सोनवती (बीड) येथील शेतकऱ्याचा ‘जुगाड’ आणि त्यामागचं कीटकशास्त्र — खरीप पिकांच्या मुळांना कुरतडणाऱ्या हुमणीवर सामूहिक, कमी खर्चाचा आणि शास्त्रशुद्ध उपाय
विजय गायकवाड
पहिला दमदार पाऊस पडला की मराठवाडा-पश्चिम महाराष्ट्रातल्या शेतकऱ्याच्या मनात एकाच वेळी आनंद आणि धाकधूक असते. आनंद पेरणीचा; आणि धाकधूक जमिनीखाली दबा धरून बसलेल्या ‘हुमणी’चा. ऊस, भुईमूग, बाजरी, ज्वारी, लाल कांदा या खरीप पिकांच्या मुळ्या आतून पोखरणारी ही पांढरी अळी शेतात दिसेपर्यंत नुकसान होऊन गेलेलं असतं. रासायनिक कीटकनाशकं फवारून हाती फार काही लागत नाही — कारण शत्रू जमिनीखाली असतो.
नेमक्या याच कोंडीवर सोनवती (जि. बीड) भागातील शेतकऱ्यांनी कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनाखाली आणि नारायण घुले यांच्यासारख्या प्रयोगशील शेतकऱ्यांनी अगदी साध्या ‘जुगाड’ने उत्तर शोधलं आहे — प्रकाश सापळा (Light Trap). एक बल्ब, खाली पाण्याचं भांडं, आणि योग्य वेळेची अचूक निवड. एकूण खर्च पन्नास ते शंभर रुपये. पण या साध्या दिसणाऱ्या उपायामागे घट्ट कीटकशास्त्रीय तर्क आहे — आणि तोच समजून घेतला, तर हा प्रयोग “प्रयत्न करून पाहू” या पातळीवरून “खात्रीशीर व्यवस्थापन” या पातळीवर जातो.
हुमणी म्हणजे नेमकं काय?
‘हुमणी’ किंवा बोली भाषेतली ‘उनी’ ही खरं तर अळी (grub) आहे — भुंगेरा वर्गातल्या (Scarabaeidae कुळ, Coleoptera गण) किड्याची पिल्लावस्था. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने तीन प्रजाती आढळतात:
- Holotrichia serrata — दक्षिण व पश्चिम भारतात, विशेषतः महाराष्ट्र-कर्नाटक-आंध्रात सर्वाधिक विध्वंसक.
- Holotrichia consanguinea — उत्तरेकडील राज्यांत प्रमुख; महाराष्ट्रातही आढळते.
- Leucopholis lepidophora — पश्चिम महाराष्ट्रातील ऊसपट्ट्यातली मोठ्या आकाराची हुमणी.
इथे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यायला हवा: शेतकऱ्याला त्रास देणारी ‘हुमणी’ ही अळी आहे, पण पाऊस पडल्यावर उजेडाकडे झेपावणारे तांबूस-तपकिरी ‘भुंगेरे’ हे तिचे प्रौढ पालक आहेत. घुले यांच्या भाषेत सांगायचं तर — हे भुंगेरे म्हणजे “हुमणीची आई”. आणि प्रकाश सापळ्याचं सगळं शास्त्र या एका ओळखीवर उभं आहे: अळीशी लढण्यापेक्षा तिच्या आईला अंडी घालण्यापूर्वीच संपवणं.
जीवनचक्र : सापळ्याची ‘खिडकी’ इथेच उघडते
हुमणीचं जीवनचक्र चार अवस्थांचं — अंडी → अळी → कोश → भुंगेरा — आणि यातलं वेळेचं गणित शेतकऱ्याच्या पथ्यावर पडणारं आहे:
- प्रौढ भुंगेऱ्यांचा उद्रेक: मान्सूनचा पहिला चांगला पाऊस पडताच जमिनीत सुप्तावस्थेत असलेले प्रौढ भुंगेरे संध्याकाळी बाहेर पडतात. साधारण जून महिन्यात, पावसाच्या पहिल्या १५ ते २० दिवसांत हा उद्रेक शिगेला असतो.
