर्व-ईशान्येतील तुरळक भाग
कमाल तापमान (ऑगस्ट)	देशाच्या बहुतांश भागांत सरासरीहून अधिक; मात्र वायव्य व मध्य भारताचे काही भाग आणि लगतच्या दक्षिण द्वीपकल्पातील तुरळक भागांत सरासरी ते सरासरीहून कमी
किमान तापमान (ऑगस्ट)	बहुतांश भागांत सरासरी ते सरासरीहून अधिक
एल निनो	सध्या मध्यम स्वरूपाची स्थिती; उर्वरित मान्सून काळात आणखी बळकट होणार (MMCFS)
IOD	सध्या तटस्थ; उर्वरित मान्सून काळात तटस्थच राहण्याची शक्यता (MMCFS). मात्र काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रांनुसार सप्टेंबर २०२६ मध्ये पॉझिटिव्ह IOD विकसित होऊ शकतो

सप्टेंबरचा स्वतंत्र अंदाज IMD ऑगस्टअखेर जाहीर करणार आहे.

महत्त्वाची मर्यादा: हा अंदाज देश व उपविभाग पातळीवरील संभाव्यतेचा (tercile probability) आहे — जिल्हा किंवा तालुका पातळीवर तो थेट लागू करता येत नाही. मध्य भारत हा ‘अपवाद’ यादीत असल्याने महाराष्ट्रातील विदर्भ-मध्य महाराष्ट्रासारख्या भागांचे चित्र राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा वेगळे राहू शकते. जिल्हानिहाय नियोजनासाठी IMD चा दर गुरुवारी अद्ययावत होणारा विस्तारित श्रेणी अंदाज (extended range forecast) पाहणे अधिक उपयुक्त ठरेल.

उपग्रह व वारा माहिती (१ ऑगस्ट, ००:०० UTC)

INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिननुसार:

आग्नेय राजस्थान व लगतच्या मध्य प्रदेशावर ‘व्हॉर्टेक्स’ (चक्राकार प्रणाली) — केंद्र २३.२° उत्तर / ७४.४° पूर्व, जमिनीवर स्थिरावलेले.
या प्रणालीशी संबंधित तीव्र ते अतितीव्र संवहनी ढग (CTT उणे ७० ते ९० अंश सेल्सिअस) दक्षिण राजस्थान, नैऋत्य मध्य प्रदेश, कोकण, गुजरात, खंबातचे आखात व कच्छच्या आखातावर.
महाराष्ट्रावर मात्र (कोकण वगळता) फक्त कमकुवत ते मध्यम स्वरूपाचे संवहन — म्हणजे राज्याच्या अंतर्गत भागांत पावसाचा जोर आधीच ओसरू लागल्याचे उपग्रह-चित्र दाखवते. IMD च्या ऑगस्ट अंदाजाशी हे सुसंगत आहे.
पश्चिमी विक्षोभ अफगाणिस्तान, उत्तर पाकिस्तान, लडाख, जम्मू-काश्मीर, पंजाब, हरियाणावर सक्रिय.

तज्ज्ञ विश्लेषण — विजय जायभावे (सिन्नर, नाशिक)

३१ मार्चच्या अंदाजाचा आढावा: जायभावे यांनी ३१ मार्च २०२६ रोजी दिलेल्या मान्सून अंदाजात २०२६ च्या हंगामात El Niño चा प्रभाव राहील, तरीही जूनमध्ये राज्यात साधारण पाऊस होईल; जुलैमध्ये कोकणात सर्वाधिक पाऊस पडेल आणि मराठवाडा व मध्य महाराष्ट्राचे काही भाग वगळता उर्वरित विभागांत सरासरीइतका पाऊस होईल, असे नमूद केले होते. आजपर्यंतची प्रत्यक्ष स्थिती या अंदाजाशी मोठ्या प्रमाणात सुसंगत असल्याचे त्यांचे निरीक्षण आहे.

ऑगस्टबाबत: त्याच अंदाजात ऑगस्टमध्ये राज्यातील काही भागांत पावसाचे प्रमाण खूप कमी राहण्याची शक्यता व्यक्त केली होती. सध्याची जागतिक हवामान स्थिती पाहता ऑगस्टमध्ये काही भागांत पावसाचा खंड पडण्याची शक्यता कायम असल्याचे ते सांगतात — म्हणजे या मुद्द्यावर IMD आणि जायभावे यांचे एकमत आहे.

El Niño असूनही जुलै चांगला का गेला? जायभावे यांच्या मते याचे एक महत्त्वाचे कारण अटलांटिक महासागरातील Atlantic Niña आहे. भारतीय मान्सूनवर परिणाम करणारा हा मुख्य घटक नसला तरी, El Niño मुळे वातावरणात निर्माण होणारा प्रतिकूल परिणाम आणि कोरड्या हवेचा प्रभाव तो काही प्रमाणात कमी करतो. मागील दीड महिन्यापासून Atlantic Niña सक्रिय असल्याने मान्सून अधिक सक्षम राहण्यास मदत झाली. जुलैपासून आतापर्यंत तीन वेळा तीव्र कमी दाबाची क्षेत्रे निर्माण होऊन महाराष्ट्रासह अनेक भागांत चांगला पाऊस झाला.

