विजय गायकवाड

मान्सूनचा खंड सुरू असतानाच पुढील ४८ तासांत राज्याच्या हवामान चित्रात स्थानिक बदल होणार आहेत. २१ आणि २२ जुलै रोजी कोकण, नाशिकचा घाटमाथा आणि पूर्व विदर्भात पावसाचा जोर वाढण्याचे संकेत असून, संपूर्ण मराठवाड्यात मात्र हलक्या ते मध्यम सरींवरच समाधान मानावे लागणार आहे. सिन्नर (नाशिक) येथील हवामान अभ्यासक विजय जायभावे यांनी जिल्हानिहाय दिलेल्या रंगसंकेत नकाशाच्या आधारे, तसेच भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिनच्या आधारे हे चित्र स्पष्ट होते.

सद्यस्थिती

राज्यात १० जुलैपासून सक्रिय असलेला मान्सूनचा खंड (ब्रेक) अद्याप कायम आहे. या पार्श्वभूमीवर संपूर्ण राज्यात एकसमान पाऊस नसून, कोकण किनारपट्टी व घाटमाथ्यावर तुलनेने अधिक सक्रियता, तर मराठवाड्यात लक्षणीय तूट असे विभागवार चित्र स्पष्ट दिसते. २० जुलै रोजी रात्री ९ वाजताच्या (२१०० UTC) INSAT-3DS बुलेटिननुसार, विदर्भ आणि मराठवाड्यावर तीव्र संवहनी ढगांची (convective clouds) साखळी सक्रिय असून, याच पट्ट्याचा परिणाम पुढील दोन दिवसांच्या पावसावर दिसणार आहे.

उपग्रह व वारा प्रवाह माहिती

INSAT-3DS उपग्रहाच्या थर्मल इन्फ्रारेड प्रतिमांनुसार, मध्य प्रदेश, विदर्भ आणि मराठवाड्यावर विखुरलेले ते तुटक निम्न/मध्यम ढग असून, त्यात एम्बेडेड तीव्र ते अति तीव्र संवहन (embedded intense to very intense convection) नोंदवले गेले आहे — म्हणजे ढगांच्या शिखर तापमानाची (CTT) नोंद उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली गेली आहे, जी अतिशय उंच व सक्रिय ढगनिर्मितीचे निदर्शक आहे. राजस्थान, गुजरात, मध्य महाराष्ट्र (मध्य महा), कोकण व गोवा भागावर मात्र मध्यम ते तीव्र संवहन (CTT उणे ४० ते उणे ७० अंश) नोंदवले गेले, जे तुलनेने कमी तीव्रतेचे आहे. जलवाष्प वाऱ्याच्या (water vapour wind) प्रतिमेतही पश्चिम किनारपट्टी व मध्य भारतावरून आर्द्रतायुक्त प्रवाह सक्रिय असल्याचे दिसते, जो पुढील दोन दिवस टिकून राहण्याचा अंदाज आहे.

आयएमडी आधारित पावसाचा अंदाज (२१-२२ जुलै)

जायभावे यांनी दिलेल्या रंगसंकेत नकाशानुसार राज्याचे चार भागांत वर्गीकरण करता येते:

• निळा पट्टा (मुसळधार पाऊस): ठाणे, पालघर, मुंबई शहर व उपनगर, नाशिकचा घाटमाथा भाग.
• लाल पट्टा (जोरदार पाऊस): नाशिक, मध्य व पश्चिम अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, कोल्हापूर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग हे पश्चिम महाराष्ट्र-कोकणातील जिल्हे; तसेच पूर्व विदर्भातील नागपूर, अकोला, अमरावती, यवतमाळ, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली.
• पिवळा पट्टा (मध्यम ते तुरळक ठिकाणी जोरदार): धुळे, पूर्व नाशिक, पूर्व अहिल्यानगर, मध्य पुणे भागात मध्यम ते तुरळक जोरदार सरी; तर जळगाव, बुलढाणा, संभाजीनगरचा काही भाग, जालना, हिंगोली, वाशिम, नांदेड येथे मध्यम पाऊस, काही ठिकाणी स्थानिक जोरदार सरींची शक्यता.
• काळा पट्टा (हलका ते मध्यम): संपूर्ण मराठवाडा आणि लगतचा पश्चिम महाराष्ट्राचा भाग यामध्ये हलक्या तर काही भागांत मध्यम सरींचीच शक्यता.

