नागपुरात २४ तासांत १९ सें.मी.; विदर्भात आज अतिवृष्टीचा इशारा — IOD पॉझिटिव्हकडे झुकल्याने पुढेही पाऊस बलवान होणार: जयभावे
विजय गायकवाड
डीप डिप्रेशन आता छत्तीसगडच्या मध्य भागात पोहोचले असून पुढील २४ तासांत ते छत्तीसगड आणि पूर्व मध्य प्रदेशातून जवळपास पश्चिमेकडे सरकेल, असे भारतीय हवामान विभागाने (IMD) २९ जुलैच्या प्रेस रिलीजमध्ये म्हटले आहे. या प्रणालीने विदर्भात अंदाज प्रत्यक्षात उतरवला — नागपुरात २४ तासांत १९ सें.मी. पाऊस नोंदवला गेला असून आज (२९ जुलै) विदर्भ व छत्तीसगडमध्ये तुरळक ठिकाणी अतिवृष्टीचा (≥२१ सें.मी.) इशारा कायम आहे. मराठवाड्यातही आज-उद्या तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार पावसाची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. त्याचबरोबर हिंदी महासागर द्विध्रुव (IOD) पॉझिटिव्हकडे झुकत असल्याने ऑगस्टपासून पावसाला आणखी बळ मिळेल, असे विश्लेषण हवामान अभ्यासक विजय जयभावे यांनी मांडले आहे — आधीच पाणी साचलेल्या भागांसाठी हा काळ अधिक कठीण ठरू शकतो, असा इशाराही त्यांनी दिला आहे.
सद्यस्थिती
२९ जुलै रोजी सकाळी ८:३० पर्यंतच्या २४ तासांत विदर्भ, मध्य महाराष्ट्र आणि छत्तीसगडमध्ये अतिजोरदार पाऊस (१२–२० सें.मी.) नोंदवला गेला:
| ठिकाण | जिल्हा/उपविभाग | पाऊस |
|---|---|---|
| नागपूर | विदर्भ | १९ सें.मी. |
| ताम्हिणी (मुळशी) | पुणे | १७ सें.मी. |
| महाड | रायगड | ९ सें.मी. |
घाटमाथ्याची मालिका सुरूच आहे — ताम्हिणीत आठवडाभरात दुसऱ्यांदा १७ सें.मी. ओडिशातील बिजेपूर (बरगड) येथे ३१ सें.मी. अतिवृष्टी झाली.
पूरस्थिती-सतर्कता: IMD च्या फ्लॅश फ्लड मार्गदर्शनानुसार विदर्भातील भंडारा, चंद्रपूर, गडचिरोली, गोंदिया, नागपूर व वर्धा जिल्ह्यांतील काही पाणलोट क्षेत्रांत ३० जुलै सकाळपर्यंत कमी ते मध्यम पूरधोका आहे.
उपग्रह व वारा माहिती
- डीप डिप्रेशन: २९ जुलै सकाळी ८:३० वाजता प्रणाली मध्य छत्तीसगड व लगतच्या उत्तर आंतरभागीय ओडिशावर; पुढील २४ तासांत छत्तीसगड–पूर्व मध्य प्रदेश असा जवळपास पश्चिमेकडे प्रवास. ३१ जुलैला गुजरात प्रदेशात अतिवृष्टीचा इशारा — प्रवासमार्गाचे पश्चिम टोक.
- मान्सून ट्रफ: पश्चिम टोक सर्वसाधारण स्थानाजवळ, तर पूर्व टोक दक्षिणेस — पूर्व विदर्भासाठी अजूनही पाऊसपोषक.
- पूर्व-पश्चिम शिअर झोन २३° उत्तर अक्षांशावर सक्रिय, उंचीनुसार दक्षिणेकडे कललेला.
- उत्तर छत्तीसगड व लगतच्या आंतरभागीय ओडिशात ३० जुलै सकाळपर्यंत ताशी ४५–५५ किमी (झोत ६५) वेगाचे वादळी वारे.
IMD अंदाज (२९ जुलै – ४ ऑगस्ट)
| उपविभाग | पावसाचा विस्तार | ठळक इशारे |
|---|---|---|
| विदर्भ | २९ जुलै–१ ऑगस्ट बहुतांश ठिकाणी | २९ जुलै: तुरळक ठिकाणी अतिवृष्टी (≥२१ सें.मी.); ३० जुलै: अतिजोरदार; २९–३० जुलै: वादळी वारे (४०–५०, झोत ६०) |
| मराठवाडा | २९–३० जुलै बहुतांश ठिकाणी; ३१ जुलैपासून तुरळक | २९–३० जुलै: तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार; २९–३१ जुलै: विजांसह वादळी वारे |
| मध्य महाराष्ट्र | २९–३१ जुलै बहुतांश; १ ऑगस्टपासून तुरळक | २९–३१ जुलै: तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार (घाटमाथा); १–३ ऑगस्ट: मुसळधार |
| कोकण व गोवा | २९ जुलै–४ ऑगस्ट बहुतांश ठिकाणी | ३०–३१ जुलै: अतिजोरदार; १–३ ऑगस्ट: मुसळधार |
लक्षात घेण्याजोगे: मराठवाडा व मध्य महाराष्ट्रात ३१ जुलै/१ ऑगस्टनंतर पावसाचा विस्तार ‘तुरळक ते विखुरलेला’ होईल — म्हणजे पुढील दोन दिवसच या विभागांसाठी मुख्य पावसाचे आहेत.