विश्लेषण — शिवाजी आवटे (शेतमाल अभ्यासक व विश्लेषक): जुलैने जूनची कसर भरून काढली

शेतमाल अभ्यासक व विश्लेषक शिवाजी आवटे यांच्या मांडणीनुसार, जून महिन्यात देशात मान्सून सरासरीच्या केवळ ६० टक्केच पडला होता; मात्र जुलैने संपूर्ण चित्र पालटले आणि जूनअखेरची ४० टक्क्यांची तूट जुलैअखेरपर्यंत १४ टक्क्यांवर आली. जुलैचा पाऊस सरासरीच्या १०३ टक्के झाला.

त्यांच्या निरीक्षणातील प्रमुख मुद्दे:

मध्य भारताचे उलटे चित्र: जूनमध्ये सर्वात कमी पाऊस असलेला मध्य भारत जुलैअखेरपर्यंत सरासरीहून अधिक पावसाच्या पातळीवर पोहोचला. पश्चिम घाट सर्वाधिक लाभार्थी ठरला — जूनअखेरपर्यंत तिथे सरासरी सर्वात कमी होती, पण जुलैतील पावसाने वर्षभराच्या पाण्याची गरज भागवली.
धरणसाठा: १०० TMC पेक्षा जास्त क्षमतेच्या कोयना व उजनी धरणांतून विसर्ग सुरू असून जायकवाडीचाही आठवडाभरात सुरू होईल.
प्रशांत महासागरातील चक्रीवादळांचा दुवा: जूनमध्ये प्रशांत महासागरात दोन तीव्र चक्रीवादळे तयार होऊन ती चीनमध्ये मुसळधार पाऊस देऊन गेली — त्यावेळी “चीनने भारताचा मान्सून चोरला” अशी चर्चा समाजमाध्यमांवर होती. जुलैमध्ये मात्र प्रशांतमध्ये तीव्र चक्रीवादळ तयार झाले नाही; त्याचा परिणाम म्हणून जुलैचा पाऊस १०३ टक्के झाला असावा, असे ते मांडतात. सध्या प्रशांतमध्ये पुन्हा दोन चक्रीवादळांची निर्मितीप्रक्रिया सुरू झाली आहे — त्यामुळे जूनसारखीच एल निनो-चर्चा पुन्हा सुरू होऊ शकते.
एल निनोचे असमान वितरण: जुलैमध्ये प्रशांत महासागरातील तापमान +१.५ च्या आसपास होते — म्हणजे एल निनो पूर्णपणे सक्रिय. मात्र हे तापमानवाढीचे वितरण असमान होते — काही ठिकाणी +२ पेक्षा जास्त, तर काही ठिकाणी +१ पेक्षाही कमी. हे असमान वितरणच जुलैतील पावसासाठी पोषक ठरले असावे, असे त्यांचे मत आहे.
प्रादेशिक तूट कायम: ईशान्य भारत, वायव्य भारत आणि दक्षिण भारतातील पाऊस अजूनही खूप कमी आहे. याचा परिणाम म्हणून ऑगस्टमध्ये कर्नाटक-तामिळनाडू यांच्यात पाण्यावरून वादाची ठिणगी पडू शकते.
व्यस्त रचना: जूनमध्ये जिथे सरासरीहून जास्त पाऊस होता, नेमके तिथेच जुलैत सरासरीहून कमी; आणि जून कोरडा गेलेल्या ठिकाणी जुलैत सरासरीहून जास्त — अशी उलटी रचना दिसते.
निष्कर्ष: ऑगस्टपासून एल निनो आणखी बळकट होताना दिसत असून IOD पॉझिटिव्ह होत आहे; IMD चा ताजा ऑगस्ट अंदाज चिंता निर्माण करणारा आहे आणि ऑगस्ट-सप्टेंबरची अनिश्चितता वाढत चालली आहे. तरीही, कोरडा जून आणि जुलैतील अतिरिक्त पाऊस यांतून एक गोष्ट ठळकपणे दिसते — भारतीय मान्सूनची स्वतःची अशी वेगळी ताकद आहे, जिला एल निनो सहजासहजी हरवू शकणार नाही.