तज्ज्ञ विश्लेषण

जायभावे यांच्या निरीक्षणानुसार, पुढील दोन दिवसांतील पावसाचे वितरण हे प्रामुख्याने कोकण-घाटमाथा पट्टा आणि पूर्व विदर्भ या दोन भागांभोवती केंद्रित राहणार आहे. उपग्रह बुलेटिनमधील नोंदही याला दुजोरा देते — मध्य प्रदेश व विदर्भावरील तीव्र संवहनी क्रियाकलाप हा पूर्व विदर्भातील जोरदार पावसामागचे प्रमुख कारण ठरू शकतो, तर कोकण व घाटमाथ्यावरील मध्यम ते तीव्र संवहन तेथील मुसळधार सरींना पूरक ठरत आहे. दुसरीकडे, मराठवाड्यावर तीव्र संवहन नोंदवले गेले असले तरी प्रत्यक्ष जमिनीवरील पावसाचे वितरण विखुरलेले (SCT to BKN) राहणार असल्याने, मराठवाड्यात केवळ हलक्या ते मध्यम सरींचीच अपेक्षा ठेवावी लागेल. यातून, “ढगांची तीव्रता” आणि “प्रत्यक्ष जमिनीवर पडणारा पाऊस” यांतील फरक पुन्हा एकदा अधोरेखित होतो — जो मराठवाड्यातील यंदाच्या तुटीच्या हंगामाचे एक वैशिष्ट्य ठरले आहे.

जिल्हानिहाय पावसाचा अंदाज

विभाग	जिल्हे	अपेक्षित पाऊस
कोकण-घाटमाथा	ठाणे, पालघर, मुंबई शहर/उपनगर, नाशिक घाटमाथा	मुसळधार
पश्चिम महाराष्ट्र-कोकण	नाशिक, मध्य-पश्चिम अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, कोल्हापूर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग	जोरदार
पूर्व विदर्भ	नागपूर, अकोला, अमरावती, यवतमाळ, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली	जोरदार
उत्तर महाराष्ट्र-मध्य पुणे	धुळे, पूर्व नाशिक, पूर्व अहिल्यानगर, मध्य पुणे	मध्यम, तुरळक ठिकाणी जोरदार
उत्तर मराठवाडा-विदर्भ सीमा	जळगाव, बुलढाणा, संभाजीनगर (काही भाग), जालना, हिंगोली, वाशिम, नांदेड	मध्यम, स्थानिक जोरदार सरी
मराठवाडा (संपूर्ण) व लगतचा प. महाराष्ट्र	परभणी, बीड, लातूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), सोलापूर, सांगली भाग	हलका ते मध्यम

शेतकऱ्यांसाठी सल्ला

अधिक्यात असलेल्या भागांसाठी (कोकण, घाटमाथा, पूर्व विदर्भ): मुसळधार ते जोरदार पावसाच्या इशाऱ्यामुळे शेतशिवारातील अतिरिक्त पाणी वेळेत बाहेर काढण्यासाठी चर/नाल्या मोकळ्या ठेवाव्यात. भात लावणी पूर्ण झालेल्या क्षेत्रात पाणी साचून राहणार नाही याची दक्षता घ्यावी. डोंगर उतारावरील व घाटमाथ्यावरील शेतजमिनीत मातीची धूप रोखण्यासाठी बांधबंदिस्ती मजबूत करावी. फळबागांमध्ये पाणी साचल्यास मुळकुज होण्याचा धोका असल्याने ड्रेनेजकडे लक्ष द्यावे.

तुटीत असलेल्या भागांसाठी (संपूर्ण मराठवाडा): हलक्या ते मध्यम सरींवरच अवलंबून राहावे लागणार असल्याने, उपलब्ध ओलाव्याचा जास्तीत जास्त वापर करून पेरणी/आंतरमशागतीचे नियोजन करावे. जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी आच्छादनाचा (मल्चिंग) वापर करावा. जेथे संरक्षक सिंचनाची सोय आहे तेथे पिकांच्या संवेदनशील अवस्थेत (फुलोरा, दाणे भरण्याची अवस्था) प्राधान्याने पाणी द्यावे. पुढील उघडीप लांबल्यास पीक संरक्षणासाठी तणनियंत्रण व आंतरमशागत वेळेत पूर्ण करून ठेवावी, जेणेकरून उपलब्ध ओलावा पिकासाठीच वापरला जाईल.

स्रोत: विजय जायभावे (सिन्नर, नाशिक) यांचा दि. २० जुलै २०२६ चा हवामान अंदाज नकाशा; भारतीय हवामान विभाग (IMD), INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन, दि. २०-०७-२०२६, २१:०० UTC.