- खाद्य व मीलन: हे भुंगेरे लिंब (कडुनिंब), बाभूळ, बोर यांसारख्या झाडांच्या पानांवर ताव मारतात आणि तिथेच मीलन करतात. म्हणूनच सापळा या झाडांजवळ लावण्याला महत्त्व.
- अंडी घालणं: मीलनानंतर मादी जमिनीत परत जाऊन अंडी घालते. एक मादी सरासरी काही डझन अंडी घालू शकते — म्हणजे एक भुंगेरा मारला की पुढच्या पिढीतले डझनभर हुमणी अगोदरच रोखले गेले.
- अळी व नुकसान: अंड्यातून बाहेर पडलेली अळी तीन अवस्थांतून जाते आणि याच काळात ती पिकांच्या मुळ्या खाऊन खरं नुकसान करते. तिसऱ्या अवस्थेतली पूर्ण वाढलेली अळी ‘C’ आकाराची, गचगचीत पांढरी असते.
या साखळीतला सर्वात नाजूक दुवा म्हणजे पायरी १ आणि ३ मधलं अंतर — भुंगेरा बाहेर पडल्यापासून मादी अंडी घालेपर्यंतचे ते काही दिवस. नेमक्या याच खिडकीत जर प्रौढ भुंगेरे मोठ्या संख्येने पकडून मारले, तर अंडीच घातली जात नाहीत आणि पुढची संपूर्ण पिढी उगवण्याआधीच संपते. हीच ती १५–२० दिवसांची ‘सुवर्णखिडकी’. ती हुकली, की मग वर्षभर हुमणीच्या जाळ्यात अडकावं लागतं — घुले यांनी ही गोष्ट अगदी नेमकी हेरली आहे.
प्रकाश सापळा शास्त्रीयदृष्ट्या का काम करतो?
हुमणीचे प्रौढ भुंगेरे निशाचर आहेत आणि त्यांच्यात धनात्मक प्रकाशानुवर्तन (positive phototaxis) असतं — म्हणजे रात्रीच्या अंधारात तीव्र प्रकाशाकडे ते नकळत ओढले जातात. संध्याकाळी ६ ते रात्री ९ या वेळेत त्यांची उडण्याची क्रिया सर्वाधिक असते. पाऊस पडून गेल्यानंतरची ढगाळ, दमट, वाराहीन संध्याकाळ ही सापळ्यासाठी आदर्श — कारण अशा वातावरणात भुंगेरे मोठ्या संख्येने बाहेर पडतात आणि प्रकाशाकडे झेपावतात.
सापळ्याचं तत्त्व सोपं आहे: प्रकाश भुंगेऱ्यांना आकर्षित करतो; खाली ठेवलेल्या पाण्यात ते धडपडून पडतात; आणि पाण्यावर तरंगणाऱ्या रॉकेल/तेलाच्या पातळ थरामुळे पृष्ठभागावरचा ताण मोडतो, त्यामुळे भुंगेरे बुडून मरतात किंवा उडू शकत नाहीत. सोबतच्या छायाचित्रात दिसणारं भांडंभर तांबूस भुंगेरे हे एका रात्रीच्या ‘कमाई’चं बोलकं उदाहरण आहे — आणि प्रत्येक भुंगेरा म्हणजे न घातली गेलेली डझनभर अंडी.
सापळा कसा उभारायचा : शास्त्रशुद्ध कृतिसूत्र
नारायण घुले यांच्या पद्धतीचा गाभा योग्यच आहे; त्याला थोडी शास्त्रीय जोड दिली की परिणाम अधिक खात्रीशीर होतो:
- जागा: शेतात लिंब किंवा बाभळीच्या झाडाखाली किंवा जवळ सापळा लावा — कारण भुंगेरे खाण्यासाठी आधी याच झाडांकडे येतात.
