विजय गायकवाड
नैऋत्य मान्सून महाराष्ट्रावर पूर्ण ताकदीने कोसळत असून, कोकण किनारपट्टी व पश्चिम घाटमाथा पावसाने झोडपून निघत आहे. मुसळधार पावसामुळे मुंबई बुधवारी (१ जुलै) जलमय झाली, तर भारतीय हवामान विभागाने (IMD) मुंबई, ठाणे व पालघरसह किनारी कोकणासाठी सलग इशारे जारी केले आहेत. आज (२ जुलै) रत्नागिरी व रायगडसाठी रेड अलर्ट, तर मुंबई-ठाणे-पालघर व उर्वरित कोकणासाठी ऑरेंज अलर्ट देण्यात आला असून, पालघर ते पुण्याच्या घाटमाथ्यापर्यंत अतिजोरदार पावसाचा इशारा आहे.
२ जुलैच्या INSAT-3DS उपग्रह चित्रातही महाराष्ट्रावर अति तीव्र ढगनिर्मिती स्पष्ट दिसत असून, हा पावसाचा जोर पुढील काही दिवस कायम राहणार असल्याचे संकेत आहेत.
अलर्ट कुठे, कोणता?
- रेड अलर्ट (आज, २ जुलै): रत्नागिरी, रायगड — घाट व किनारी भागांत अतिवृष्टीची शक्यता.
- ऑरेंज अलर्ट: मुंबई, ठाणे, पालघर व उर्वरित कोकण.
- मुंबई, ठाणे व पालघरला बुधवारी (१ जुलै) रेड अलर्ट होता; मुसळधार सरींनी मुंबईची दैना उडाली.
हवामान विभागाने कोकण व किनारी भागांत ५ जुलैपर्यंत मुसळधार ते अति मुसळधार पावसाचा, तसेच मेघगर्जना, विजांचा कडकडाट व ताशी ६० किमीपर्यंतच्या वादळी वाऱ्यांचा इशारा दिला आहे.
मुंबईची स्थिती — शहर पाण्याखाली
बुधवारी (१ जुलै) पहाटेपासून मुंबई व महानगर परिसरात मुसळधार पाऊस कोसळला. महापालिकेच्या (BMC) नोंदींनुसार सकाळी ८ वाजेपर्यंतच्या २४ तासांत पूर्व उपनगरांत सरासरी सुमारे १०९ मिमी, पश्चिम उपनगरांत ८७ मिमी आणि शहर भागात ८६ मिमी पाऊस पडला. मानखुर्दमध्ये सर्वाधिक सुमारे १७० मिमी पावसाची नोंद झाली; भायखळा (सुमारे १६२ मिमी), मुंबई सेंट्रल (सुमारे १४२ मिमी), वडाळा (सुमारे १२७ मिमी), वांद्रे-कुर्ला संकुल (सुमारे १३२ मिमी) व बोरिवली (सुमारे १२६ मिमी) येथेही जोरदार पाऊस झाला.
या पावसामुळे अंधेरी सब-वेसह अनेक सखल भागांत पाणी साचून वाहतूक वळवावी लागली. हार्बर मार्गावर ओव्हरहेड वायर तुटल्याने पहाटे उपनगरी लोकल सेवा काही काळ विस्कळीत झाली, तर मध्य व पश्चिम रेल्वेच्या गाड्या उशिराने धावल्या.
कोकण-घाटमाथा — आजचा केंद्रबिंदू
मान्सून सक्रिय होत असल्याने कोकण व घाटमाथ्यावर पावसाचा जोर वाढला आहे. आज (२ जुलै) पालघरपासून पुण्याच्या घाटमाथ्यापर्यंत अतिजोरदार पावसाची शक्यता असल्याने रेड अलर्ट देण्यात आला आहे. हवामान विभागाच्या राष्ट्रीय बुलेटिननुसार कोकण-गोव्यात १ ते ५ जुलै आणि मध्य महाराष्ट्रात २ ते ५ जुलै दरम्यान तुरळक ठिकाणी अति-अतिवृष्टी (एका दिवसात २० सेंटिमीटरहून अधिक पाऊस) होण्याची शक्यता आहे.
गेल्या २४ तासांतील ठळक नोंदींमध्ये कोकणात वाडा (पालघर) येथे २३ सेमी आणि मध्य महाराष्ट्रात गगनबावडा (कोल्हापूर) येथे ११ सेमी पावसाची नोंद झाली होती.
उपग्रह चित्र काय सांगते? (INSAT-3DS, २ जुलै)
ताज्या उपग्रह बुलेटिननुसार दक्षिण मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, दक्षिण गुजरात व पूर्व राजस्थानवर अति तीव्र (very intense) ढगनिर्मिती सुरू आहे (ढगमाथ्याचे तापमान उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस — म्हणजे अत्यंत खोल व तीव्र ढग). अरबी समुद्रात खंभातच्या आखातावर आणि पूर्व-मध्य व आग्नेय अरबी समुद्रावरही अति तीव्र ढग आहेत — हेच कोकण किनारपट्टीकडे प्रचंड बाष्प व पाऊस ओढून आणत आहेत.
