– विजय गायकवाड
१. सद्यस्थिती: सकाळचा अंदाज दुपारी अधिकृत झाला — आस जागेवर!
आज सकाळी ‘कृषी पर्व’ने लिहिले होते — “मान्सूनचा आस खाली सरकू लागला आहे; पण ‘सरकू लागला’ आणि ‘सरकला’ यात अंतर आहे.” दुपारी १:४० वाजता आलेल्या IMD प्रसिद्धिपत्रकाने ते अंतर मिटवले: “समुद्रसपाटीवरील मान्सूनचा आस त्याच्या सर्वसाधारण स्थितीजवळ आहे.”¹
दहा दिवसांच्या ब्रेकचे मूळ कारण अखेर निवळले. १० जुलैपासून हिमालय पायथ्याकडे सरकलेले आसाचे पश्चिम टोक आज पहिल्यांदा जागेवर परतले आहे.
गेल्या २४ तासांतही कोकण व मध्य महाराष्ट्रात पुन्हा अति मुसळधार (१२–२० सें.मी.) पावसाची नोंद झाली¹ — घाटमाथा व धरण पाणलोटांतील आवक सलग तिसऱ्या दिवशी जोरात आहे.
पण याच पत्रकात एक अप्रिय बदलही आहे, आणि तो न लपवता सांगणे हे ‘कृषी पर्व’चे कर्तव्य आहे: मराठवाड्यासाठी काल दिलेली २३ जुलैची ‘बऱ्याच ठिकाणी’ पावसाची खिडकी आजच्या पत्रकात आकुंचली आहे.
२. प्रणालींचे निरीक्षण: द्वीपकल्प ओलांडणारा नवा ओलावा-मार्ग
आजच्या पत्रकातील प्रणालींमध्ये महाराष्ट्रासाठी सर्वात महत्त्वाची रचना ही:¹
पश्चिम-मध्य बंगालचा उपसागर व लगतच्या उत्तर किनारी आंध्रवर मध्य वातावरणीय पातळीत चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती — आणि तिच्यापासून थेट ईशान्य अरबी समुद्रापर्यंत जाणारा आस (द्रोणीय स्थिती). हा आस द्वीपकल्प ओलांडून जातो — म्हणजे बंगालच्या उपसागरातील ओलावा महाराष्ट्रावरून अरबी समुद्राकडे वाहून नेणारा मार्ग तयार झाला आहे. उद्या-परवाच्या (२१–२२) कोकण व घाटमाथ्यावरील अति मुसळधारेचे हे इंजिन आहे.
पंजाब, दक्षिण उत्तर प्रदेश, उत्तर झारखंड-बिहार, नैर्ऋत्य राजस्थान व मध्य आसामवर चक्राकार स्थिती — सक्रिय मान्सूनचा भर अजूनही वायव्य व ईशान्य भारतावरच.
कालच्या उपग्रह चित्रात विदर्भ तीव्र ढगपट्ट्यात दिसला होता; आजच्या अंदाजात विदर्भाला २०–२४ असे सलग पाच दिवस ‘बऱ्याच ठिकाणी’ पावसाचे मिळाले आहेत — त्याचीच पुष्टी.
३. IMD चा सुधारित अंदाज: २० ते २६ जुलै
आजच्या पत्रकातील महाराष्ट्रासाठीचे महत्त्वाचे बदल:¹
मराठवाडा: संपूर्ण आठवडा (२०–२६) तुरळक ते काही ठिकाणीच पाऊस. कालच्या पत्रकातील २३ जुलैचा ‘बऱ्याच ठिकाणी’चा दिवस आजच्या तक्त्यात ‘तुरळक’वर उतरला आहे. २३ चा वादळी वाऱ्यांचा इशाराही मागे घेण्यात आला असून आज (२०) फक्त विजांच्या गडगडाटाचा उल्लेख आहे.