- प्रकाशस्रोत: जमिनीपासून सुमारे ३ ते ४ फूट उंचीवर बल्ब टांगा. पारंपरिक १००–२०० वॅटचा बल्ब चालतो; मात्र प्रकाशाची तीव्रता आणि योग्य वेळ हे रंगापेक्षा अधिक महत्त्वाचे. आजकाल कमी विजेवर चालणारे LED प्रकाश सापळे आणि सौर-ऊर्जेवरचे सापळेही उपलब्ध आहेत — दीर्घकाळ वापरासाठी ते किफायतशीर ठरतात.
- पाण्याचं भांडं: बल्बच्या बरोबर खाली रुंद तोंडाचं भांडं (टब/परात) ठेवा किंवा ३x३ फूट, एक फूट खोल खड्डा घेऊन त्यात प्लास्टिक अंथरून पाणी भरा. पाण्यात थोडं रॉकेल किंवा कीटकनाशकाचे काही थेंब टाका — यामुळे पडलेले भुंगेरे उडून जात नाहीत. (साबणाचं पाणीही पृष्ठताण मोडतं.)
- वेळ: संध्याकाळी ६ वाजता बल्ब चालू करा आणि रात्री ९–१० पर्यंत सुरू ठेवा. दुसऱ्या दिवशी सकाळी पडलेले भुंगेरे गोळा करून नष्ट करा.
- कालावधी: पावसाच्या पहिल्या १५ ते २० दिवसांतच हे निष्ठेने करा. हीच ती प्रौढ भुंगेऱ्यांच्या उद्रेकाची खिडकी. या काळाबाहेर सापळ्याचा फारसा उपयोग नाही आणि विनाकारण मित्रकीटकही सापडतात.
‘सामूहिक कृती’ — इथेच खरी ताकद आहे
प्रकाश सापळ्याचं यश केवळ एका शेतकऱ्याच्या शेतापुरतं मर्यादित राहत नाही, आणि हीच त्याची सर्वात मोठी शक्ती आणि मर्यादा दोन्ही आहे. भुंगेरे उडतात; ते शिवाराच्या सीमा ओळखत नाहीत. त्यामुळे एका शेतकऱ्याने लावलेला सापळा शेजारच्या शेतांनाही फायदा देतो — पण उलटपक्षी, अवघ्या एका-दोघांच्या प्रयत्नांना मर्यादा येतात. म्हणून हा उपाय गाव पातळीवर, सामूहिकरीत्या राबवला तरच त्याची खरी परिणामकारकता दिसते.
याचा सर्वात मोठा पुरावा महाराष्ट्रानेच दिला आहे. २००९ मध्ये राज्यात ऊस, ज्वारी, मिरची, भात या पिकांवरील हुमणीविरोधात राबवलेल्या सामूहिक मोहिमेत सुमारे ९० लाख प्रौढ भुंगेरे एकत्रितपणे गोळा करून नष्ट करण्यात आले होते. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर पुढच्या पिढीचा जन्मच रोखला गेला — आणि हे कोणत्याही महागड्या कीटकनाशकाशिवाय. सोनवतीची यशोगाथा हीच गोष्ट लहान प्रमाणावर पुन्हा सिद्ध करते.
शास्त्रीय समतोल : प्रकाश सापळा ‘रामबाण’ आहे का?
पन्नास-शंभर रुपयांत १०० टक्के निकाल — शेतकऱ्याच्या तोंडून येणारं हे समाधान समजण्यासारखं आहे. पण कृषी पत्रकारितेची जबाबदारी म्हणून एक शास्त्रीय स्पष्टीकरण आवश्यक आहे: प्रकाश सापळा हा एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा (IPM) एक प्रभावी घटक आहे, स्वतंत्र ‘रामबाण’ नव्हे. त्याची जोड इतर उपायांना दिली, तर हुमणीवर टिकाऊ नियंत्रण मिळतं:
- उन्हाळी खोल नांगरट: एप्रिल-मे मध्ये २–३ वेळा आडवी-उभी खोल नांगरट केल्यास जमिनीतल्या अळ्या-कोश उन्हात व पक्ष्यांच्या भक्ष्यस्थानी येऊन मरतात.