टीप: अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो, तशी अचूकता कमी होते — IMD.
तज्ज्ञ विश्लेषण — विजय जयभावे (सिन्नर, नाशिक): IOD पॉझिटिव्हकडे
जयभावे यांच्या २९ जुलैच्या विश्लेषणातील प्रमुख मुद्दे:
- दुष्काळी अंदाजांचे चित्र बदलले: डिसेंबर-जानेवारीपासून “२०२६ हे मोठे दुष्काळी वर्ष” अशा बातम्या सर्वत्र होत्या; जूनमध्ये पाऊस खूप कमीही होता. जुलैपासून El Niño अधिक बळकट होत असतानाही काही भागांत अतिपाऊस सक्रिय झाला आणि नुकसानकारक पाऊसही झाला.
- मार्चच्या अंदाजाची पुष्टी: मार्चमध्ये दिलेल्या मान्सून अंदाजात ऑगस्टपासून IOD (इंडियन ओशन डायपोल) पॉझिटिव्ह होऊन राज्यात सरासरीइतका पाऊस होईल, असे म्हटले होते. त्यानुसार IOD आता पॉझिटिव्हकडे झुकत आहे — ऑस्ट्रेलियन हवामान विभागाच्या (BOM) आकडेवारीनुसार २६ जुलैपर्यंतच्या आठवड्यात IOD निर्देशांक +०.४४°C नोंदवला गेला आहे; हिंदी महासागराच्या पश्चिम भागातील तापमानवाढ पुढे आणखी तीव्र होत जाईल.
- परिणाम: या प्रभावामुळे पाऊस अधिक बलवान होणार आहे. ज्या भागांत आधीच जास्त पाऊस झाला असून शेतांत सतत पाणी साचून आहे, त्या भागांसाठी पुढील काळ धोकादायक/कठीण राहण्याची शक्यता आहे.
(संदर्भासाठी: El Niño-IOD परस्परसंबंध आणि कोकण-अधिक्य वि. मराठवाडा-तूट रचनेवरील कृषी पर्वचे सविस्तर विश्लेषण ‘खरीप २०२६: तीन आघाड्यांवरील लढाई’ मालिकेत उपलब्ध आहे.)
शेतकरी सल्ला
विदर्भ — आज सर्वाधिक सतर्कतेचा दिवस
- भंडारा, चंद्रपूर, गडचिरोली, गोंदिया, नागपूर, वर्धा — पूरधोक्याच्या जिल्ह्यांत नदी-नाल्याकाठची शेती, जनावरे व साहित्य सुरक्षित ठिकाणी हलवा; पाणी वाढल्यास शेतात जाणे टाळा.
- मका, कापूस, तूर, सोयाबीन क्षेत्रातील व फळबागा-भाजीपाला रोपवाटिकांतील पाणी तातडीने काढा. विजांच्या काळात झाडाखाली थांबू नका; विद्युत उपकरणे बंद ठेवा.
- अतिवृष्टी ओसरल्यावरही सलग ओलीमुळे मुळकुज व बुरशीजन्य रोगांचा धोका — वापसा आल्यावरच पुढील कामे करा.
मराठवाडा — अतिजोरदार शक्यता; दोनच दिवसांची मुख्य संधी
- आज-उद्या तुरळक ठिकाणी अतिजोरदार पाऊस शक्य — सखल शेतांत निचऱ्याची तयारी ठेवा; काढणी केलेला माल व बियाणे-खते सुरक्षित जागी ठेवा.
- ३१ जुलैनंतर पावसाचा विस्तार घटणार असल्याने या दोन दिवसांत पडणारे पाणी शेततळी-विहिरींत साठवण्यास सर्वोच्च प्राधान्य द्या.
- जिथे चांगला पाऊस होईल तिथेही पेरणी/खतांचे निर्णय प्रत्यक्ष ओलावा तपासूनच घ्या — एका पावसावर हंगामाचे नियोजन नको.
कोकण व घाटमाथा — साचलेल्या पाण्याचा प्रश्न गंभीर
- जयभावे यांच्या इशाऱ्यानुसार आधीच जलसंपृक्त भागांत पुढील काळ कठीण — भात, हळद, भुईमूग, नाचणी क्षेत्रातील निचरा-चरे रोज तपासा; बांध मजबूत करा.
- घाट क्षेत्रात ३१ जुलैपर्यंत अतिजोरदारचा इशारा — दरडप्रवण भागांत विशेष सतर्कता; वापसा येईपर्यंत खते-फवारणी बंदच ठेवा.
पशुधन व मत्स्यपालन
- जनावरे गोठ्यात; चारा-वैरण कोरड्या-उंच जागी. शेततळ्यांना जाळीसह निर्गम-व्यवस्था — पूरस्थितीत मासे वाहून जाण्याचा धोका सर्वाधिक असतो.
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD), प्रेस रिलीज दि. २९ जुलै २०२६, दुपारी १:३० वा. | IOD निर्देशांक: ऑस्ट्रेलियन ब्युरो ऑफ मीटिओरॉलॉजी (BOM), २६ जुलै २०२६ पर्यंतचे साप्ताहिक मूल्य | तज्ज्ञ विश्लेषण: विजय जयभावे, सिन्नर (नाशिक) | जिल्हानिहाय इशारे: mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php
कृषी पर्व