वायव्येकडे पाकिस्तान, लडाख, जम्मू-काश्मीर, पंजाब, हरियाणा, दिल्ली व हिमाचलवर एका पश्चिमी झंझावाताचे (Western Disturbance) ढग पसरले आहेत, ज्यामुळे उत्तर भारतातही पाऊस वाढेल.
राष्ट्रीय चित्र व सक्रिय टप्पा
बंगालच्या उपसागरातील चक्राकार वाऱ्यांच्या प्रभावाने ३ जुलैच्या सुमारास वायव्य बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे मध्य प्रदेश, छत्तीसगड व विदर्भासह मध्य भारतात पुढील ५–६ दिवस मान्सून सक्रिय टप्प्यात राहील. मान्सूनने आतापर्यंत गुजरात, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, संपूर्ण जम्मू-काश्मीरसह देशाचा मोठा भाग व्यापला असून, पुढील दोन दिवसांत तो संपूर्ण देश व्यापण्याच्या मार्गावर आहे.
एल निनोचे सावट कायम
महाराष्ट्रात सध्या पावसाचा जोर असला, तरी मोठे चित्र सावधगिरीचेच आहे. प्रशांत महासागरात सध्या सौम्य एल निनो स्थिती असून, ती नैऋत्य मान्सून हंगामात आणखी बळावण्याची शक्यता हवामान विभागाने वर्तवली आहे. याच पार्श्वभूमीवर जुलै महिन्यात देशभरात सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज आधीच देण्यात आला आहे. त्यामुळे सध्याचा सक्रिय टप्पा स्थानिक व अल्पकालीन दिलासा देणारा असला, तरी संपूर्ण जुलैचे चित्र आणि हंगामाचा एकूण कल यांवर एल निनोची छाया राहणार आहे.
शेतकऱ्यांसाठी कृषी सल्ला
कोकण (सर्वांत महत्त्वाचा इशारा):
- भात, नाचणी व भाजीपाला रोपवाटिकांची पेरणी, तसेच भुईमूग व वेलवर्गीय भाजीपाल्याची पेरणी पुढे ढकलावी.
- आंबा, नारळ, काजू व सुपारीची नवी लागवड सध्या टाळावी.
- भात व नाचणी रोपवाटिका आणि भात-भाजीपाला शेतांतील अतिरिक्त पाणी काढून टाकावे.
मध्य महाराष्ट्राचा घाटमाथा:
- भात व नाचणी रोपवाटिकांतील अतिरिक्त पाणी काढून टाकण्याची व्यवस्था करावी.
विदर्भ:
- भाजीपाला रोपवाटिका व फळबागांत योग्य निचऱ्याची व्यवस्था करावी.
सर्वत्र (मेघगर्जना/वादळी वारे):
- काढणी झालेले पीक सुरक्षित ठिकाणी हलवावे किंवा ताडपत्रीने झाकावे.
- फळझाडे व फळधारणा झालेल्या रोपांना यांत्रिक आधार द्यावा; जनावरे गोठ्यात ठेवावीत.
मच्छीमारांसाठी इशारा
अरबी समुद्रात गुजरात, कोकण, गोवा व कर्नाटक किनारपट्टीलगत आणि लगतच्या पूर्व-मध्य व ईशान्य अरबी समुद्रात १ ते ६ जुलै दरम्यान समुद्र खवळलेला राहील. मच्छीमारांनी या भागांत मासेमारीसाठी जाऊ नये.
सुरक्षिततेच्या सूचना
- सखल व शहरी भागांत पाणी साचणे, वाहतूक विस्कळीत होणे व दृश्यमानता घटण्याची शक्यता; प्रवासापूर्वी वाहतूक स्थिती तपासावी.
- घाट व डोंगराळ भागांत भूस्खलनाचा धोका; अशा भागांतील प्रवास टाळावा.
- विजांच्या कडकडाटात झाडाखाली आश्रय घेऊ नये; सखल भागांतील रहिवाशांनी सतर्क राहावे.
पुढे काय?
किनारपट्टीलगतचा द्रोणीय पट्टा व बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाचे क्षेत्र यांमुळे महाराष्ट्रासह मध्य भारतात पुढील आठवडाभर पावसाचा जोर कायम राहील. ऑगस्ट व हंगामाच्या उत्तरार्धाचा (ऑगस्ट + सप्टेंबर) पावसाचा अंदाज हवामान विभाग जुलैअखेरीस जाहीर करणार आहे.
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD) — INSAT-3DS उपग्रह बुलेटिन (२ जुलै २०२६) व राष्ट्रीय हवामान बुलेटिन; रेड/ऑरेंज अलर्ट व मुंबईतील पावसाच्या नोंदी — हवामान विभाग व BMC.