मध्य महाराष्ट्र: उलट दिशेने सुधारणा — २२–२३ जुलै ‘बऱ्याच ठिकाणी’; २० व २३–२५ तुरळक ठिकाणी मुसळधार; आणि २१–२२ जुलै कोकणसह घाटमाथ्यावर तुरळक ठिकाणी अति मुसळधारेचा (very heavy) इशारा.
विदर्भ: २०–२४ सलग पाच दिवस बऱ्याच ठिकाणी; २३ रोजी तुरळक ठिकाणी मुसळधार.
कोकण-गोवा: २६ पर्यंत बहुतांश ठिकाणी; २१–२२ अति मुसळधारेचा इशारा.
मच्छीमारांसाठी: दक्षिण गुजरात व उत्तर महाराष्ट्र किनाऱ्यावर आज (२०) आणि गुजरात-उत्तर महाराष्ट्र किनाऱ्यावर २१ ते २४ जुलै समुद्रात जाऊ नये.¹
४. विश्लेषण: खिडकी का मिटली — आणि काल सांगितलेली सावधगिरी का महत्त्वाची होती
काल याच स्तंभात २३ जुलैच्या खिडकीबद्दल लिहिताना दोन वाक्ये मुद्दाम घातली होती: “ही आशा आहे, हमी नव्हे” आणि “अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतशी अचूकता कमी होते.” आज ती वाक्ये किती आवश्यक होती, हे स्पष्ट झाले. चार दिवस पुढचा अंदाज हा अंदाजच असतो — IMD स्वतः प्रत्येक पत्रकात ही मर्यादा नोंदवते, आणि जबाबदार वाचनात ती गृहीत धरावीच लागते.
खिडकी आकुंचण्याचे हवामानशास्त्रीय कारण तक्त्यातच दिसते: उत्तर किनारी आंध्रवरील चक्राकार प्रणालीची ऊर्जा पश्चिमेकडे सरकताना ती मराठवाड्याच्या पठारावर पसरण्याऐवजी दोन वाटांनी वाहते आहे — उत्तरेकडून विदर्भमार्गे (२०–२४ चा सलग जोर) आणि दक्षिणेकडून नव्या आसामार्गे थेट घाट-कोकणाकडे (२१–२२ ची अति मुसळधार). मराठवाडा या दोन प्रवाहांच्या मधल्या कोरड्या पट्ट्यात उरतो — पर्जन्यछायेचे जुने दुखणे नव्या रूपात.
मग आशेचे काय? दोन गोष्टी शिल्लक आहेत. पहिली — आस सर्वसाधारण स्थितीत परतणे ही मोठी संरचनात्मक सुधारणा आहे; आस या स्थितीत स्थिरावला व त्यावर नवी प्रणाली आली, तर चित्र वेगाने बदलते. दुसरी — डॉ. साबळे यांनी वर्तवलेली २४ जुलैनंतरची दाब-घसरण व जुलैअखेरची शक्यता अजून पटलावर आहे. पण आजच्या पत्रकाने एक गोष्ट पुन्हा शिकवली: या तारखाही ‘हमी’ नव्हेत. मराठवाड्याच्या शेतकऱ्याचे नियोजन कोणत्याही एका तारखेवर नव्हे, तर ‘पाऊस लांबू शकतो’ या गृहीतकावरच उभे असले पाहिजे.
आणि म्हणूनच कालचा दुबार पेरणीबाबतचा सल्ला आज अधिक ठाशीवपणे: खिडक्या उघडतात-मिटतात; खर्चिक निर्णय त्यावर नव्हे, तर प्रत्यक्ष जमिनीतील ओलीवर आणि कृषी अधिकाऱ्यांच्या सल्ल्यावरच घ्यायचे.
