– विजय गायकवाड

१. सद्यस्थिती: घाटमाथ्याने शब्द खरा केला

काल ‘कृषी पर्व’ने घाटमाथ्यावरील पावसावर आणि धरण पाणलोटांवर लक्ष ठेवण्यास सांगितले होते — आणि आजच्या IMD प्रसिद्धिपत्रकातील (१९ जुलै २०२६, दुपारी १:४० वा.) नोंदींनी नेमके तेच चित्र समोर आणले आहे.¹

गेल्या २४ तासांत मध्य महाराष्ट्र व कोकणात अति मुसळधार (१२–२० सें.मी.) पावसाची नोंद झाली:¹

ताम्हिणी (पुणे): १८ सें.मी. — मुळशी धरणाच्या पाणलोटातील ही नोंद राज्यात सर्वाधिक
वाकवली (रत्नागिरी): १५ सें.मी.
भंडारा (विदर्भ): ८ सें.मी.

मात्र त्याच पत्रकात IMD ने पुढील ६–७ दिवसांचे राष्ट्रीय चित्रही स्पष्ट केले आहे — सक्रिय मान्सून स्थिती वायव्य, पूर्व व ईशान्य भारतात राहील, तर पश्चिम-मध्य व दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात पावसाची उघडीप आणखी ७ दिवस कायम राहील.¹ कालच्या उपग्रह विश्लेषणात मांडलेली ‘पुनरागमन, पण कोणासाठी?’ ही शंका IMD च्या अधिकृत अंदाजाने खरी ठरवली आहे.

पण या उघडीपीच्या पत्रकातच मराठवाड्यासाठी एक तारीख दडली आहे — २३ जुलै.

२. प्रणालींचे निरीक्षण: बंगालच्या उपसागरात प्रणाली अजून आकारास नाही

IMD नुसार सध्याच्या प्रमुख प्रणाली:¹

मान्सूनचा आस: पश्चिम टोक अजूनही सर्वसाधारण स्थितीच्या उत्तरेकडेच — ब्रेकचे मूळ कारण कायम.
नैर्ऋत्य मध्य प्रदेशावर चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती — विदर्भ व लगतच्या भागातील पावसाला हातभार लावणारी.
उत्तर किनारी आंध्र प्रदेश व लगतच्या दक्षिण छत्तीसगडवर मध्य वातावरणीय पातळीत चक्राकार स्थिती — २२–२४ जुलैदरम्यान विदर्भ-मराठवाड्याकडे ओलावा सरकवण्याची क्षमता असलेली प्रणाली.
उत्तर बिहार ते वायव्य बंगालच्या उपसागरापर्यंत आस.

महत्त्वाची नोंद: कालच्या उपग्रह चित्रात दिसलेल्या पश्चिम-मध्य बंगालच्या उपसागरावरील ढगनिर्मितीचे अद्याप संघटित कमी दाबाच्या क्षेत्रात रूपांतर झाल्याचा उल्लेख IMD पत्रकात नाही. प्रणाली आकारास येण्याची प्रक्रिया सुरू आहे; तिच्यावर पुढील आठवड्याचे गणित अवलंबून आहे.

३. IMD चा अधिकृत अंदाज: १९ ते २५ जुलै

महाराष्ट्रासाठी मुख्य मुद्दे:¹

मराठवाडा: २३ जुलै रोजी बऱ्याच ठिकाणी पावसाचा अंदाज — ब्रेक सुरू झाल्यापासूनचा हा पहिलाच असा स्पष्ट दिवस. त्याच दिवशी विजांसह वादळी वाऱ्यांचा (४०–५० किमी/तास, झोत ६०) इशाराही आहे. बाकी दिवस (१९–२२ व २४–२५) मात्र तुरळक ते काही ठिकाणीच.
मध्य महाराष्ट्र: आज (१९) व २३–२४ जुलै बऱ्याच ठिकाणी; १९–२३ दरम्यान घाटमाथ्यावर तुरळक ठिकाणी मुसळधार, आज तर अति मुसळधारेचाही इशारा.
विदर्भ: आज (१९) व २२–२४ जुलै बऱ्याच ठिकाणी पाऊस; २०–२१ रोजी तात्पुरती उघडीप.
कोकण-गोवा: २५ जुलैपर्यंत आठवडाभर बहुतांश ठिकाणी पाऊस; १९–२३ तुरळक ठिकाणी मुसळधार.

मच्छीमारांसाठी इशारा: उत्तर महाराष्ट्र किनारपट्टीवर आज (१९) आणि २२ ते २४ जुलै दरम्यान समुद्रात जाऊ नये.¹

४. विश्लेषण: २३ जुलैची खिडकी आणि जुलैअखेरची आशा

२३ जुलैला मराठवाड्यात नेमके काय घडणार? उत्तर किनारी आंध्र-दक्षिण छत्तीसगडवरील चक्राकार प्रणालीची ऊर्जा २२–२४ दरम्यान पश्चिमेकडे सरकताना विदर्भ (२२–२४), मराठवाडा (२३) व मध्य महाराष्ट्र (२३–२४) असा तिचा प्रवास IMD तक्त्यात दिसतो. ही उघडीपीतील एक खिडकी आहे — उघडीप संपल्याची घोषणा नव्हे. २४ पासून मराठवाडा पुन्हा ‘काही-तुरळक’कडे परततो, हेही त्याच तक्त्यात आहे.