- पीक फेरपालट व सापळा पिकं: भुईमूग, एरंडी, ताग यांचा सापळा पीक म्हणून वापर; तीव्र प्रादुर्भाव असलेल्या शेतात सूर्यफुलासारख्या फेरपालट पिकांचा वापर.
- जैविक नियंत्रण: Metarhizium anisopliae आणि Beauveria bassiana / brongniartii या रोगजनक बुरशी आणि उपयुक्त सूत्रकृमी (EPN) यांचा वापर — हे जमिनीतल्या अळ्यांवर पर्यावरणस्नेही पद्धतीने काम करतात.
- फेरोमोन सापळे: आता Holotrichia प्रजातींसाठी बकेट-ट्रॅपसह फेरोमोन ल्युर बाजारात उपलब्ध आहेत; प्रकाश सापळ्याला ते पूरक ठरतात.
- विवेकी रासायनिक वापर: आर्थिक नुकसान पातळी (ETL) ओलांडल्यासच, शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया किंवा जमिनीतून कीटकनाशक — तेही शेवटचा पर्याय म्हणून.
आणखी एक शास्त्रीय दक्षता: प्रकाश सापळा केवळ हुमणीचे भुंगेरेच नव्हे, तर काही मित्रकीटकही आकर्षित करू शकतो. म्हणूनच सापळा वर्षभर न लावता, फक्त भुंगेऱ्यांच्या उद्रेकाच्या नेमक्या १५–२० दिवसांच्या खिडकीतच वापरणं शास्त्रीयदृष्ट्या योग्य — यामुळे उपयुक्त कीटकांचं नुकसान टळतं आणि लक्ष्य साधलं जातं.
शेतकऱ्यांसाठी कृतिसूत्र (सारांश)
- पहिला दमदार पाऊस झाला की लगेच सापळा लावा — वाट पाहू नका.
- लिंब/बाभळीजवळ, ३–४ फूट उंचीवर बल्ब; खाली रॉकेलमिश्रित पाण्याचं रुंद भांडं.
- संध्याकाळ ६ ते रात्री ९–१० ही वेळ; सकाळी भुंगेरे नष्ट करा.
- फक्त पहिले १५–२० दिवस — पण न चुकता.
- शेजाऱ्यांना सोबत घ्या — गावभर सापळे लागले तरच खरा फरक.
- सोबत खोल नांगरट, जैविक बुरशी व पीक फेरपालट यांची जोड द्या.
शेवटी…
नारायण घुले यांचा ‘जुगाड’ साधा वाटतो, पण त्यामागे निसर्गाचं निरीक्षण आणि किड्याच्या जीवनचक्राची अचूक जाण आहे — आणि हेच खऱ्या शेतीज्ञानाचं लक्षण. कृषी विभाग बीडच्या मार्गदर्शनाने या लोकज्ञानाला संस्थात्मक बळ मिळालं. गरज आहे ती हे शहाणपण शास्त्राच्या भाषेत समजून घेऊन, गावागावांत सामूहिकरीत्या राबवण्याची. कारण हुमणीशी लढाई ही एका शेताची नाही — ती अख्ख्या शिवाराची आहे. आणि तिचं उत्तर एका बल्बच्या उजेडात, अगदी वेळेवर दडलेलं आहे.
संदर्भ : वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट (VSI), पुणे — हुमणी व्यवस्थापन शिफारशी; ICAR व राज्य कृषी विद्यापीठांचे एकात्मिक कीड व्यवस्थापन मार्गदर्शन; कीटकशास्त्रीय संदर्भ — Holotrichia serrata / consanguinea जीवनचक्र व नियंत्रण अभ्यास; कृषी विभाग, बीड — सोनवती प्रक्षेत्र अनुभव.