५. विभागनिहाय पावसाचा साप्ताहिक अंदाज (IMD Annexure I नुसार)¹
विभाग
२० जुलै
२१ जुलै
२२ जुलै
२३ जुलै
२४ जुलै
२५ जुलै
२६ जुलै
कोकण-गोवा
बहुतांश
बहुतांश
बहुतांश
बहुतांश
बहुतांश
बहुतांश
बहुतांश
मध्य महाराष्ट्र
काही
काही
बऱ्याच
बऱ्याच
काही
काही
काही
मराठवाडा
काही
काही
काही
तुरळक
तुरळक
तुरळक
तुरळक
विदर्भ
बऱ्याच
बऱ्याच
बऱ्याच
बऱ्याच
बऱ्याच
काही
काही
(बहुतांश = Widespread; बऱ्याच = Fairly Widespread; काही = Scattered; तुरळक = Isolated. कालच्या तक्त्यातील मराठवाड्याचा २३ जुलैचा ‘बऱ्याच’ आजच्या तक्त्यात ‘तुरळक’ झाला आहे — अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतशी अचूकता कमी होते, ही IMD ची मर्यादा लक्षात ठेवावी.)
६. शेतकऱ्यांसाठी सल्ला: तारखांवर नव्हे, ओलीवर नियोजन
तुटीत विभाग (मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्राचा पर्जन्यछायेचा भाग)
२३ जुलैवर बेतलेले कोणतेही नियोजन असल्यास ते थांबवा — त्या दिवशी आता तुरळक सरींचाच अंदाज आहे. पेरणी वा खतमात्रेचा निर्णय अंदाजातील तारखांवर नव्हे, तर प्रत्यक्ष पेरणीयोग्य ओल जमिनीत उतरल्यावरच घ्या.
दुबार पेरणीचा निर्णयही याच निकषावर — भीतीने नव्हे, कृषी विद्यापीठाचे आपत्कालीन नियोजन व तालुका कृषी अधिकाऱ्यांच्या सल्ल्यानेच.
शेततळी-बांधांची डागडुजी वाया जात नाही — जुलैअखेरची शक्यता कायम आहे; तयारी पूर्ण ठेवा.
उपलब्ध ओल टिकवण्यासाठी कोळपणी-आच्छादन सुरू ठेवा; संरक्षक सिंचनाचे पाणी फुलोऱ्याच्या अवस्थेसाठीच राखीव ठेवा. धरणसाठ्याची आवक वाढते आहे — आवर्तनाच्या नियोजनासाठी स्थानिक पाटबंधारे कार्यालयाच्या सूचनांकडे लक्ष ठेवा.
अधिक्यात विभाग (कोकण, घाटमाथा) व विदर्भ
२१–२२ जुलै कोकण व घाटमाथ्यावर अति मुसळधारेचा इशारा — खाचरांचे बांध आजच तपासून मजबूत करा; सखल भागांतील निचरा-मार्ग मोकळे करा; घाटरस्त्यांवरील अनावश्यक प्रवास टाळा; दरडप्रवण भागांत विशेष सावधगिरी.¹
IMD च्या कृषी सल्ल्यानुसार कोकण-गोवा व मध्य महाराष्ट्रात उभ्या पिकांतील सिंचन थांबवा व अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करा.¹
विदर्भात २०–२४ सलग पाऊस राहणार — फवारणी व खतमात्रा या काळात पुढे ढकला; काढणी केलेला माल ताडपत्रीखालीच ठेवा; सखल शेतांत निचऱ्याची व्यवस्था करा.
जनावरे गोठ्यात, चारा सुरक्षित; मत्स्यतळ्यांना जाळीसह निचरा-व्यवस्था.¹
मच्छीमारांनी आज (२०) व २१–२४ जुलै दरम्यान उत्तर महाराष्ट्र किनाऱ्यावर समुद्रात जाणे टाळावे.¹
संदर्भ:
¹ भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD), प्रसिद्धिपत्रक, दि. २० जुलै २०२६, दुपारी १:४० वा. जिल्हानिहाय इशाऱ्यांसाठी: https://mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php