खरी आशा जुलैच्या शेवटच्या आठवड्याची आहे. ज्येष्ठ कृषी हवामान तज्ज्ञ डॉ. रामचंद्र साबळे यांच्या साप्ताहिक विश्लेषणानुसार राज्यावरील हवेचे दाब २४ जुलैपर्यंत १००६ हेप्टापास्कल राहतील आणि शुक्रवारपासून (२४) ते कमी होऊ लागताच पावसाच्या प्रमाणात वाढ होईल; जुलैच्या शेवटच्या आठवड्यात सर्वत्र चांगल्या पावसाची शक्यता त्यांनी वर्तवली आहे.² विशेष म्हणजे प्रशांत महासागरातील सध्याच्या तापमान नोंदींवरून एल निनोचा प्रभाव वाढलेला नाही आणि जुलैअखेर आय.ओ.डी. (इंडियन ओशन डायपोल) पॉझिटिव्ह होताच पाऊस वाढेल, असेही त्यांचे निरीक्षण आहे.² हे खरे ठरल्यास ऑगस्ट-सप्टेंबरच्या जोखीम-खिडकीचे चित्र बदलू शकते — त्यामुळे येत्या पंधरवड्यातील ENSO व IOD च्या अधिकृत नोंदींकडे ‘कृषी पर्व’चे बारकाईने लक्ष राहील.

ताम्हिणीच्या १८ सें.मी. ने आणखी एक गोष्ट अधोरेखित केली: मुळशी, कोयना, भाटघर पाणलोटांतील आवक वाढते आहे. तुटीत भागांना थेट पाऊस मिळो न मिळो, धरणसाठ्याचा — म्हणजे संरक्षक सिंचनाचा — आधार बळकट होतो आहे. आणि २०–२२ जुलैच्या घाटमाथ्यावरील मुसळधारेचा इशारा कायम असल्याने ही आवक पुढील तीन-चार दिवस सुरूच राहील.

५. विभागनिहाय पावसाचा साप्ताहिक अंदाज (IMD Annexure I नुसार)¹

विभाग	१९ जुलै	२० जुलै	२१ जुलै	२२ जुलै	२३ जुलै	२४ जुलै	२५ जुलै
कोकण-गोवा	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश
मध्य महाराष्ट्र	बऱ्याच	काही	काही	काही	बऱ्याच	बऱ्याच	काही
मराठवाडा	काही	तुरळक	तुरळक	काही	बऱ्याच	काही	तुरळक
विदर्भ	बऱ्याच	काही	काही	बऱ्याच	बऱ्याच	बऱ्याच	काही

(बहुतांश = Widespread; बऱ्याच = Fairly Widespread; काही = Scattered; तुरळक = Isolated. अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतशी अचूकता कमी होते — IMD)

६. शेतकऱ्यांसाठी सल्ला: २३ जुलैच्या पावसाची तयारी आजपासून

तुटीत विभाग (मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्राचा पर्जन्यछायेचा भाग)

पेरणीयोग्य पाऊस प्रत्यक्ष होईपर्यंत घाईने कोरड्या पेरण्या करू नका. समाधानकारक पाऊस झाल्यानंतर कमी कालावधीत येणाऱ्या व स्थानिक परिस्थितीस अनुरूप वाणांची निवड करावी, असा डॉ. साबळे यांचा स्पष्ट सल्ला आहे.² २३ जुलैचा अंदाज ही आशा आहे, हमी नव्हे.
२३ जुलैच्या संभाव्य पावसाचे पाणी जागीच जिरावे यासाठी शेततळी, बांध-बंदिस्ती व चरांची डागडुजी आजपासूनच करून ठेवा — पाऊस आल्यावर तयारीला वेळ मिळत नाही.
२३ रोजी वादळी वाऱ्यांचा इशारा असल्याने काढणी केलेला माल त्यापूर्वीच सुरक्षित करा; फळबागा व वेलवर्गीय पिकांना आधार द्या.¹
पावसाळ्यात पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने जनावरांचे प्रतिबंधात्मक लसीकरण करून घ्या.²

अधिक्यात विभाग (कोकण, घाटमाथा)

IMD च्या कृषी हवामान सल्ल्यात यंदा कोकण-गोव्यासह मध्य महाराष्ट्राचाही स्पष्ट उल्लेख आहे — उभ्या पिकांतील सिंचन थांबवा व शेतातील अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करा.¹
भात पुनर्लागवडीसाठी रोपवाटिकेतील २१ ते २८ दिवस वयाची रोपे वापरावीत.² घाटमाथ्यावर मुसळधार सुरू असल्याने खाचरांचे बांध व निचरा-मार्ग रोज तपासा.
जनावरे गोठ्यात ठेवा, चारा सुरक्षित साठवा; मत्स्यतळ्यांना जाळीसह निचरा-व्यवस्था करा.¹
**मच्छीमारांनी आज (१९) व २२–२४ जुलै दरम्यान उत्तर महाराष्ट्र किनाऱ्यावर समुद्रात जाणे टाळावे.**¹

संदर्भ:

¹ भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD), प्रसिद्धिपत्रक, दि. १९ जुलै २०२६, दुपारी १:४० वा. जिल्हानिहाय इशाऱ्यांसाठी: https://mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php

² डॉ. रामचंद्र साबळे (ज्येष्ठ कृषी हवामान तज्ज्ञ, सदस्य, ॲग्रिकल्चर मेटरॉलॉजी फोरम फॉर साउथ आशिया), साप्ताहिक हवामान विश्लेषण, ॲग्रोवन, दि. १९ जुलै २०२६