IOD वरील तिहेरी मतभेद — एकाच महासागराचे तीन वाचन

स्रोत	IOD बाबत मांडणी	परिणामाचा अंदाज
IMD (३१ जुलै)	सध्या तटस्थ; MMCFS नुसार उर्वरित मान्सून काळात तटस्थच राहील. काही आंतरराष्ट्रीय केंद्रांनुसार सप्टेंबरमध्ये पॉझिटिव्ह होऊ शकतो	ऑगस्ट-सप्टेंबर सरासरीहून कमी पाऊस
WMO (२० जुलै, GSCU)	ऑगस्ट-ऑक्टोबरमध्ये पॉझिटिव्ह IOD विकसित होणार, हंगामी सरासरी +०.६°C	तरीही भारतीय उपखंडात कमी पावसाची शक्यता (एल निनोचा दाब प्रबळ)
विजय जायभावे	IOD आताच पॉझिटिव्हकडे झुकत आहे (BOM साप्ताहिक नोंद +०.४४, २६ जुलैपर्यंत)	Atlantic Niña सह मान्सूनला बळ; मात्र ऑगस्टमध्ये काही भागांत खंडाची शक्यता कायम

यातून काय समजून घ्यावे: IOD नेमका कधी आणि किती पॉझिटिव्ह होतो यावर मतभेद असले, तरी तिन्ही स्रोत एका गोष्टीवर सहमत आहेत — एल निनो बळकट होत आहे आणि ऑगस्टमध्ये अनिश्चितता वाढली आहे. शेतकऱ्यांसाठी नियोजनाचा आधार हाच समान मुद्दा असावा, कोणत्याही एका बाजूचा अंदाज नव्हे.

शेतकरी सल्ला — ऑगस्टच्या खंडासाठी आतापासून तयारी

सर्वांसाठी: पाणी हाच केंद्रबिंदू

जुलैच्या पावसाने अनेक भागांत जलसाठा झाला आहे — कोयना, उजनीतून विसर्ग सुरू असून जायकवाडीचाही अपेक्षित आहे. कालवा-आवर्तनाचे नियोजन आणि हे पाणी जपून वापरण्याचे नियोजन आजपासून सुरू करा — शेततळी, विहिरी, बंधाऱ्यांतील उपलब्ध साठ्याचा अंदाज घ्या आणि कोणत्या पिकाला प्राधान्याने पाणी द्यायचे ते आधीच ठरवा.
आच्छादन (मल्चिंग) तातडीने: IMD ने ऑगस्टमध्ये बहुतांश भागांत कमाल तापमान सरासरीहून अधिक राहण्याचा अंदाज दिला आहे. उच्च तापमान + पावसाचा खंड = बाष्पीभवनाचा दुहेरी फटका. पिकांच्या ओळींमध्ये पालापाचोळा, गव्हांडा किंवा उपलब्ध सेंद्रिय आच्छादन टाका.
आंतरमशागत: वापसा येताच कोळपणी करा — यामुळे भेगा बुजतात आणि जमिनीतील ओलावा टिकतो.

खरीप पिकांसाठी टप्पानिहाय

सोयाबीन, तूर, कापूस: ऑगस्टमधील खंड हा फुलोरा व शेंगा/बोंडे भरण्याच्या नाजूक टप्प्याशी जुळू शकतो. या टप्प्यात पाण्याचा ताण पडल्यास उत्पादनात थेट घट होते — एकच संरक्षक सिंचन देण्याची सोय असल्यास ती याच टप्प्यासाठी राखून ठेवा.
खतांचा हप्ता: वरखतांचा उर्वरित हप्ता पुरेशा ओलाव्यावरच द्या. कोरड्या जमिनीत खत दिल्यास ते पिकाला उपलब्ध होत नाही आणि खर्च वाया जातो.
नवीन पेरणी/लागवडीचे निर्णय: ऑगस्टच्या अंदाजावर विसंबून नवीन क्षेत्र वाढवू नका.

जिथे अजून पाणी साचले आहे (कोकण, घाटमाथा, पूर्व विदर्भ)

उपग्रह बुलेटिननुसार कोकणावर अजूनही अतितीव्र संवहन आहे — तिथे तातडीची गरज उलट आहे. भात, हळद, भुईमूग क्षेत्रातील निचरा-चरे तपासा; मुळकुज व बुरशीजन्य रोगांवर लक्ष ठेवा.
साचलेले पाणी निघून गेल्यावरच खते-फवारणी करा.

पशुधन व चारा

ऑगस्टमध्ये खंड पडल्यास चाऱ्याचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. आताच उपलब्ध हिरवा चारा मुरघास (सायलेज) स्वरूपात साठवण्याचे नियोजन करा — हा निर्णय पुढे टाळल्यास संधी निघून जाते.
कोरड्या-उंच जागी वैरण साठवा; जनावरांना स्वच्छ, थंड पाणी उपलब्ध ठेवा.

स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD), प्रेस रिलीज — “Outlook for the Rainfall during Second Half of the SW Monsoon Season (August–September) and Monthly Rainfall and Temperature during August, 2026”, नवी दिल्ली, दि. ३१ जुलै २०२६ | INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, दि. १ ऑगस्ट २०२६, ००:०० UTC | जागतिक हवामान संघटना (WMO), Global Seasonal Climate Update ASO-2026, दि. २० जुलै २०२६ | तज्ज्ञ विश्लेषण: विजय जायभावे, सिन्नर (नाशिक), दि. १ ऑगस्ट २०२६; शिवाजी आवटे, शेतमाल अभ्यासक व विश्लेषक | विस्तारित श्रेणी अंदाजासाठी: mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/extendedrangeforecast.php

कृषी पर्व